शिवलिङ्गार्चनविध्युपदेशम् १ Ishvaraproktam Shivalingarchanavidhyupadesham 1

(शिवरहस्यान्तर्गते ईश्वराख्ये)शिवगौरीसंवादेईश्वरः (उवाच)विस्तरेण प्रवक्ष्यामि शिवलिङ्गार्चनक्रमम् ।षडक्षरेण न्यासादि कृत्वा पूर्वोक्तमार्गतः ॥ १॥

(śivarahasyāntargate īśvarākhye)śivagaurīsaṃvādeīśvaraḥ (uvāca)vistareṇa pravakṣyāmi śivaliṅgārcanakramam |ṣaḍakṣareṇa nyāsādi kṛtvā pūrvoktamārgataḥ || 1||

लघुन्यासेन वा सम्यक् पञ्चाङ्गेन यथा विधि ।पीठान्तं पूजनं कृत्वा पूजको भस्मभूषितः ॥ २॥

laghunyāsena vā samyak pañcāṅgena yathā vidhi |pīṭhāntaṃ pūjanaṃ kṛtvā pūjako bhasmabhūṣitaḥ || 2||

भूशुद्धिं भूतशुद्धिं च कृत्वा वाऽथ स्वशक्तितः ।स्थावरे चेद्द्वारचण्डगणेशस्कन्दपूर्वकान् ॥ ३॥

bhūśuddhiṃ bhūtaśuddhiṃ ca kṛtvā vā'tha svaśaktitaḥ |sthāvare ceddvāracaṇḍagaṇeśaskandapūrvakān || 3||

अस्त्रेण दिग्बन्धनादि कृत्वा हुत्वा च पावके ।भवाद्यैर्नामभिश्चावाहाहुतीः समिधश्चरुम् ॥ ४॥

astreṇa digbandhanādi kṛtvā hutvā ca pāvake |bhavādyairnāmabhiścāvāhāhutīḥ samidhaścarum || 4||

स्वसूत्रोक्तेन मार्गेण स्थाप्य वह्निं पृथग्यजेत् ।पञ्चत्वक्पल्लवोपेतमव्रणं कुम्भमेव हि ॥ ५॥

svasūtroktena mārgeṇa sthāpya vahniṃ pṛthagyajet |pañcatvakpallavopetamavraṇaṃ kumbhameva hi || 5||

सम्पूर्य शुद्धैरम्भोभिरापूर्य विधिवत्तदा ।तण्डुलेषु विधायैवं पुण्याहं वाचयेत्ततः ॥ ६॥

sampūrya śuddhairambhobhirāpūrya vidhivattadā |taṇḍuleṣu vidhāyaivaṃ puṇyāhaṃ vācayettataḥ || 6||

ततों वै प्रोक्ष्य मूलेन सास्त्रेण प्रणवेन हि ।प्राक् पदद्वारपालांश्च पूज्य धूपादिभिः क्रमात् ॥ ७॥

tatoṃ vai prokṣya mūlena sāstreṇa praṇavena hi |prāk padadvārapālāṃśca pūjya dhūpādibhiḥ kramāt || 7||

अन्तर्गृहं प्रविश्यैवं लिङ्गं सम्पूजयेत्ततः ।समुत्तार्य यदावासो निर्माल्यं तद्द्बहिस्त्यजेत् ॥ ८॥

antargṛhaṃ praviśyaivaṃ liṅgaṃ sampūjayettataḥ |samuttārya yadāvāso nirmālyaṃ taddbahistyajet || 8||

चण्डेशायेति तदनु ॐनमेत्यादिपूर्वकम् ।तिलतैलैः पञ्चगव्यैस्तथा पञ्चफलैरपि ॥ ९॥

caṇḍeśāyeti tadanu oṃnametyādipūrvakam |tilatailaiḥ pañcagavyaistathā pañcaphalairapi || 9||

शालिपिष्टैस्तथा कल्कैर्गन्धपुष्पोदकैरपि ।बहिर्जप्तताम्रकुम्भरुद्रसूक्तोदकैरपि ॥ १०॥

śālipiṣṭaistathā kalkairgandhapuṣpodakairapi |bahirjaptatāmrakumbharudrasūktodakairapi || 10||

अभिषिञ्चेच्च लिङ्गे हि यथाविभवमेव हि ।स्नानकाले प्रकुर्वीत वाद्यारावं मनोहरम् ॥ ११॥

abhiṣiñcecca liṅge hi yathāvibhavameva hi |snānakāle prakurvīta vādyārāvaṃ manoharam || 11||

ततः शङ्खोदकेनेशं अभिषिञ्चेच्च मूलतः ।वासोऽभिवेष्टयित्वेशं गन्धैर्लिप्येत लिङ्गकम् ॥ १२॥

tataḥ śaṅkhodakeneśaṃ abhiṣiñcecca mūlataḥ |vāso'bhiveṣṭayitveśaṃ gandhairlipyeta liṅgakam || 12||

त्रिपुण्ड्रं दापयेल्लिङ्गे घृतदीपावलीमपि ।बिल्वपत्रैस्तथोत्तानैरुत्तराग्रैरथार्चयेत् ॥ १३॥

tripuṇḍraṃ dāpayelliṅge ghṛtadīpāvalīmapi |bilvapatraistathottānairuttarāgrairathārcayet || 13||

शताष्टनामसङ्ख्याभिः कुसुमैर्मालिकादिभिः ।धूपं दीपं च नैवेद्यं ताम्बूलमुपचारकम् ॥ १४॥

śatāṣṭanāmasaṅkhyābhiḥ kusumairmālikādibhiḥ |dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ tāmbūlamupacārakam || 14||

छत्रचामरमायूरव्यजनादर्शकैरपि ।प्रणवाद्येन मन्त्रेण तल्लिङ्गे चापि भक्तितः ॥ १५॥

chatracāmaramāyūravyajanādarśakairapi |praṇavādyena mantreṇa talliṅge cāpi bhaktitaḥ || 15||

नीराजनं नृत्तगीतं वाद्यं नत्वा प्रदक्षिणाः ।स्तोत्रं चेति समासेन स्थावरेषु विधिः शिवे ॥ १६॥

nīrājanaṃ nṛttagītaṃ vādyaṃ natvā pradakṣiṇāḥ |stotraṃ ceti samāsena sthāvareṣu vidhiḥ śive || 16||

ततो देवीं गणेशं च स्कन्दचण्डेश्वरादिकाः ।तत्तन्मन्त्रेण मेधावी तल्लिङ्गैश्च नमोऽन्तकैः ॥ १७॥

tato devīṃ gaṇeśaṃ ca skandacaṇḍeśvarādikāḥ |tattanmantreṇa medhāvī talliṅgaiśca namo'ntakaiḥ || 17||

(तत्तन्मन्त्रेण मेधावी तल्लिङ्गैः मन्त्रैः) ॥ १७॥

(tattanmantreṇa medhāvī talliṅgaiḥ mantraiḥ) || 17||

उपचारैश्च शिववत्पूज्यास्तेऽमी गणेश्वराः ।मूलबेरं तु सम्पूज्यं प्रोक्षणं धातुबेरके ॥ १८॥

upacāraiśca śivavatpūjyāste'mī gaṇeśvarāḥ |mūlaberaṃ tu sampūjyaṃ prokṣaṇaṃ dhātuberake || 18||

उपचारैर्यथापूर्वं कुर्यान्नीराजनं पृथक् ।देव्यै पूर्वं गणेशं च स्कन्दं चण्डेश्वरं वृषम् ॥ १९॥

upacārairyathāpūrvaṃ kuryānnīrājanaṃ pṛthak |devyai pūrvaṃ gaṇeśaṃ ca skandaṃ caṇḍeśvaraṃ vṛṣam || 19||

नृत्तेशं दक्षिणामूर्तिं सोमास्कन्दं समाचरेत् ।शिवस्य सर्पिषा प्रोक्तं स्नानं वापि स्थिरे चरे ॥ २०॥

nṛtteśaṃ dakṣiṇāmūrtiṃ somāskandaṃ samācaret |śivasya sarpiṣā proktaṃ snānaṃ vāpi sthire care || 20||

तावता मधुना चैव दध्ना क्षीरेण तावता ।सहस्रधाराशतकं शङ्खैर्गोशृङ्गजैर्जलैः ॥ २१॥

tāvatā madhunā caiva dadhnā kṣīreṇa tāvatā |sahasradhārāśatakaṃ śaṅkhairgośṛṅgajairjalaiḥ || 21||

पञ्चविंशतिमूर्तीनामेवं पूजा त्रिमूर्तिषु ।भैरवस्यान्तिमा पूजा कार्या रात्रौ दिवापि हि ॥ २२॥

pañcaviṃśatimūrtīnāmevaṃ pūjā trimūrtiṣu |bhairavasyāntimā pūjā kāryā rātrau divāpi hi || 22||

नित्यादपि द्विगुणितां कुर्यात्पूजां तथोत्सवे ।मासर्क्षायनयोरेवं ग्रहणे सोमसूर्ययोः ॥ २३॥

nityādapi dviguṇitāṃ kuryātpūjāṃ tathotsave |māsarkṣāyanayorevaṃ grahaṇe somasūryayoḥ || 23||

पर्वण्यपि विशेषेण चरेषूद्वर्तनं चरेत् ।पञ्चामृतानां स्नपने चैवमभ्यङ्गके शिवे ॥ २४॥

parvaṇyapi viśeṣeṇa careṣūdvartanaṃ caret |pañcāmṛtānāṃ snapane caivamabhyaṅgake śive || 24||

स्नानं फलशतं ज्ञेयमभ्यङ्गे पञ्चविंशतिः ।फलानां द्वे सहस्रे तु महास्नानं प्रकीर्तितम् ॥ २५॥

snānaṃ phalaśataṃ jñeyamabhyaṅge pañcaviṃśatiḥ |phalānāṃ dve sahasre tu mahāsnānaṃ prakīrtitam || 25||

प्रतिष्ठासु महास्नानं स्थिरे चाभ्यङ्गकं शिवे ।स्नापयीत विधानेन प्रतिष्ठासु च पर्वणि ॥ २६॥

pratiṣṭhāsu mahāsnānaṃ sthire cābhyaṅgakaṃ śive |snāpayīta vidhānena pratiṣṭhāsu ca parvaṇi || 26||

प्रदोषे सोमवारे च चतुर्दश्यष्टमीषु च ।पूजैवं द्विगुणा कार्या शिवरात्र्यां तु यामसु ॥ २७॥

pradoṣe somavāre ca caturdaśyaṣṭamīṣu ca |pūjaivaṃ dviguṇā kāryā śivarātryāṃ tu yāmasu || 27||

षट्त्रिकालेष्वेवमेवं षट्काले काल उच्यते ।प्रातः सङ्गवमध्याह्नः प्रदोषोऽथ निशीथिनी ॥ २८॥

ṣaṭtrikāleṣvevamevaṃ ṣaṭkāle kāla ucyate |prātaḥ saṅgavamadhyāhnaḥ pradoṣo'tha niśīthinī || 28||

अरुणोदयकालश्च षट्कालः स्थावरार्चने ।प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने पूजा स्याच्चरलिङ्गके ॥ २९॥

aruṇodayakālaśca ṣaṭkālaḥ sthāvarārcane |prātarmadhyāhnasāyāhne pūjā syāccaraliṅgake || 29||

वर्जयित्वा निशीथं च माघकृष्णचतुर्दशीम् ।प्रतिष्ठासु त्रिगुणितं स्थावरे पूजनं भवेत् ॥ ३०॥

varjayitvā niśīthaṃ ca māghakṛṣṇacaturdaśīm |pratiṣṭhāsu triguṇitaṃ sthāvare pūjanaṃ bhavet || 30||

दैवे चार्षे स्वयम्भूते भिन्ने भग्नेऽथ सन्धिते ।पूजां माण्डलिकीं कुर्यात् त्रिगुणं होमतर्पणम् ॥ ३१॥

daive cārṣe svayambhūte bhinne bhagne'tha sandhite |pūjāṃ māṇḍalikīṃ kuryāt triguṇaṃ homatarpaṇam || 31||

द्विजानां भोजनं चैव चतुर्गुणितमाचरेत् ।स्थावरे जङ्गमे चैव एष सामान्यतो विधिः ॥ ३२॥

dvijānāṃ bhojanaṃ caiva caturguṇitamācaret |sthāvare jaṅgame caiva eṣa sāmānyato vidhiḥ || 32||

चरे वा स्थावरे वापि मूर्तीनां पूजनं भवेत् ।सर्वोपचारैराराध्य मध्ये वत्स ततोऽर्चयेत् ॥ ३३॥

care vā sthāvare vāpi mūrtīnāṃ pūjanaṃ bhavet |sarvopacārairārādhya madhye vatsa tato'rcayet || 33||

प्रथमेऽष्टदले मूर्तीः यजेत्तत्पुरुषादिकाः ।दिक्पत्रेषु गणश्रेष्ठानीशं मध्ये समर्चयेत् ॥ ३४॥

prathame'ṣṭadale mūrtīḥ yajettatpuruṣādikāḥ |dikpatreṣu gaṇaśreṣṭhānīśaṃ madhye samarcayet || 34||

पीतासितश्वेतरक्तपत्रभाश्चतुराननाः ।वराभयमृगांश्चैव परशुं बिभ्रतीः करैः ॥ ३५॥

pītāsitaśvetaraktapatrabhāścaturānanāḥ |varābhayamṛgāṃścaiva paraśuṃ bibhratīḥ karaiḥ || 35||

कोणपत्रेषु मध्ये च निवृत्याद्याः कला यजेत् ।निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च ॥ ३६॥

koṇapatreṣu madhye ca nivṛtyādyāḥ kalā yajet |nivṛttiśca pratiṣṭhā ca vidyā śāntistathaiva ca || 36||

शान्त्यतीता कलाः प्रोक्तास्तेजोरूपाः क्रमात्तथा ।आग्नेय्यां पूर्व वायव्यां मध्ये दिक्षु च पूजयेत् ॥ ३७॥

śāntyatītā kalāḥ proktāstejorūpāḥ kramāttathā |āgneyyāṃ pūrva vāyavyāṃ madhye dikṣu ca pūjayet || 37||

केसरेषु षडङ्गानि द्वितीयेऽष्टदले पुनः ।अनेनाद्यन्तमनुना यजेद्देवान् प्रदक्षिणम् ॥ ३८॥

kesareṣu ṣaḍaṅgāni dvitīye'ṣṭadale punaḥ |anenādyantamanunā yajeddevān pradakṣiṇam || 38||

अनन्तसूक्ष्मनामानि शिवोत्तममनन्तरम् ।एकनेत्रं चैकरुद्रं त्रिमूर्तिं तदनन्तरम् ॥ ३९॥

anantasūkṣmanāmāni śivottamamanantaram |ekanetraṃ caikarudraṃ trimūrtiṃ tadanantaram || 39||

शितिकण्ठं गणश्रेष्ठं शिखण्डिनमिति क्रमात् ।नीलपीतसितारक्तकृष्णधूसरसाञ्जनाः ॥ ४०॥

śitikaṇṭhaṃ gaṇaśreṣṭhaṃ śikhaṇḍinamiti kramāt |nīlapītasitāraktakṛṣṇadhūsarasāñjanāḥ || 40||

किरीटार्पितबालेन्दून् पद्मस्थान् नगभूषणान् ।त्रिणेत्रान् शूलवज्रेषु चापहस्तान् मनोहरान् ॥ ४१॥

kirīṭārpitabālendūn padmasthān nagabhūṣaṇān |triṇetrān śūlavajreṣu cāpahastān manoharān || 41||

ततोऽर्चयेद्गणश्रेष्ठान् तृतीयेऽष्टदले पुनः ।उमा चण्डेश्वरो नन्दी महाकालो गणेश्वरः ॥ ४२॥

tato'rcayedgaṇaśreṣṭhān tṛtīye'ṣṭadale punaḥ |umā caṇḍeśvaro nandī mahākālo gaṇeśvaraḥ || 42||

वृषभो भृङ्गी च रिटिरित्येवं तान् च यथाक्रमम् ।उत्तरं दलमारभ्य पीतनीलारुणासितान् ॥ ४३॥

vṛṣabho bhṛṅgī ca riṭirityevaṃ tān ca yathākramam |uttaraṃ dalamārabhya pītanīlāruṇāsitān || 43||

उक्तान् हि वर्णतः श्वेतपाटलान् क्रमतः सुधीः ।चतुरश्रे गणश्रेष्ठ पूर्वदिक्क्रमतो यजेत् ॥ ४४॥

uktān hi varṇataḥ śvetapāṭalān kramataḥ sudhīḥ |caturaśre gaṇaśreṣṭha pūrvadikkramato yajet || 44||

इन्द्रं सुराधिपं पीतं वज्रहस्तं सवाहनम् ।अग्निं तेजोऽधिपं रक्तं शक्तिहस्तं सुभूषितम् ॥ ४५॥

indraṃ surādhipaṃ pītaṃ vajrahastaṃ savāhanam |agniṃ tejo'dhipaṃ raktaṃ śaktihastaṃ subhūṣitam || 45||

यमं प्रेताधिपं कृष्णं दण्डहस्तं समर्चयेत् ।रक्षोऽधिपं निरृतिं खड्गहस्तं बलोन्नतम् ॥ ४६॥

yamaṃ pretādhipaṃ kṛṣṇaṃ daṇḍahastaṃ samarcayet |rakṣo'dhipaṃ nirṛtiṃ khaḍgahastaṃ balonnatam || 46||

पाशहस्तं सुशुभ्राङ्गं वरुणं यादसां पतिम् ।वायुं प्राणाधिपं धूम्रं अङ्कुशाढ्यकरं यजेत् ॥ ४७॥

pāśahastaṃ suśubhrāṅgaṃ varuṇaṃ yādasāṃ patim |vāyuṃ prāṇādhipaṃ dhūmraṃ aṅkuśāḍhyakaraṃ yajet || 47||

यक्षाधिपं कुबेरं च शुक्लवर्णं गदाधरम् ।विद्याधिपं तथेशानं श्वेतं शूलकरं यजेत् ॥ ४८॥

yakṣādhipaṃ kuberaṃ ca śuklavarṇaṃ gadādharam |vidyādhipaṃ tatheśānaṃ śvetaṃ śūlakaraṃ yajet || 48||

नागाधिपं तथानन्तं गौरं च श्रीगलं यजेत् ।लोकाधिपं विधातारं रक्तपद्मासनं यजेत् ॥ ४९॥

nāgādhipaṃ tathānantaṃ gauraṃ ca śrīgalaṃ yajet |lokādhipaṃ vidhātāraṃ raktapadmāsanaṃ yajet || 49||

अङ्कुशं रक्तवर्णं च शुक्लवर्णां गदां यजेत् ।त्रिशूलं नीलवर्णं च यजेदग्रे समाहितः ॥ ५०॥

aṅkuśaṃ raktavarṇaṃ ca śuklavarṇāṃ gadāṃ yajet |triśūlaṃ nīlavarṇaṃ ca yajedagre samāhitaḥ || 50||

रथाङ्गं कुरुविन्दाभं पद्मं रक्तं समर्चयेत् ।लोकपालायुधान्येवं कथितानि तवानध ॥ ५१॥

rathāṅgaṃ kuruvindābhaṃ padmaṃ raktaṃ samarcayet |lokapālāyudhānyevaṃ kathitāni tavānadha || 51||

य एवं पूजयेद्देवं स सद्यः शिवतां व्रजेत् ।यद्यशक्तश्चरे वापि स्थावरे वा गणेश्वर ॥ ५२॥

ya evaṃ pūjayeddevaṃ sa sadyaḥ śivatāṃ vrajet |yadyaśaktaścare vāpi sthāvare vā gaṇeśvara || 52||

केवलं पञ्चमनुभिः पाद्यार्ध्याचमनीयकम् ।मूलेन त्र्यम्बकेनापि शिवमावाह्य पूजयेत् ॥ ५३॥

kevalaṃ pañcamanubhiḥ pādyārdhyācamanīyakam |mūlena tryambakenāpi śivamāvāhya pūjayet || 53||

शताष्टोत्तरसङ्ख्याकं जपेत्तत्र षडक्षरम् ।भवायेति तथैवाष्टनामभिः पूजयेत्ततः ॥ ५४॥

śatāṣṭottarasaṅkhyākaṃ japettatra ṣaḍakṣaram |bhavāyeti tathaivāṣṭanāmabhiḥ pūjayettataḥ || 54||

मूलेन धूपदीपादिनैवेद्यं च विसर्जनम् ।स्त्रीशूद्राणां नमोऽन्तेन पूजनं परिकीर्तितम् ॥ ५५॥

mūlena dhūpadīpādinaivedyaṃ ca visarjanam |strīśūdrāṇāṃ namo'ntena pūjanaṃ parikīrtitam || 55||

प्रणवाद्यन्तवर्णेन यतिः पञ्चाक्षरेण हि ।पूजयेल्लिङ्गमीशानमन्येषां च यथाविधि ॥ ५६॥

praṇavādyantavarṇena yatiḥ pañcākṣareṇa hi |pūjayelliṅgamīśānamanyeṣāṃ ca yathāvidhi || 56||

नास्ति लिङ्गार्चनसमं तपस्त्रिभुवनेश्वरि ।यद्याचरत्येवमेवमाप्राणान्तं गणोत्तम ॥ ५७॥

nāsti liṅgārcanasamaṃ tapastribhuvaneśvari |yadyācaratyevamevamāprāṇāntaṃ gaṇottama || 57||

स एव रुद्रगणपः स रुद्रः स च शाम्भवः ।तदेकस्मिन् दिने त्यक्त्वा पञ्चाब्दं नरकं व्रजेत् ।यद्येकस्मिन् दिने त्यक्ता पञ्चाब्दं नरकं व्रजेत् ॥ ५८॥

sa eva rudragaṇapaḥ sa rudraḥ sa ca śāmbhavaḥ |tadekasmin dine tyaktvā pañcābdaṃ narakaṃ vrajet |yadyekasmin dine tyaktā pañcābdaṃ narakaṃ vrajet || 58||

एवं स्थिराचारपरो हि लिङ्गंसम्पूजयन् भुवि मुने वरभोगभाक् स्यात् ।दैवीं तथा स च गतिं लभतेऽनुरूपांमुक्तोऽथ भक्तिपरमो मयि सत्यमेव ॥ ५९॥

evaṃ sthirācāraparo hi liṅgaṃsampūjayan bhuvi mune varabhogabhāk syāt |daivīṃ tathā sa ca gatiṃ labhate'nurūpāṃmukto'tha bhaktiparamo mayi satyameva || 59||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते ईश्वरप्रोक्तं शिवलिङ्गार्चनविध्युपदेशं १ सम्पूर्णम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । ईश्वराख्यः दशमांशः । अध्यायः ४५ चरस्थावरलिङ्गार्चा । १५९॥

|| iti śivarahasyāntargate īśvaraproktaṃ śivaliṅgārcanavidhyupadeśaṃ 1 sampūrṇam |||| śrīśivarahasyam | īśvarākhyaḥ daśamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 45 carasthāvaraliṅgārcā | 159||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।ईश्वराख्यः दशमांशः ।अध्यायः ४५ चरस्थावरलिङ्गार्चा ।१-५९॥

– || śrīśivarahasyam |īśvarākhyaḥ daśamāṃśaḥ |adhyāyaḥ 45 carasthāvaraliṅgārcā | 1-59||