रामोदन्तम् Shri Ramodantam

॥ अथ बालकाण्डः ॥श्रीपतिं प्रणिपत्याहं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ।श्रीरामोदन्तमाख्यास्ये श्रीवाल्मीकिप्रकीर्तितम् ॥ १॥

|| atha bālakāṇḍaḥ ||śrīpatiṃ praṇipatyāhaṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam |śrīrāmodantamākhyāsye śrīvālmīkiprakīrtitam || 1||

पुरा विश्रवसः पुत्रो रावणो नाम राक्षसः ।आसीदस्यानुजौ चास्तां कुम्भकर्णविभीषणौ ॥ २॥

purā viśravasaḥ putro rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |āsīdasyānujau cāstāṃ kumbhakarṇavibhīṣaṇau || 2||

ते तु तीव्रेण तपसा प्रत्यक्षीकृत्य वेधसम् ।वव्रिरे च वरानिष्टानस्मादाश्रितवत्सलात् ॥ ३॥

te tu tīvreṇa tapasā pratyakṣīkṛtya vedhasam |vavrire ca varāniṣṭānasmādāśritavatsalāt || 3||

रावणो मानुषादन्यैरवध्यत्वं तथानुजः ।निर्देवत्वेच्छया निद्रां कुम्भकर्णोऽवृणीत च ॥ ४॥

rāvaṇo mānuṣādanyairavadhyatvaṃ tathānujaḥ |nirdevatvecchayā nidrāṃ kumbhakarṇo'vṛṇīta ca || 4||

विभीषणो विष्णुभक्तिं वव्रे सत्त्वगुणान्वितः ।तेभ्य एतान्वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः ॥ ५॥

vibhīṣaṇo viṣṇubhaktiṃ vavre sattvaguṇānvitaḥ |tebhya etānvarāndattvā tatraivāntardadhe prabhuḥ || 5||

रावणस्तु ततो गत्वा रणे जित्वा धनाधिपम् ।लङ्कापुरीं पुष्पकं च हृत्वा तत्रावसत्सुखम् ॥ ६॥

rāvaṇastu tato gatvā raṇe jitvā dhanādhipam |laṅkāpurīṃ puṣpakaṃ ca hṛtvā tatrāvasatsukham || 6||

यातुधानास्ततः सर्वे रसातलनिवासिनः ।दशाननं समाश्रित्य लङ्कायां सुखमावसन् ॥ ७॥

yātudhānāstataḥ sarve rasātalanivāsinaḥ |daśānanaṃ samāśritya laṅkāyāṃ sukhamāvasan || 7||

मन्दोदरीं मयसुतां परिणीय दशाननः ।तस्यामुत्पादयामास मेघनादाह्वयं सुतम् ॥ ८॥

mandodarīṃ mayasutāṃ pariṇīya daśānanaḥ |tasyāmutpādayāmāsa meghanādāhvayaṃ sutam || 8||

रसां रसातलं चैव विजित्य स तु रावणः ।लोकानाक्रमयन् सर्वाञ्जहार च विलासिनीः ॥ ९॥

rasāṃ rasātalaṃ caiva vijitya sa tu rāvaṇaḥ |lokānākramayan sarvāñjahāra ca vilāsinīḥ || 9||

दूषयन्वैदिकं कर्म द्विजानर्दयति स्म सः ।आत्मजेनान्वितो युद्धे वासवं चाप्यपीडयत् ॥ १०॥

dūṣayanvaidikaṃ karma dvijānardayati sma saḥ |ātmajenānvito yuddhe vāsavaṃ cāpyapīḍayat || 10||

तदीयतरुरत्नानि पुनरानाय्य किङ्करैः ।स्थापयित्वा तु लङ्कायामवसच्च चिराय सः ॥ ११॥

tadīyataruratnāni punarānāyya kiṅkaraiḥ |sthāpayitvā tu laṅkāyāmavasacca cirāya saḥ || 11||

ततस्तस्मिन्नवसरे विधातारं दिवौकसः ।उपगम्योचिरे सर्वं रावणस्य विचेष्टितम् ॥ १२॥

tatastasminnavasare vidhātāraṃ divaukasaḥ |upagamyocire sarvaṃ rāvaṇasya viceṣṭitam || 12||

तदाकर्ण्य सुरैः साकं प्राप्य दुग्धोदधेस्तटम् ।तुष्टाव च हृषीकेशं विधाता विविधैः स्तवैः ॥ १३॥

tadākarṇya suraiḥ sākaṃ prāpya dugdhodadhestaṭam |tuṣṭāva ca hṛṣīkeśaṃ vidhātā vividhaiḥ stavaiḥ || 13||

आविर्भूयाथ दैत्यारिः पप्रच्छ च पितामहम् ।किमर्थमागतोऽसि त्वं साकं देवगणैरिति ॥ १४॥

āvirbhūyātha daityāriḥ papraccha ca pitāmaham |kimarthamāgato'si tvaṃ sākaṃ devagaṇairiti || 14||

ततो दशाननात्पीडामजस्तस्मै न्यवेदयत् ।तच्छ्रुत्वोवाच धातारं हर्षयन्विष्टरश्रवाः ॥ १५॥

tato daśānanātpīḍāmajastasmai nyavedayat |tacchrutvovāca dhātāraṃ harṣayanviṣṭaraśravāḥ || 15||

अलं भयेनात्मयोने गच्छ देवगणैः सह ।अहं दाशरथिर्भूत्वा हनिष्यामि दशाननम् ॥ १६॥

alaṃ bhayenātmayone gaccha devagaṇaiḥ saha |ahaṃ dāśarathirbhūtvā haniṣyāmi daśānanam || 16||

आत्मांशैश्च सुराः सर्वे भूमौ वानररूपिणः ।जायेरन्मम साहाय्यं कर्तुं रावणनिग्रहे ॥ १७॥

ātmāṃśaiśca surāḥ sarve bhūmau vānararūpiṇaḥ |jāyeranmama sāhāyyaṃ kartuṃ rāvaṇanigrahe || 17||

एवमुक्त्वा विधातारं तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः ।पद्मयोनिस्तु गीर्वाणैः समं प्रायात्प्रहृष्टधीः ॥ १८॥

evamuktvā vidhātāraṃ tatraivāntardadhe prabhuḥ |padmayonistu gīrvāṇaiḥ samaṃ prāyātprahṛṣṭadhīḥ || 18||

अजीजनत्ततः शक्रो वालिनं नाम वानरम् ।सुग्रीवमपि मार्ताण्डो हनुमन्तं च मारुतः ॥ १९॥

ajījanattataḥ śakro vālinaṃ nāma vānaram |sugrīvamapi mārtāṇḍo hanumantaṃ ca mārutaḥ || 19||

पुरैव जनयामास जाम्बवन्तं च पद्मजः ।एवमन्ये च विबुधाः कपीनजनयन्बहून् ॥ २०॥

puraiva janayāmāsa jāmbavantaṃ ca padmajaḥ |evamanye ca vibudhāḥ kapīnajanayanbahūn || 20||

ततो वानरसङ्घानां वाली परिवृढोऽभवत् ।अमीभिरखिलैः साकं किष्किन्धामध्युवास च ॥ २१॥

tato vānarasaṅghānāṃ vālī parivṛḍho'bhavat |amībhirakhilaiḥ sākaṃ kiṣkindhāmadhyuvāsa ca || 21||

आसीद्दशरथो नाम सूर्यवंशेऽथ पार्थिवः ।भार्यास्तिस्रोऽपि लब्ध्वासौ तासु लेभे न सन्ततिम् ॥ २२॥

āsīddaśaratho nāma sūryavaṃśe'tha pārthivaḥ |bhāryāstisro'pi labdhvāsau tāsu lebhe na santatim || 22||

ततः सुमन्त्रवचनादृष्यशृङ्गं स भूपतिः ।आनीय पुत्रकामेष्टिमारेभे सपुरोहितः ॥ २३॥

tataḥ sumantravacanādṛṣyaśṛṅgaṃ sa bhūpatiḥ |ānīya putrakāmeṣṭimārebhe sapurohitaḥ || 23||

अथाग्नेरुत्थितः कश्चिद्गृहीत्वा पायसं चरुम् ।एतत्प्राशय पत्नीस्त्वमित्युक्त्वाऽदान्नृपाय सः ॥ २४॥

athāgnerutthitaḥ kaścidgṛhītvā pāyasaṃ carum |etatprāśaya patnīstvamityuktvā'dānnṛpāya saḥ || 24||

तद्गृहीत्वा तदैवासौ पत्नीः प्राशयदुत्सुकः ।ताश्च तत्प्राशनादेव नृपाद्गर्भमधारयन् ॥ २५॥

tadgṛhītvā tadaivāsau patnīḥ prāśayadutsukaḥ |tāśca tatprāśanādeva nṛpādgarbhamadhārayan || 25||

पूर्णे कालेऽथ कौसल्या सज्जनाम्भोजभास्करम् ।अजीजनद्रामचन्द्रं कैकेयी भरतं तथा ॥ २६॥

pūrṇe kāle'tha kausalyā sajjanāmbhojabhāskaram |ajījanadrāmacandraṃ kaikeyī bharataṃ tathā || 26||

ततो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजीजनत्सुतौ ।अकारयत्पिता तेषां जातकर्मादिकं द्विजैः ॥ २७॥

tato lakṣmaṇaśatrughnau sumitrājījanatsutau |akārayatpitā teṣāṃ jātakarmādikaṃ dvijaiḥ || 27||

ततो ववृधिरेऽन्योन्यं स्निग्धाश्चत्वार एव ते ।सकलासु च विद्यासु नैपुण्यमभिलेभिरे ॥ २८॥

tato vavṛdhire'nyonyaṃ snigdhāścatvāra eva te |sakalāsu ca vidyāsu naipuṇyamabhilebhire || 28||

ततः कदाचिदागत्य विश्वामित्रो महामुनिः ।ययाचे यज्ञरक्षार्थं रामं शक्तिधरोपमम् ॥ २९॥

tataḥ kadācidāgatya viśvāmitro mahāmuniḥ |yayāce yajñarakṣārthaṃ rāmaṃ śaktidharopamam || 29||

वसिष्ठवचनाद्रामं लक्ष्मणेन समन्वितम् ।कृच्छ्रेण नृपतिस्तस्य कौशिकस्य करे ददौ ॥ ३०॥

vasiṣṭhavacanādrāmaṃ lakṣmaṇena samanvitam |kṛcchreṇa nṛpatistasya kauśikasya kare dadau || 30||

तौ गृहीत्वा ततो गच्छन्बलामतिबलां तथा ।अस्त्राणि च समग्राणि ताभ्यामुपदिदेश सः ॥ ३१॥

tau gṛhītvā tato gacchanbalāmatibalāṃ tathā |astrāṇi ca samagrāṇi tābhyāmupadideśa saḥ || 31||

गच्छन्सहानुजो रामः कौशिकेन प्रचोदितः ।ताटकामवधीद्धीमान् लोकपीडनतत्पराम् ॥ ३२॥

gacchansahānujo rāmaḥ kauśikena pracoditaḥ |tāṭakāmavadhīddhīmān lokapīḍanatatparām || 32||

ततः सिद्धाश्रमं प्राप्य कौशिकः सहराघवः ।अध्वरं च समारेभे राक्षसाश्च समागमन् ॥ ३३॥

tataḥ siddhāśramaṃ prāpya kauśikaḥ saharāghavaḥ |adhvaraṃ ca samārebhe rākṣasāśca samāgaman || 33||

राघवस्तु ततोऽस्त्रेण क्षिप्त्वा मारीचमर्णवे ।सुबाहुप्रमुखान् हत्वा यज्ञं चापालयन्मुनेः ॥ ३४॥

rāghavastu tato'streṇa kṣiptvā mārīcamarṇave |subāhupramukhān hatvā yajñaṃ cāpālayanmuneḥ || 34||

कौशिकेन ततो रामो नीयमानः सहानुजः ।अहल्याशापनिर्मोक्षं कृत्वा सम्प्राप मैथिलम् ॥ ३५॥

kauśikena tato rāmo nīyamānaḥ sahānujaḥ |ahalyāśāpanirmokṣaṃ kṛtvā samprāpa maithilam || 35||

जनकेनार्चितो रामः कौशिकेन प्रचोदितः ।सीतानिमित्तमानीतं बभञ्ज धनुरैश्वरम् ॥ ३६॥

janakenārcito rāmaḥ kauśikena pracoditaḥ |sītānimittamānītaṃ babhañja dhanuraiśvaram || 36||

ततो दशरथं दूतैरानाय्य मिथिलाधिपः ।रामादिभ्यस्तत्सुतेभ्यः सीताद्याः कन्यका ददौ ॥ ३७॥

tato daśarathaṃ dūtairānāyya mithilādhipaḥ |rāmādibhyastatsutebhyaḥ sītādyāḥ kanyakā dadau || 37||

ततो गुरुनियोगेन कृतोद्वाहः सहानुजः ।राघवो निर्ययौ तेन जनकेनोरु मानितः ॥ ३८॥

tato guruniyogena kṛtodvāhaḥ sahānujaḥ |rāghavo niryayau tena janakenoru mānitaḥ || 38||

तदाकर्ण्य धनुर्भङ्गमायान्तं रोषभीषणम् ।विजित्य भार्गवं राममयोध्यां प्राप राघवः ॥ ३९॥

tadākarṇya dhanurbhaṅgamāyāntaṃ roṣabhīṣaṇam |vijitya bhārgavaṃ rāmamayodhyāṃ prāpa rāghavaḥ || 39||

ततः सर्वजनानन्दं कुर्वाणश्चेष्टितैः स्वकैः ।तामध्युवास काकुत्स्थः सीतया सहितः सुखम् ॥ ४०॥

tataḥ sarvajanānandaṃ kurvāṇaśceṣṭitaiḥ svakaiḥ |tāmadhyuvāsa kākutsthaḥ sītayā sahitaḥ sukham || 40||

॥ इति श्रीरामोदन्ते बालकाण्डः समाप्तः ॥॥ अथ अयोध्याकाण्डः ॥एतस्मिन्नन्तरे गेहं मातुलस्य युधाजितः ।प्रययौ भरतः प्रीतः शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ १॥

|| iti śrīrāmodante bālakāṇḍaḥ samāptaḥ |||| atha ayodhyākāṇḍaḥ ||etasminnantare gehaṃ mātulasya yudhājitaḥ |prayayau bharataḥ prītaḥ śatrughnena samanvitaḥ || 1||

ततः प्रकृतिभिः साकं मन्त्रयित्वा स भूपतिः ।अभिषेकाय रामस्य समारेभे मुदान्वितः ॥ २॥

tataḥ prakṛtibhiḥ sākaṃ mantrayitvā sa bhūpatiḥ |abhiṣekāya rāmasya samārebhe mudānvitaḥ || 2||

कैकेयी तु महीपालं मन्थरादूषिताशया ।वरद्वयं पुरा दत्तं ययाचे सत्यसङ्गरम् ॥ ३॥

kaikeyī tu mahīpālaṃ mantharādūṣitāśayā |varadvayaṃ purā dattaṃ yayāce satyasaṅgaram || 3||

वनवासाय रामस्य राज्याप्त्यै भरतस्य च ।तस्या वरद्वयं कृच्छ्रमनुजज्ञे महीपतिः ॥ ४॥

vanavāsāya rāmasya rājyāptyai bharatasya ca |tasyā varadvayaṃ kṛcchramanujajñe mahīpatiḥ || 4||

रामं तदैव कैकेयी वनवासाय चादिशत् ।अनुज्ञाप्य गुरून्सर्वान्निर्ययौ च वनाय सः ॥ ५॥

rāmaṃ tadaiva kaikeyī vanavāsāya cādiśat |anujñāpya gurūnsarvānniryayau ca vanāya saḥ || 5||

दृष्ट्वा तं निर्गतं सीता लक्ष्मणश्चानुजग्मतुः ।सन्त्यज्य स्वगृहान्सर्वे पौराश्चानुययुर्द्रुतम् ॥ ६॥

dṛṣṭvā taṃ nirgataṃ sītā lakṣmaṇaścānujagmatuḥ |santyajya svagṛhānsarve paurāścānuyayurdrutam || 6||

वञ्चयित्वा तु तान्पौरान्निद्राणान्निशि राघवः । वर् – कृशान् पौरान्वाह्यमानं सुमन्त्रेण रथमारुह्य चागमत् ॥ ७॥

vañcayitvā tu tānpaurānnidrāṇānniśi rāghavaḥ | var – kṛśān paurānvāhyamānaṃ sumantreṇa rathamāruhya cāgamat || 7||

श्रिङ्गिबेरपुरं गत्वा गङ्गाकूलेऽथ राघवः ।गुहेन सत्कृतस्तत्र निशामेकामुवास च ॥ ८॥

śriṅgiberapuraṃ gatvā gaṅgākūle'tha rāghavaḥ |guhena satkṛtastatra niśāmekāmuvāsa ca || 8||

सारथिं संनिमन्त्र्यासौ सीतालक्ष्मणसंयुतः ।गुहेनानीतया नावा सन्ततार च जाह्नवीम् ॥ ९॥

sārathiṃ saṃnimantryāsau sītālakṣmaṇasaṃyutaḥ |guhenānītayā nāvā santatāra ca jāhnavīm || 9||

भरद्वाजमुनिं प्राप्य तं नत्वा तेन सत्कृतः ।राघवस्तस्य निर्देशाच्चित्रकूटेऽवसत्सुखम् ॥ १०॥

bharadvājamuniṃ prāpya taṃ natvā tena satkṛtaḥ |rāghavastasya nirdeśāccitrakūṭe'vasatsukham || 10||

अयोध्यां तु ततो गत्वा सुमन्त्रः शोकविह्वलः ।राज्ञे न्यवेदयत्सर्वं राघवस्य विचेष्टितम् ॥ ११॥

ayodhyāṃ tu tato gatvā sumantraḥ śokavihvalaḥ |rājñe nyavedayatsarvaṃ rāghavasya viceṣṭitam || 11||

तदाकर्ण्य सुमन्त्रोक्तं राजा दुःखविमूढधीः ।रामरामेति विलपन्देहं त्यक्त्वा दिवं ययौ ॥ १२॥

tadākarṇya sumantroktaṃ rājā duḥkhavimūḍhadhīḥ |rāmarāmeti vilapandehaṃ tyaktvā divaṃ yayau || 12||

मन्त्रिणस्तु वसिष्ठोक्त्या देहं संरक्ष्य भूपतेः ।दूतैरानाययन् क्षिप्रं भरतं मातुलालयात् ॥ १३॥

mantriṇastu vasiṣṭhoktyā dehaṃ saṃrakṣya bhūpateḥ |dūtairānāyayan kṣipraṃ bharataṃ mātulālayāt || 13||

भरतस्तु मृतं श्रुत्वा पितरं कैकयीगिरा ।संस्कारादि चकारास्य यथाविधि सहानुजः ॥ १४॥

bharatastu mṛtaṃ śrutvā pitaraṃ kaikayīgirā |saṃskārādi cakārāsya yathāvidhi sahānujaḥ || 14||

अमात्यैश्चोद्यमानोऽपि राज्याय भरतस्तदा ।वनायैव ययौ राममानेतुं नागरैः सह ॥ १५॥

amātyaiścodyamāno'pi rājyāya bharatastadā |vanāyaiva yayau rāmamānetuṃ nāgaraiḥ saha || 15||

स गत्वा चित्रकूटस्थं रामं चीरजटाधरम् ।ययाचे रक्षितुं राज्यं वसिष्ठाद्यैर्द्विजैः सह ॥ १६॥

sa gatvā citrakūṭasthaṃ rāmaṃ cīrajaṭādharam |yayāce rakṣituṃ rājyaṃ vasiṣṭhādyairdvijaiḥ saha || 16||

चतुर्दश समा नीत्वा पुनरेष्याम्यहं पुरीम् । वर् ऐष्यामि पुनरैष्याम्यहंइत्युक्त्वा पादुके दत्त्वा तं रामः प्रत्ययापयत् ॥ १७॥

caturdaśa samā nītvā punareṣyāmyahaṃ purīm | var aiṣyāmi punaraiṣyāmyahaṃityuktvā pāduke dattvā taṃ rāmaḥ pratyayāpayat || 17||

गृहीत्वा पादुके तस्माद्भरतो दीनमानसः ।नन्दिग्रामे स्थितस्ताभ्यां ररक्ष च वसुन्धराम् ॥ १८॥

gṛhītvā pāduke tasmādbharato dīnamānasaḥ |nandigrāme sthitastābhyāṃ rarakṣa ca vasundharām || 18||

राघवस्तु गिरेस्तस्माद्गत्वाऽत्रिं समवन्दत ।तत्पत्नी तु तदा सीतां भूषणैः स्वैरभूषयत् ॥ १९॥

rāghavastu girestasmādgatvā'triṃ samavandata |tatpatnī tu tadā sītāṃ bhūṣaṇaiḥ svairabhūṣayat || 19||

उषित्वा तु निशामेकामश्रमे तस्य राघवः ।विवेश दण्डकारण्यं सीतालक्ष्मणसंयुतः ॥ २०॥

uṣitvā tu niśāmekāmaśrame tasya rāghavaḥ |viveśa daṇḍakāraṇyaṃ sītālakṣmaṇasaṃyutaḥ || 20||

॥ इति श्रीरामोदन्ते अयोध्याकाण्डः समाप्तः ॥॥ अथ आरण्यकाण्डः ॥व्रजन्वनेन काकुत्स्थो विराधं विधिचोदितम् ।सदारानुजमात्मानं हरन्तमवधीत्तदा ॥ १॥

|| iti śrīrāmodante ayodhyākāṇḍaḥ samāptaḥ |||| atha āraṇyakāṇḍaḥ ||vrajanvanena kākutstho virādhaṃ vidhicoditam |sadārānujamātmānaṃ harantamavadhīttadā || 1||

शरभङ्गाश्रमं प्राप्य स्वर्गतिं तस्य वीक्ष्य सः ।प्रतिजज्ञे राक्षसानां वधं मुनिभिरर्थितः ॥ २॥

śarabhaṅgāśramaṃ prāpya svargatiṃ tasya vīkṣya saḥ |pratijajñe rākṣasānāṃ vadhaṃ munibhirarthitaḥ || 2||

तस्माद्गत्वा सुतीक्ष्णं च प्रणम्यानेन पूजितः ।अगस्त्यस्याश्रमं प्राप्य तं ननाम रघूत्तमः ॥ ३॥

tasmādgatvā sutīkṣṇaṃ ca praṇamyānena pūjitaḥ |agastyasyāśramaṃ prāpya taṃ nanāma raghūttamaḥ || 3||

रामाय वैष्णवं चापमैन्द्रं तूणीयुगं तथा ।ब्राह्मं चास्त्रं च खड्गं च प्रददौ कुम्भसम्भवः ॥ ४॥

rāmāya vaiṣṇavaṃ cāpamaindraṃ tūṇīyugaṃ tathā |brāhmaṃ cāstraṃ ca khaḍgaṃ ca pradadau kumbhasambhavaḥ || 4||

ततः स गच्छन्काकुत्स्थः समागम्य जटायुषम् ।वैदेह्याः पालनायैनं श्रद्धधे पितृवल्लभम् ॥ ५॥

tataḥ sa gacchankākutsthaḥ samāgamya jaṭāyuṣam |vaidehyāḥ pālanāyainaṃ śraddhadhe pitṛvallabham || 5||

ततः पञ्चवटीं प्राप्य तत्र लक्ष्मणनिर्मिताम् ।पर्णशालामध्युवास सीतया सहितः सुखम् ॥ ६॥

tataḥ pañcavaṭīṃ prāpya tatra lakṣmaṇanirmitām |parṇaśālāmadhyuvāsa sītayā sahitaḥ sukham || 6||

तत्राभ्येत्यैकदा रामं वव्रे शूर्पणखाऽभिका ।तन्निरस्ता लक्ष्मणं च वव्रे सोऽपि निराकरोत् ॥ ७॥

tatrābhyetyaikadā rāmaṃ vavre śūrpaṇakhā'bhikā |tannirastā lakṣmaṇaṃ ca vavre so'pi nirākarot || 7||

राममेव ततो वव्रे कामार्ता कामसन्निभम् ।पुनश्च धिक्कृता तेन सीतामभ्यद्रवद्रुषा ॥ ८॥

rāmameva tato vavre kāmārtā kāmasannibham |punaśca dhikkṛtā tena sītāmabhyadravadruṣā || 8||

लक्ष्मणेन तदा रोषात्कृत्तश्रवणनासिका ।सा तु गत्वा जनस्थानं खरायैतन्न्यवेदयत् ॥ ९॥

lakṣmaṇena tadā roṣātkṛttaśravaṇanāsikā |sā tu gatvā janasthānaṃ kharāyaitannyavedayat || 9||

तदाकर्ण्य खरः क्रुद्धो राघवं हन्तुमाययौ ।दूषणत्रिशिरोमुख्यैर्यातुधानैः समन्वितः ॥ १०॥

tadākarṇya kharaḥ kruddho rāghavaṃ hantumāyayau |dūṣaṇatriśiromukhyairyātudhānaiḥ samanvitaḥ || 10||

तत्क्षणं लक्ष्मणे सीतां निधाय रघुनन्दनः ।खरं सहानुगं सङ्ख्ये जघानालघुविक्रमः ॥ ११॥

tatkṣaṇaṃ lakṣmaṇe sītāṃ nidhāya raghunandanaḥ |kharaṃ sahānugaṃ saṅkhye jaghānālaghuvikramaḥ || 11||

ततः शूर्पणखा गत्वा लङ्कां शोकसमन्विता ।न्यवेदयद्रावणाय वृत्तान्तं सर्वमादितः ॥ १२॥

tataḥ śūrpaṇakhā gatvā laṅkāṃ śokasamanvitā |nyavedayadrāvaṇāya vṛttāntaṃ sarvamāditaḥ || 12||

तच्छ्रुत्वा रावणः सीतां हर्तुं कृतमतिस्तदा ।मारीचस्याश्रमं प्राप्य साहाय्ये तमचोदयत् ॥ १३॥

tacchrutvā rāvaṇaḥ sītāṃ hartuṃ kṛtamatistadā |mārīcasyāśramaṃ prāpya sāhāyye tamacodayat || 13||

सोऽपि स्वर्णमृगो भूत्वा सीतायाः प्रमुखेऽचरत् ।सा तु तं मृगमाहर्तुं भर्तारं समयाचत ॥ १४॥

so'pi svarṇamṛgo bhūtvā sītāyāḥ pramukhe'carat |sā tu taṃ mṛgamāhartuṃ bhartāraṃ samayācata || 14||

नियुज्य लक्ष्मणं सीतां रक्षितुं रघुनन्दनः ।अन्वगच्छन्मृगं तूर्णं द्रवन्तं काननान्तरे ॥ १५॥

niyujya lakṣmaṇaṃ sītāṃ rakṣituṃ raghunandanaḥ |anvagacchanmṛgaṃ tūrṇaṃ dravantaṃ kānanāntare || 15||

विव्याध च मृगं रामः स निजं रूपमास्थितः ।हा सीते लक्ष्मणेत्येवं रुदन्प्राणान्समत्यजत् ॥ १६॥

vivyādha ca mṛgaṃ rāmaḥ sa nijaṃ rūpamāsthitaḥ |hā sīte lakṣmaṇetyevaṃ rudanprāṇānsamatyajat || 16||

एतदाकर्ण्य वैदेह्या लक्ष्मणश्चोदितो भृशम् ।तद्रक्षां देवताः प्रार्थ्य प्रययौ राघवान्तिकम् ॥ १७॥

etadākarṇya vaidehyā lakṣmaṇaścodito bhṛśam |tadrakṣāṃ devatāḥ prārthya prayayau rāghavāntikam || 17||

तदन्तरे समासाद्य रावणो यतिरूपधृत् ।सीतां गृहीत्वा प्रययौ गगनेन मुदाऽन्वितः ॥ १८॥

tadantare samāsādya rāvaṇo yatirūpadhṛt |sītāṃ gṛhītvā prayayau gaganena mudā'nvitaḥ || 18||

ततो जटायुरालोक्य नीयमानां तु जानकीम् ।प्राहरद्रावणं प्राप्य तुण्डपक्षनखैर्भृशम् ॥ १९॥

tato jaṭāyurālokya nīyamānāṃ tu jānakīm |prāharadrāvaṇaṃ prāpya tuṇḍapakṣanakhairbhṛśam || 19||

छित्त्वैनं चन्द्रहासेन पातयित्वा च भूतले ।गृहीत्वा रावणः सीतां प्राविशन्निजमन्दिरम् ॥ २०॥

chittvainaṃ candrahāsena pātayitvā ca bhūtale |gṛhītvā rāvaṇaḥ sītāṃ prāviśannijamandiram || 20||

अशोकवनिकामध्ये संस्थाप्य जनकात्मजाम् ।रावणो रक्षितुं चैनां नियुयोज निशाचरीः ॥ २१॥

aśokavanikāmadhye saṃsthāpya janakātmajām |rāvaṇo rakṣituṃ caināṃ niyuyoja niśācarīḥ || 21||

हत्वा रामस्तु मारीचमागच्छन्ननुजेरिताम् ।वार्त्तामाकर्ण्य दुःखार्तः पर्णशालामुपागमत् ॥ २२॥

hatvā rāmastu mārīcamāgacchannanujeritām |vārttāmākarṇya duḥkhārtaḥ parṇaśālāmupāgamat || 22||

अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं विचिन्वानो वनान्तरे ।सहानुजो गृध्रराजं छिन्नपक्षं ददर्श सः ॥ २३॥

adṛṣṭvā tatra vaidehīṃ vicinvāno vanāntare |sahānujo gṛdhrarājaṃ chinnapakṣaṃ dadarśa saḥ || 23||

तेनोक्तां जानकीवार्त्तां श्रुत्वा पश्चान्मृतं च तम् ।दग्ध्वा सहानुजो रामश्चक्रे तस्योदकक्रियाम् ॥ २४॥

tenoktāṃ jānakīvārttāṃ śrutvā paścānmṛtaṃ ca tam |dagdhvā sahānujo rāmaścakre tasyodakakriyām || 24||

आत्मनोऽभिभवं पश्चात्कुर्वतीं पथि लक्ष्मणः ।अयोमुखीं चकाराशु कृत्तश्रवणनासिकाम् ॥ २५॥

ātmano'bhibhavaṃ paścātkurvatīṃ pathi lakṣmaṇaḥ |ayomukhīṃ cakārāśu kṛttaśravaṇanāsikām || 25||

गृहीतौ तौ कबन्धेन भुजौ तस्य न्यकृन्तताम् ।ततस्तु याचितौ तेन तद्देहं देहतुश्च तौ ॥ २६॥

gṛhītau tau kabandhena bhujau tasya nyakṛntatām |tatastu yācitau tena taddehaṃ dehatuśca tau || 26||

स तु दिव्याकृतिर्भूत्वा रामं सीतोपलब्धये ।सुग्रीवमृष्यमूकस्थं याहीत्युक्त्वा दिवं ययौ ॥ २७॥

sa tu divyākṛtirbhūtvā rāmaṃ sītopalabdhaye |sugrīvamṛṣyamūkasthaṃ yāhītyuktvā divaṃ yayau || 27||

ततः प्रीतो रघुश्रेष्ठः शबर्याश्रममभ्ययात् ।तयाऽभिपूजितः पश्चात्पम्पां प्राप सलक्ष्मणः ॥ २८॥

tataḥ prīto raghuśreṣṭhaḥ śabaryāśramamabhyayāt |tayā'bhipūjitaḥ paścātpampāṃ prāpa salakṣmaṇaḥ || 28||

॥ इति श्रीरामोदन्ते आरण्यकाण्डः समाप्तः ॥॥ अथ किष्किन्धाकाण्डः ॥हनूमानथ सुग्रीवनिर्दिष्टो रामलक्ष्मणौ ।प्राप्य ज्ञात्वा तु वृत्तान्तं तेन तौ समयोजयत् ॥ १॥ वर् – श्रुत्वा

|| iti śrīrāmodante āraṇyakāṇḍaḥ samāptaḥ |||| atha kiṣkindhākāṇḍaḥ ||hanūmānatha sugrīvanirdiṣṭo rāmalakṣmaṇau |prāpya jñātvā tu vṛttāntaṃ tena tau samayojayat || 1|| var – śrutvā

ततो रामस्य वृत्तान्तं सुग्रीवाय निवेद्य सः ।सख्यं च कारयामास तयोः पावकसन्निधौ ॥ २॥

tato rāmasya vṛttāntaṃ sugrīvāya nivedya saḥ |sakhyaṃ ca kārayāmāsa tayoḥ pāvakasannidhau || 2||

प्रतिजज्ञे तदा रामो हनिष्यामीति वालिनम् ।दर्शयिष्यामि वैदेहीमित्यन्येन च संश्रुतम् ॥ ३॥

pratijajñe tadā rāmo haniṣyāmīti vālinam |darśayiṣyāmi vaidehīmityanyena ca saṃśrutam || 3||

सुग्रीवेणाथ रामाय भ्रातृवैरस्य कारणम् ।निवेदितमशेषं च बलाधिक्यं च तस्य तत् ॥ ४॥

sugrīveṇātha rāmāya bhrātṛvairasya kāraṇam |niveditamaśeṣaṃ ca balādhikyaṃ ca tasya tat || 4||

तत्क्षणं दुन्दुभेः कायं सुग्रीवेण प्रदर्शितम् ।सुदूरं प्रेषयामास पादाङ्गुष्ठेन राघवः ॥ ५॥

tatkṣaṇaṃ dundubheḥ kāyaṃ sugrīveṇa pradarśitam |sudūraṃ preṣayāmāsa pādāṅguṣṭhena rāghavaḥ || 5||

पुनश्च दर्शितांस्तेन सालान्सप्त रघूत्तमः ।बाणेनैकेन चिच्छेद सार्धं तस्यानुशङ्कया ॥ ६॥

punaśca darśitāṃstena sālānsapta raghūttamaḥ |bāṇenaikena ciccheda sārdhaṃ tasyānuśaṅkayā || 6||

किष्किन्धां प्राप्य सुग्रीवसतो रामसमन्वितः ।जगर्जातीव संहृष्टः कोपयन् वानराधिपम् ॥ ७॥

kiṣkindhāṃ prāpya sugrīvasato rāmasamanvitaḥ |jagarjātīva saṃhṛṣṭaḥ kopayan vānarādhipam || 7||

वाली निष्क्रम्य सुग्रीवं समरेऽपीडयद्भृशम् ।सोऽपि सम्भग्नसर्वाङ्गः प्राद्रवद्राघवान्तिकम् ॥ ८॥

vālī niṣkramya sugrīvaṃ samare'pīḍayadbhṛśam |so'pi sambhagnasarvāṅgaḥ prādravadrāghavāntikam || 8||

कृतचिह्नस्तु रामेण पुनरेव स वालिनम् ।रणायाह्वयत क्षिप्रं तस्थौ रामस्तिरोहितः ॥ ९॥

kṛtacihnastu rāmeṇa punareva sa vālinam |raṇāyāhvayata kṣipraṃ tasthau rāmastirohitaḥ || 9||

हेममाली ततो वाली तारयाऽभिहितं हितम् ।निरस्य कुपितो भ्रात्रा रणं चक्रे सुदारुणम् ॥ १०॥

hemamālī tato vālī tārayā'bhihitaṃ hitam |nirasya kupito bhrātrā raṇaṃ cakre sudāruṇam || 10||

बाणेन वालिनं रामो विद्ध्वा भूमौ न्यपातयत् ।सोऽपि राम इति ज्ञात्वा त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ ॥ ११॥

bāṇena vālinaṃ rāmo viddhvā bhūmau nyapātayat |so'pi rāma iti jñātvā tyaktvā dehaṃ divaṃ yayau || 11||

पश्चात्तपन्तं सुग्रीवं समाश्वास्य रघूत्तमः ।वानराणामधिपतिं चकाराश्रितवत्सलः ॥ १२॥

paścāttapantaṃ sugrīvaṃ samāśvāsya raghūttamaḥ |vānarāṇāmadhipatiṃ cakārāśritavatsalaḥ || 12||

ततो माल्यवतः पृष्ठे रामो लक्ष्मणसंयुतः ।उवास चतुरो मासान्सीताविरहदुःखितः ॥ १३॥

tato mālyavataḥ pṛṣṭhe rāmo lakṣmaṇasaṃyutaḥ |uvāsa caturo māsānsītāvirahaduḥkhitaḥ || 13||

अथ रामस्य निर्देशाल्लक्ष्मणो वानराधिपम् ।आनयत्प्लवगैः सार्धं हनूमत्प्रमुखैर्गिरिम् ॥ १४॥

atha rāmasya nirdeśāllakṣmaṇo vānarādhipam |ānayatplavagaiḥ sārdhaṃ hanūmatpramukhairgirim || 14||

सुग्रीवो राघवं दृष्ट्वा वचनात्तस्य वानरान् ।न्ययुङ्क्त सीतामन्वेष्टुमाशासु चतसृष्वपि ॥ १५॥

sugrīvo rāghavaṃ dṛṣṭvā vacanāttasya vānarān |nyayuṅkta sītāmanveṣṭumāśāsu catasṛṣvapi || 15||

ततो हनुमतः पाणौ ददौ रामोऽङ्गुलीयकम् ।विश्वासाय तु वैदेह्यास्तद्गृहीत्वा स निर्ययौ ॥ १६॥

tato hanumataḥ pāṇau dadau rāmo'ṅgulīyakam |viśvāsāya tu vaidehyāstadgṛhītvā sa niryayau || 16||

ततो हनूमत्प्रमुखाः वानरा दक्षिणां दिशम् ।गत्वा सीतां विचिन्वन्तः पर्वतं विन्ध्यमाप्नुवन् ॥ १७॥

tato hanūmatpramukhāḥ vānarā dakṣiṇāṃ diśam |gatvā sītāṃ vicinvantaḥ parvataṃ vindhyamāpnuvan || 17||

समयातिक्रमात्तत्र चक्रुः प्रायोपवेशनम् ।तेऽत्र सम्पातिना प्रोक्तां सीतावार्त्तां च शुश्रुवुः ॥ १८॥

samayātikramāttatra cakruḥ prāyopaveśanam |te'tra sampātinā proktāṃ sītāvārttāṃ ca śuśruvuḥ || 18||

ततः प्रापुरुदन्वन्तमङ्गदाद्याः प्लवङ्गमाः ।तं विलङ्घयितुं तेषां न कश्चिदभवत्क्षमः ॥ १९॥

tataḥ prāpurudanvantamaṅgadādyāḥ plavaṅgamāḥ |taṃ vilaṅghayituṃ teṣāṃ na kaścidabhavatkṣamaḥ || 19||

स्वप्रभावप्रशंसाभिस्तदा जाम्बवदुक्तिभिः ।संवर्धितो महेन्द्राद्रिमारुरोहानिलात्मजः ॥ २०॥

svaprabhāvapraśaṃsābhistadā jāmbavaduktibhiḥ |saṃvardhito mahendrādrimārurohānilātmajaḥ || 20||

॥ इति श्रीरामोदन्ते किष्किन्धाकाण्डः समाप्तः ॥॥ अथ सुन्दरकाण्डः ॥अभिवन्द्याथ सकलानमरान्पवनात्मजः ।पुप्लुवे च गिरेस्तस्माद्विलङ्घयितुमर्णवम् १॥स समुल्लङ्घ्य मैनाकं सुरसामभिवन्द्य च ।निहत्य सिंहिकां नीत्या पारं प्राप महोदधेः ॥ २॥

|| iti śrīrāmodante kiṣkindhākāṇḍaḥ samāptaḥ |||| atha sundarakāṇḍaḥ ||abhivandyātha sakalānamarānpavanātmajaḥ |pupluve ca girestasmādvilaṅghayitumarṇavam 1||sa samullaṅghya mainākaṃ surasāmabhivandya ca |nihatya siṃhikāṃ nītyā pāraṃ prāpa mahodadheḥ || 2||

लङ्काधिदेवतां जित्वा तां प्रविश्यानिलात्मजः ।सीतां विचिन्वन्नद्राक्षीन्निद्राणं निशि रावणम् ॥ ३॥

laṅkādhidevatāṃ jitvā tāṃ praviśyānilātmajaḥ |sītāṃ vicinvannadrākṣīnnidrāṇaṃ niśi rāvaṇam || 3||

अपश्यंस्तत्र वैदेहीं विचिन्वानस्ततस्ततः ।अशोकवनिकां गत्वा कां चिदार्तां ददर्श सः ॥ ४॥ वर् – सीतां खिन्नां

apaśyaṃstatra vaidehīṃ vicinvānastatastataḥ |aśokavanikāṃ gatvā kāṃ cidārtāṃ dadarśa saḥ || 4|| var – sītāṃ khinnāṃ

पादपं कञ्चिदारुह्य तत्पलाशैः सुसंवृतः ।आस्ते स्म मारुतिस्तत्र सीतेयमिति तर्कयन् ॥ ५॥

pādapaṃ kañcidāruhya tatpalāśaiḥ susaṃvṛtaḥ |āste sma mārutistatra sīteyamiti tarkayan || 5||

रावणस्तु तदाऽभ्येत्य मैथिलीं मदनार्दितः ।भार्या भव ममेत्येवं बहुधा समयाचत ॥ ६॥

rāvaṇastu tadā'bhyetya maithilīṃ madanārditaḥ |bhāryā bhava mametyevaṃ bahudhā samayācata || 6||

अहं त्वद्वशगा न स्यामित्येषा तं निराकरोत् । वर् – त्वदनुगाकाममन्युपरीतात्मा रावणोऽपि तदा ययौ ॥ ७॥

ahaṃ tvadvaśagā na syāmityeṣā taṃ nirākarot | var – tvadanugākāmamanyuparītātmā rāvaṇo'pi tadā yayau || 7||

निर्गते रावणे सीतां प्रलपन्तीं स मारुतिः ।उक्त्वा रामस्य वृत्तान्तं प्रददौ चाङ्गुलीयकम् ॥ ८॥

nirgate rāvaṇe sītāṃ pralapantīṃ sa mārutiḥ |uktvā rāmasya vṛttāntaṃ pradadau cāṅgulīyakam || 8||

तत्समादाय वैदेही विलप्य च भृशं पुनः ।चूडामणिं ददौ तस्य करे जग्राह सोऽपि तम् ॥ ९॥

tatsamādāya vaidehī vilapya ca bhṛśaṃ punaḥ |cūḍāmaṇiṃ dadau tasya kare jagrāha so'pi tam || 9||

मा विषादं कृथा देवि राघवो रावणं रणे ।हत्वा त्वां नेष्यतीत्येनामाश्वास्य स विनिर्ययौ ॥ १०॥

mā viṣādaṃ kṛthā devi rāghavo rāvaṇaṃ raṇe |hatvā tvāṃ neṣyatītyenāmāśvāsya sa viniryayau || 10||

नीतिमान् सोऽपि सञ्चिन्त्य बभञ्जोपवनं च तत् ।अक्षादीनि च रक्षांसि बहूनि समरेऽवधीत् ॥ ११॥

nītimān so'pi sañcintya babhañjopavanaṃ ca tat |akṣādīni ca rakṣāṃsi bahūni samare'vadhīt || 11||

ततः शक्रजिता युद्धे बद्धः पवननन्दनः ।प्रतापं रघुनाथस्य रावणाय न्यवेदयत् ॥ १२॥ वर् – रावणं तं

tataḥ śakrajitā yuddhe baddhaḥ pavananandanaḥ |pratāpaṃ raghunāthasya rāvaṇāya nyavedayat || 12|| var – rāvaṇaṃ taṃ

रक्षोदीपितलाङ्गूलः स तु लङ्कामशेषतः ।दग्ध्वा सागरमुत्तीर्य वानरान्समुपागमत् ॥ १३॥

rakṣodīpitalāṅgūlaḥ sa tu laṅkāmaśeṣataḥ |dagdhvā sāgaramuttīrya vānarānsamupāgamat || 13||

स गत्वा वानरैः साकं राघवायात्मना कृतम् ।निवेदयित्वा सकलं ददौ चूडामणिं च तम् ॥ १४॥

sa gatvā vānaraiḥ sākaṃ rāghavāyātmanā kṛtam |nivedayitvā sakalaṃ dadau cūḍāmaṇiṃ ca tam || 14||

॥ इति श्रीरामोदन्ते सुन्दरकाण्डः समाप्तः ॥॥ अथ युद्धकाण्डः ॥अथासङ्ख्यैः कपिगणैः सुग्रीवप्रमुखैः सह ।निर्ययौ राघवस्तूर्णं तीरं प्राप महोदधेः ॥ १॥

|| iti śrīrāmodante sundarakāṇḍaḥ samāptaḥ |||| atha yuddhakāṇḍaḥ ||athāsaṅkhyaiḥ kapigaṇaiḥ sugrīvapramukhaiḥ saha |niryayau rāghavastūrṇaṃ tīraṃ prāpa mahodadheḥ || 1||

तदा विभीषणो भ्रात्रा त्यक्तो राममुपागमत् ।लङ्काधिपत्येऽभ्यषिञ्चदेनं रामोऽरिमर्दनः ॥ २॥

tadā vibhīṣaṇo bhrātrā tyakto rāmamupāgamat |laṅkādhipatye'bhyaṣiñcadenaṃ rāmo'rimardanaḥ || 2||

दत्तमार्गः समुद्रेण तत्र सेतुं नलेन सः । वर् – उक्तमार्गःकारयित्वा तेन गत्वा सुवेलं प्राप पर्वतम् ॥ ३॥

dattamārgaḥ samudreṇa tatra setuṃ nalena saḥ | var – uktamārgaḥkārayitvā tena gatvā suvelaṃ prāpa parvatam || 3||

ततो राघवनिर्दिष्टा नीलमुख्याः प्लवङ्गमाः ।रुरुधुः सर्वतो लङ्कां वृक्षपाषाणपाणयः ॥ ४॥

tato rāghavanirdiṣṭā nīlamukhyāḥ plavaṅgamāḥ |rurudhuḥ sarvato laṅkāṃ vṛkṣapāṣāṇapāṇayaḥ || 4||

रावणस्य नियोगेन निर्गतान्युधि राक्षसान् ।प्रहस्तप्रमुखान्हत्वा नेदुस्ते सिंहविक्रमाः ॥ ५॥

rāvaṇasya niyogena nirgatānyudhi rākṣasān |prahastapramukhānhatvā neduste siṃhavikramāḥ || 5||

सुग्रीवश्च हनूमांश्च तथा राघवलक्ष्मणौ ।राक्षसान्सुबहून्युद्धे जघ्नुर्भीमपराक्रमाः ॥ ६॥

sugrīvaśca hanūmāṃśca tathā rāghavalakṣmaṇau |rākṣasānsubahūnyuddhe jaghnurbhīmaparākramāḥ || 6||

रावणिस्तु तदाऽभ्येत्य समरे रामलक्ष्मणौ । वर् – तदाऽभेत्यननाह नागपाशेन नागारिस्तौ व्यमोचयत् ॥ ७॥

rāvaṇistu tadā'bhyetya samare rāmalakṣmaṇau | var – tadā'bhetyananāha nāgapāśena nāgāristau vyamocayat || 7||

रावणोऽपि ततो युद्धे राघवेण पराजितः ।कुम्भकर्णं प्रबोध्याशु रामं हन्तुं न्ययुङ्क्त च ॥ ८॥

rāvaṇo'pi tato yuddhe rāghaveṇa parājitaḥ |kumbhakarṇaṃ prabodhyāśu rāmaṃ hantuṃ nyayuṅkta ca || 8||