रामायणतात्पर्यसङ्ग्रहस्तोत्रम् Shri Ramayana Tatparya Sangraha Stotram

वाल्मीकिरादिकविराट् अखिलार्थदर्शीसाक्षाद्विरिञ्च इव संप्रतिपन्नभावः ।विश्वेश विष्णुमधिकृत्य कृते प्रबन्धेव्यक्त्या तवैव निबबन्ध परं परत्वम् ॥ १॥

vālmīkirādikavirāṭ akhilārthadarśīsākṣādviriñca iva saṃpratipannabhāvaḥ |viśveśa viṣṇumadhikṛtya kṛte prabandhevyaktyā tavaiva nibabandha paraṃ paratvam || 1||

रामायणे हि कलशप्रभवाश्रमस्थादेवादयोऽपि तमुपासत इत्युदीर्य ।स्थानानि चात्र मधुजिन्मघवन्मुखानांतस्याश्रमे निगदितानि न ते कपर्दिन् ॥ २॥

rāmāyaṇe hi kalaśaprabhavāśramasthādevādayo'pi tamupāsata ityudīrya |sthānāni cātra madhujinmaghavanmukhānāṃtasyāśrame nigaditāni na te kapardin || 2||

तेनत्वमेव ननु सिद्।ह्ध्यसि पारिशेष्यात्तस्येन्दुशेखर तपोनिकरैरुपास्यः ।तस्याप्युपासकतया विनिवेशितेभ्यःतेभ्यस्तवत्वतितरां महिमा प्रसिद्धयेत् ॥ ३॥

tenatvameva nanu sid|hdhyasi pāriśeṣyāttasyenduśekhara taponikarairupāsyaḥ |tasyāpyupāsakatayā viniveśitebhyaḥtebhyastavatvatitarāṃ mahimā prasiddhayet || 3||

अत्यन्तपूज्य विषयं किलयत्प्रसिद्धंश्रीमद्विशेषणमिदं हरिमूर्तिरूपात् ।अस्त्रात्वदाप्तमधिकं किमपि त्रिशूलंव्यङ्क्तुं त्वयीव न परत्र निवेशितं तत् ॥ ४॥

atyantapūjya viṣayaṃ kilayatprasiddhaṃśrīmadviśeṣaṇamidaṃ harimūrtirūpāt |astrātvadāptamadhikaṃ kimapi triśūlaṃvyaṅktuṃ tvayīva na paratra niveśitaṃ tat || 4||

कुम्भोद्भवस्य सुरसंसदुपास्यता चश्रीमद्विशेषणमिदं च तवेन्दुमौले ।श्रीरामचन्द्र वचनेविति तन्निबन्धःतस्यापि भक्तिमधिकां भवति व्यनक्ति ॥ ५॥

kumbhodbhavasya surasaṃsadupāsyatā caśrīmadviśeṣaṇamidaṃ ca tavendumaule |śrīrāmacandra vacaneviti tannibandhaḥtasyāpi bhaktimadhikāṃ bhavati vyanakti || 5||

यस्यास्ति हि स्म शिबिरं शिवदक्षिणाग्रेकुक्षिङ्गते जलनिधेर्नलसेतु कॢप्त्यै ।तस्मिन् जगद्विदित भूमनि सेतुबन्धेपूर्वं प्रसन्न इति च त्वयि भक्तिमूचे ॥ ६॥

yasyāsti hi sma śibiraṃ śivadakṣiṇāgrekukṣiṅgate jalanidhernalasetu kḷptyai |tasmin jagadvidita bhūmani setubandhepūrvaṃ prasanna iti ca tvayi bhaktimūce || 6||

श्रान्तस्सुदीर्घसमरेण रघुप्रवीरश्चिआन्ताकुलः कलशयोनिकृतोपदेशः ।ब्रह्मच्युतत्रिणयनेश भवत्स्वरूपंस्तोत्रेण यद्रिपुजयाय रविं प्रपन्नः ॥ ७॥

śrāntassudīrghasamareṇa raghupravīraściāntākulaḥ kalaśayonikṛtopadeśaḥ |brahmacyutatriṇayaneśa bhavatsvarūpaṃstotreṇa yadripujayāya raviṃ prapannaḥ || 7||

रक्षोधिपो निहत एव दिवं प्रयाहिकार्यं कृतं खलु नः इत्युदिते विधात्रा ।राज्यस्थितः कुरुतुरङ्गममेधयज्ञमित्युक्तमेवजगृहे तव यच्चशम्भो ॥ ८॥

rakṣodhipo nihata eva divaṃ prayāhikāryaṃ kṛtaṃ khalu naḥ ityudite vidhātrā |rājyasthitaḥ kuruturaṅgamamedhayajñamityuktamevajagṛhe tava yaccaśambho || 8||

इक्ष्वाकुवंश भवराज्यपदे निविष्टःत्वामेव यच्च सुचिरं हयमेधकॢप्त्या ।ईजेकथान्तर गिरा शिवतेन चक्रीयष्टव्य इत्यवरजस्य निरस्य भावम् ॥ ९॥

ikṣvākuvaṃśa bhavarājyapade niviṣṭaḥtvāmeva yacca suciraṃ hayamedhakḷptyā |ījekathāntara girā śivatena cakrīyaṣṭavya ityavarajasya nirasya bhāvam || 9||

एतैस्त्वयि प्रकटिता रघुनन्दनस्यभक्तिः स्थिरा परतरत्वमतिश्च नित्या ।सुव्यक्तमादिकविना स्वयमात्मनश्चरुद्रस्सविष्णुरिव चेत्युपमोक्तिभङ्ग्या ॥ १०॥

etaistvayi prakaṭitā raghunandanasyabhaktiḥ sthirā parataratvamatiśca nityā |suvyaktamādikavinā svayamātmanaścarudrassaviṣṇuriva cetyupamoktibhaṅgyā || 10||

संवत्सरं वरद वासयितुं प्रवृत्तःसीतां दशाननगृहे जगतां नियन्तुः ।सङ्कल्प एव तव तद्वसतेरबोधेरामस्य हेतुरिति भावममुष्य मन्ये ॥ ११॥

saṃvatsaraṃ varada vāsayituṃ pravṛttaḥsītāṃ daśānanagṛhe jagatāṃ niyantuḥ |saṅkalpa eva tava tadvasaterabodherāmasya heturiti bhāvamamuṣya manye || 11||

सीतापहारमवलोक्य रघूत्तमायब्रूयुर्नजात्विति मुनिः विदितत्वदाज्ञः ।पृष्टो यदस्य रघुचन्द्रमसा निवासंउक्त्वागतः खगपतिः कियदन्यदन्यत् ॥ १२॥

sītāpahāramavalokya raghūttamāyabrūyurnajātviti muniḥ viditatvadājñaḥ |pṛṣṭo yadasya raghucandramasā nivāsaṃuktvāgataḥ khagapatiḥ kiyadanyadanyat || 12||

संसूच्य वक्ष्य इति नाह कबन्ध एतदज्ञानमभ्यनयदत्र च सूर्यसूनुः ।उक्तं हि तत्र भगवन्ननिमित्तमन्यत्सङ्कल्प एव भवतश्शिव तस्य दृष्टिः ॥ १३॥

saṃsūcya vakṣya iti nāha kabandha etadajñānamabhyanayadatra ca sūryasūnuḥ |uktaṃ hi tatra bhagavannanimittamanyatsaṅkalpa eva bhavataśśiva tasya dṛṣṭiḥ || 13||

ज्ञातेरिपुं रघुपतिः लघुसञ्जिहीर्षेत्यःक्रोधतः समजिहीर्षदशेषलोकान् ।मोघो भवेच्छिवतदा निहते रिपौ तेसङ्कल्प एव न हतेतु तदीयबाणः ॥ १४॥

jñāteripuṃ raghupatiḥ laghusañjihīrṣetyaḥkrodhataḥ samajihīrṣadaśeṣalokān |mogho bhavecchivatadā nihate ripau tesaṅkalpa eva na hatetu tadīyabāṇaḥ || 14||

तत्रोद्यते सकलसंहरणाय भीत्यासद्यो दशाननवधोस्त्विति वाञ्छया च ।यन्नाहरोपित शरन्तमुपेत्यदेवःतत्रापि सर्वजगदीश स एव हेतुः ॥ १५॥

tatrodyate sakalasaṃharaṇāya bhītyāsadyo daśānanavadhostviti vāñchayā ca |yannāharopita śarantamupetyadevaḥtatrāpi sarvajagadīśa sa eva hetuḥ || 15||

गङ्गाशिवेशिरसिते पतनेन पुण्यापापापनोदन विनोदपटीयसीति ।देवादयोऽपि वसुधातल वासमाप्ताःस्नातास्तथेति स वचो निबबन्ध चार्षम् ॥ १६॥

gaṅgāśiveśirasite patanena puṇyāpāpāpanodana vinodapaṭīyasīti |devādayo'pi vasudhātala vāsamāptāḥsnātāstatheti sa vaco nibabandha cārṣam || 16||

नारायणस्य धनुषस्तव भीमचापात्उत्कृष्टतां गणयतः किल भार्गवस्य ।यन्मेनिरेत्वदधिकं तमितीववाक्यंतद्बाधितं च वचनेन रघूद्वहस्य ॥ १७॥

nārāyaṇasya dhanuṣastava bhīmacāpātutkṛṣṭatāṃ gaṇayataḥ kila bhārgavasya |yanmeniretvadadhikaṃ tamitīvavākyaṃtadbādhitaṃ ca vacanena raghūdvahasya || 17||

दृप्तस्य कोपकलुषस्य वचः किलाद्यंधर्मस्य विग्रहवतस्तु वचोद्वितीयम् ।युद्धे क्वचित्त्वदधिकत्वमरेर्वचश्चत्वद्दत्तसत्यवरनिर्वहणाययुक्तम् ॥ १८॥

dṛptasya kopakaluṣasya vacaḥ kilādyaṃdharmasya vigrahavatastu vacodvitīyam |yuddhe kvacittvadadhikatvamarervacaścatvaddattasatyavaranirvahaṇāyayuktam || 18||

इत्थं तव श्रुतिशत प्रथितं परत्वंप्राधान्यतः स्मरहर प्रतिपादनीयम् ।द्वारं तु रामचरितं कविना गृहीतंरामायणे महितं उत्तमकाव्यरत्ने ॥ १९॥

itthaṃ tava śrutiśata prathitaṃ paratvaṃprādhānyataḥ smarahara pratipādanīyam |dvāraṃ tu rāmacaritaṃ kavinā gṛhītaṃrāmāyaṇe mahitaṃ uttamakāvyaratne || 19||

केचिद्विभीषणसमाचरितं प्रधानंकोणे श्रुतं प्रपदनं प्रतिपाद्यमाहुः ।प्राधान्यमत्र कथमुत्तमनाम्नि काव्येवाच्यातिशायिविषयार्थि तदश्नुवीत ॥ २०॥

kecidvibhīṣaṇasamācaritaṃ pradhānaṃkoṇe śrutaṃ prapadanaṃ pratipādyamāhuḥ |prādhānyamatra kathamuttamanāmni kāvyevācyātiśāyiviṣayārthi tadaśnuvīta || 20||

स्याच्चत्तदीशफलगौरवतः प्रधानंइक्ष्वाकुनायक समाचरितं तथा स्यात् ।तच्चापि वायसकृतं धनलाभतोऽपिदारात्मलाभमधिकं हि बुधा वदन्ति ॥ २१॥

syāccattadīśaphalagauravataḥ pradhānaṃikṣvākunāyaka samācaritaṃ tathā syāt |taccāpi vāyasakṛtaṃ dhanalābhato'pidārātmalābhamadhikaṃ hi budhā vadanti || 21||

तच्चेद्विमुक्तिफलकं फलगौरवं स्यात्राज्येप्सयैव तु कृतं तदिति प्रसिद्धम् ।श्रीरामचन्द्रपवनात्मजयोश्च सूक्त्यासाक्षाच्च तस्य वचनेन विभीषणस्य ॥ २२॥

taccedvimuktiphalakaṃ phalagauravaṃ syātrājyepsayaiva tu kṛtaṃ taditi prasiddham |śrīrāmacandrapavanātmajayośca sūktyāsākṣācca tasya vacanena vibhīṣaṇasya || 22||

लङ्का सुहृद्धन सुखानुभवादि सर्वंत्यक्तं मयेति तु वचो न ततो विरक्त्या ।श्रीरामचन्द्रकरुणा कटाक्षलब्धेतत्रैव रागपिशुनः खलु वाक्यशेषः ॥ २३॥

laṅkā suhṛddhana sukhānubhavādi sarvaṃtyaktaṃ mayeti tu vaco na tato viraktyā |śrīrāmacandrakaruṇā kaṭākṣalabdhetatraiva rāgapiśunaḥ khalu vākyaśeṣaḥ || 23||

ज्ञात्वातदीप्सितमतोऽथ रघुप्रवीरःतेनैव रावणबलादि च वाचयित्वा ।कृत्वा च रावणतदिष्टवध प्रतिज्ञांराज्याधिपत्यमददां अभिषेकपूर्वम् ॥ २४॥

jñātvātadīpsitamato'tha raghupravīraḥtenaiva rāvaṇabalādi ca vācayitvā |kṛtvā ca rāvaṇatadiṣṭavadha pratijñāṃrājyādhipatyamadadāṃ abhiṣekapūrvam || 24||

प्राचेतसाय कवये प्रथमाय तस्मैतत्काव्यहारतरळाय च राघवाय ।विश्वात्मने तदुभयस्थिर भावलक्ष्यमुख्यास्पदाय विभवे च नमश्शिवाय ॥ २५॥

prācetasāya kavaye prathamāya tasmaitatkāvyahārataraḷāya ca rāghavāya |viśvātmane tadubhayasthira bhāvalakṣyamukhyāspadāya vibhave ca namaśśivāya || 25||

इति श्रीअप्पय्यदीक्षितविरचितं श्रीरामायणतात्पर्यसङ्ग्रहस्तोत्रं समूर्णम् ।

iti śrīappayyadīkṣitaviracitaṃ śrīrāmāyaṇatātparyasaṅgrahastotraṃ samūrṇam |