रामगीता १ Shri Rama Gita

श्रीमहादेव उवाचततो जगन्मङ्गलमङ्गलात्मनाविधाय रामायणकीर्तिमुत्तमाम् ।चचार पूर्वाचरितं रघूत्तमोराजर्षिवर्यैरभिसेवितं यथा ॥ १॥

śrīmahādeva uvācatato jaganmaṅgalamaṅgalātmanāvidhāya rāmāyaṇakīrtimuttamām |cacāra pūrvācaritaṃ raghūttamorājarṣivaryairabhisevitaṃ yathā || 1||

सौमित्रिणा पृष्ट उदारबुद्धिनारामः कथाः प्राह पुरातनीः शुभाः ।राज्ञः प्रमत्तस्य नृगस्य शापतोद्विजस्य तिर्यक्त्वमथाह राघवः ॥ २॥

saumitriṇā pṛṣṭa udārabuddhinārāmaḥ kathāḥ prāha purātanīḥ śubhāḥ |rājñaḥ pramattasya nṛgasya śāpatodvijasya tiryaktvamathāha rāghavaḥ || 2||

कदाचिदेकान्त उपस्थितं प्रभुंरामं रमालालितपादपङ्कजम् ।सौमित्रिरासादितशुद्धभावनःप्रणम्य भक्त्या विनयान्वितोऽब्रवीत् ॥ ३॥

kadācidekānta upasthitaṃ prabhuṃrāmaṃ ramālālitapādapaṅkajam |saumitrirāsāditaśuddhabhāvanaḥpraṇamya bhaktyā vinayānvito'bravīt || 3||

त्वं शुद्धबोधोऽसि हि सर्वदेहिनामात्मास्यधीशोऽसि निराकृतिः स्वयम् ।प्रतीयसे ज्ञानदृशां महामतेपादाब्जभृङ्गाहितसङ्गसङ्गिनाम् ॥ ४॥

tvaṃ śuddhabodho'si hi sarvadehināmātmāsyadhīśo'si nirākṛtiḥ svayam |pratīyase jñānadṛśāṃ mahāmatepādābjabhṛṅgāhitasaṅgasaṅginām || 4||

अहं प्रपन्नोऽस्मि पदाम्बुजं प्रभोभवापवर्गं तव योगिभावितम् ।यथाञ्जसाज्ञानमपारवारिधिंसुखं तरिष्यामि तथानुशाधि माम् ॥ ५॥

ahaṃ prapanno'smi padāmbujaṃ prabhobhavāpavargaṃ tava yogibhāvitam |yathāñjasājñānamapāravāridhiṃsukhaṃ tariṣyāmi tathānuśādhi mām || 5||

श्रुत्वाथ सौमित्रवचोऽखिलं तदाप्राह प्रपन्नार्तिहरः प्रसन्नधीः ।विज्ञानमज्ञानतमःप्रशान्तयेश्रुतिप्रपन्नं क्षितिपालभूषणः ॥ ६॥

śrutvātha saumitravaco'khilaṃ tadāprāha prapannārtiharaḥ prasannadhīḥ |vijñānamajñānatamaḥpraśāntayeśrutiprapannaṃ kṣitipālabhūṣaṇaḥ || 6||

श्रीरामचन्द्र उवाचआदौ स्ववर्णाश्रमवर्णिताः क्रियाःकृत्वा समासादितशुद्धमानसः ।समाप्य तत्पूर्वमुपात्तसाधनःसमाश्रयेत्सद्गुरुमात्मलब्धये ॥ ७॥

śrīrāmacandra uvācaādau svavarṇāśramavarṇitāḥ kriyāḥkṛtvā samāsāditaśuddhamānasaḥ |samāpya tatpūrvamupāttasādhanaḥsamāśrayetsadgurumātmalabdhaye || 7||

क्रिया श्रीरोद्भवहेतुरादृताप्रियाप्रियौ तौ भवतः सुरागिणः ।धर्मेतरौ तत्र पुनः शरीरकम्पुनः क्रिया चक्रवदीर्यते भवः ॥ ८॥

kriyā śrīrodbhavaheturādṛtāpriyāpriyau tau bhavataḥ surāgiṇaḥ |dharmetarau tatra punaḥ śarīrakampunaḥ kriyā cakravadīryate bhavaḥ || 8||

अज्ञानमेवास्य हि मूलकारणंतद्धानमेवात्र विधौ विधीयते ।विद्यैव तन्नाशविधौ पटीयसीन कर्म तज्जं सविरोधमीरितम् ॥ ९॥

ajñānamevāsya hi mūlakāraṇaṃtaddhānamevātra vidhau vidhīyate |vidyaiva tannāśavidhau paṭīyasīna karma tajjaṃ savirodhamīritam || 9||

नाज्ञानहानिर्न च रागसंक्षयोभवेत्ततः कर्म सदोषमुद्भवेत् ।ततः पुनः संसृतिरप्यवारितातस्माद्बुधो ज्ञानविचारवान्भवेत् ॥ १०॥

nājñānahānirna ca rāgasaṃkṣayobhavettataḥ karma sadoṣamudbhavet |tataḥ punaḥ saṃsṛtirapyavāritātasmādbudho jñānavicāravānbhavet || 10||

ननु क्रिया वेदमुखेन चोदितातथैव विद्या पुरुषार्थसाधनम् ।कर्तव्यता प्राणभृतः प्रचोदिताविद्यासहायत्वमुपैति सा पुनः ॥ ११॥

nanu kriyā vedamukhena coditātathaiva vidyā puruṣārthasādhanam |kartavyatā prāṇabhṛtaḥ pracoditāvidyāsahāyatvamupaiti sā punaḥ || 11||

कर्माकृतौ दोषमपि श्रुतिर्जगौतस्मात्सदा कार्यमिदं मुमुक्षुणा ।ननु स्वतन्त्रा ध्रुवकार्यकारिणीविद्य न किञ्चिन्मनसाप्यपेक्षते ॥ १२॥

karmākṛtau doṣamapi śrutirjagautasmātsadā kāryamidaṃ mumukṣuṇā |nanu svatantrā dhruvakāryakāriṇīvidya na kiñcinmanasāpyapekṣate || 12||

न सत्यकार्योऽपि हि यद्वदध्वरःप्रकाङ्क्षतेऽन्यानपि कारकादिकान् ।तथैव विद्या विधितः प्रकाशितैर्विशिष्यते कर्मभिरेव मुक्तये ॥ १३॥

na satyakāryo'pi hi yadvadadhvaraḥprakāṅkṣate'nyānapi kārakādikān |tathaiva vidyā vidhitaḥ prakāśitairviśiṣyate karmabhireva muktaye || 13||

केचिद्वदन्तीति वितर्कवादिनस्तदप्यसदृष्टविरोधकारणात् ।देहाभिमानादभिवर्धते क्रियाविद्या गताहङ्कृतितः प्रसिध्द्यति ॥ १४॥

kecidvadantīti vitarkavādinastadapyasadṛṣṭavirodhakāraṇāt |dehābhimānādabhivardhate kriyāvidyā gatāhaṅkṛtitaḥ prasidhdyati || 14||

विशुद्धविज्ञानविरोचनाञ्चिताविद्यात्मवृत्तिश्चरमेति भण्यते ।उदेति कर्माखिलकारकादिभिर्निहन्ति विद्याखिलकारकादिकम् ॥ १५॥

viśuddhavijñānavirocanāñcitāvidyātmavṛttiścarameti bhaṇyate |udeti karmākhilakārakādibhirnihanti vidyākhilakārakādikam || 15||

तस्मात्त्यजेत्कार्यमशेषतः सुधीर्विद्याविरोधान्न समुच्चयो भवेत् ॥आत्मानुसन्धानपरायणः सदानिवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिगोचरः ॥ १६॥

tasmāttyajetkāryamaśeṣataḥ sudhīrvidyāvirodhānna samuccayo bhavet ||ātmānusandhānaparāyaṇaḥ sadānivṛttasarvendriyavṛttigocaraḥ || 16||

यावच्छारीरादिषु माययात्मधीस्तावद्विधेयो विधिवादकर्मणाम् ।नेतीति वाक्यैरखिलं निषिध्य तत्ज्ञात्वा परात्मानमथ त्यजेत्क्रियाः ॥ १७॥

yāvacchārīrādiṣu māyayātmadhīstāvadvidheyo vidhivādakarmaṇām |netīti vākyairakhilaṃ niṣidhya tatjñātvā parātmānamatha tyajetkriyāḥ || 17||

यदा परात्मात्मविभेदभेदकंविज्ञानमात्मन्यवभाति भास्वरम् ।तदैव माया प्रविलीयतेऽञ्जसासकारका कारणमात्मसंसृतेः ॥ १८॥

yadā parātmātmavibhedabhedakaṃvijñānamātmanyavabhāti bhāsvaram |tadaiva māyā pravilīyate'ñjasāsakārakā kāraṇamātmasaṃsṛteḥ || 18||

श्रुतिप्रमाणाभिविनाशिता च साकथं भविषत्यपि कार्यकारिणी ।विज्ञानमात्रादमलाद्वितीयतस्तस्मादविद्या न पुनर्भविष्यति ॥ १९॥

śrutipramāṇābhivināśitā ca sākathaṃ bhaviṣatyapi kāryakāriṇī |vijñānamātrādamalādvitīyatastasmādavidyā na punarbhaviṣyati || 19||

यदि स्म नष्टा न पुनः प्रसूयतेकर्ताहमस्येति मतिः कथं भवेत् ।तस्मात्स्वतन्त्रा न किमप्यपेक्षतेविद्या विमोक्षाय विभाति केवला ॥ २०॥

yadi sma naṣṭā na punaḥ prasūyatekartāhamasyeti matiḥ kathaṃ bhavet |tasmātsvatantrā na kimapyapekṣatevidyā vimokṣāya vibhāti kevalā || 20||

सा तैत्तिरीयश्रुतिराह सादरंन्यासं प्रशस्ताखिलकर्मणां स्फुटम् ।एतावदित्याह च वाजिनां श्रुतिर्ज्ञानं विमोक्षाय न कर्म साधनम् ॥ २१॥

sā taittirīyaśrutirāha sādaraṃnyāsaṃ praśastākhilakarmaṇāṃ sphuṭam |etāvadityāha ca vājināṃ śrutirjñānaṃ vimokṣāya na karma sādhanam || 21||

विद्यासमत्वेन तु दर्शितस्त्वयाक्रतुर्न दृष्टान्त उदाहृतः समः ।फलैः पृथक्त्वाद्बहुकारकैः क्रतुःसंसाध्यते ज्ञानमतो विपर्ययम् ॥ २२॥

vidyāsamatvena tu darśitastvayākraturna dṛṣṭānta udāhṛtaḥ samaḥ |phalaiḥ pṛthaktvādbahukārakaiḥ kratuḥsaṃsādhyate jñānamato viparyayam || 22||

सप्रत्यवायो ह्यहमित्यनात्मधीरज्ञप्रसिद्धा न तु तत्त्वदर्शिनः ।तस्माद्बुधैस्त्याज्यमविक्रियात्मभिर्विधानतः कर्म विधिप्रकाशितम् ॥ २३॥

sapratyavāyo hyahamityanātmadhīrajñaprasiddhā na tu tattvadarśinaḥ |tasmādbudhaistyājyamavikriyātmabhirvidhānataḥ karma vidhiprakāśitam || 23||

श्रद्धान्वितस्तत्त्वमसीति वाक्यतोगुरोः प्रसादादपि शुद्धमानसः ।विज्ञाय चैकात्म्यमथात्मजीवयोःसुखी भवेन्मेरुरिवाप्रकम्पनः ॥ २४॥

śraddhānvitastattvamasīti vākyatoguroḥ prasādādapi śuddhamānasaḥ |vijñāya caikātmyamathātmajīvayoḥsukhī bhavenmerurivāprakampanaḥ || 24||

आदौ पदार्थावगतिर्हि कारणंवाक्यार्थविज्ञानविधौ विधानतः ।तत्त्वम्पदार्थौ परमात्मजीवकावसीति चैकात्म्यमथानयोर्भवेत् ॥ २५॥

ādau padārthāvagatirhi kāraṇaṃvākyārthavijñānavidhau vidhānataḥ |tattvampadārthau paramātmajīvakāvasīti caikātmyamathānayorbhavet || 25||

प्रत्यक्परोक्षादि विरोधमात्मनोर्विहाय सङ्गृह्य तयोश्चिदात्मताम् ।संशोधितां लक्षणया च लक्षितांज्ञात्वा स्वमात्मानमथाद्वयो भवेत् ॥ २६॥

pratyakparokṣādi virodhamātmanorvihāya saṅgṛhya tayościdātmatām |saṃśodhitāṃ lakṣaṇayā ca lakṣitāṃjñātvā svamātmānamathādvayo bhavet || 26||

एकात्मकत्वाज्जहती न सम्भवेत्तथाजहल्लक्षणता विरोधतः ।सोऽयम्पदार्थाविव भागलक्षणायुज्येत तत्त्वम्पदयोरदोषतः ॥ २७॥

ekātmakatvājjahatī na sambhavettathājahallakṣaṇatā virodhataḥ |so'yampadārthāviva bhāgalakṣaṇāyujyeta tattvampadayoradoṣataḥ || 27||

रसादिपञ्चीकृतभूतसम्भवंभोगालयं दुःखसुखादिकर्मणाम् ।शरीरमाद्यन्तवदादिकर्मजंमायामयं स्थूलमुपाधिमात्मनः ॥ २८॥

rasādipañcīkṛtabhūtasambhavaṃbhogālayaṃ duḥkhasukhādikarmaṇām |śarīramādyantavadādikarmajaṃmāyāmayaṃ sthūlamupādhimātmanaḥ || 28||

सूक्ष्मं मनोबुद्धिदशेन्द्रियैर्युतंप्राणैरपञ्चीकृतभूतसम्भवम् ।भोक्तुः सुखादेरनुसाधनं भवेत्शरीरमन्यद्विदुरात्मनो बुधाः ॥ २९॥

sūkṣmaṃ manobuddhidaśendriyairyutaṃprāṇairapañcīkṛtabhūtasambhavam |bhoktuḥ sukhāderanusādhanaṃ bhavetśarīramanyadvidurātmano budhāḥ || 29||

अनाद्यनिर्वाच्यमपीह कारणंमायाप्रधानं तु परं शरीरकम् ।उपाधिभेदात्तु यतः पृथक्स्थितंस्वात्मानमात्मन्यवधारयेत्क्रमात् ॥ ३०॥

anādyanirvācyamapīha kāraṇaṃmāyāpradhānaṃ tu paraṃ śarīrakam |upādhibhedāttu yataḥ pṛthaksthitaṃsvātmānamātmanyavadhārayetkramāt || 30||

कोशेष्वयं तेषु तु तत्तदाकृतिर्विभाति सङ्गात्स्फतिकोपलो यथा ।असङ्गरूपोऽयमजो यतोऽद्वयोविज्ञायतेऽस्मिन्परितो विचारिते ॥ ३१॥

kośeṣvayaṃ teṣu tu tattadākṛtirvibhāti saṅgātsphatikopalo yathā |asaṅgarūpo'yamajo yato'dvayovijñāyate'sminparito vicārite || 31||

बुद्धेस्त्रिधा वृत्तिरपीह दृश्यतेस्वप्नादिभेदेन गुणत्रयात्मनः ।अन्योन्यतोऽस्मिन्व्यभिचारितो मृषानित्ये परे ब्रह्मणि केवले शिवे ॥ ३२॥

buddhestridhā vṛttirapīha dṛśyatesvapnādibhedena guṇatrayātmanaḥ |anyonyato'sminvyabhicārito mṛṣānitye pare brahmaṇi kevale śive || 32||

देहेन्द्रियप्राणमनश्चिदात्मनांसङ्घादजस्त्रं परिवर्तते धियः ।वृत्तिस्तमोमूलतयाज्ञलक्षणायावद्भवेत्तावदसौ भवोद्भवः ॥ ३३॥

dehendriyaprāṇamanaścidātmanāṃsaṅghādajastraṃ parivartate dhiyaḥ |vṛttistamomūlatayājñalakṣaṇāyāvadbhavettāvadasau bhavodbhavaḥ || 33||

नेतिप्रमाणेन निराकृताखिलोहृदा समास्वादितचिद्घनामृतः ।त्यजेदशेषं जगदात्तसद्रसंपीत्वा यथाम्भः प्रजहाति तत्फलम् ॥ ३४॥

netipramāṇena nirākṛtākhilohṛdā samāsvāditacidghanāmṛtaḥ |tyajedaśeṣaṃ jagadāttasadrasaṃpītvā yathāmbhaḥ prajahāti tatphalam || 34||

कदाचिदात्मा न मृतो न जायतेन क्षीयते नापि विवर्धतेऽनवः ।निरस्तसर्वातिशयः सुखात्मकःस्वयम्प्रभः सर्वगतोऽयमद्वयः ॥ ३५॥

kadācidātmā na mṛto na jāyatena kṣīyate nāpi vivardhate'navaḥ |nirastasarvātiśayaḥ sukhātmakaḥsvayamprabhaḥ sarvagato'yamadvayaḥ || 35||

एवंविधे ज्ञानमये सुखात्मकेकथं भवो दुःखमयः प्रतीयते ।अज्ञानतोऽध्यासवशात्प्रकाशतेज्ञाने विलीयेत विरोधतः क्षणात् ॥ ३६॥

evaṃvidhe jñānamaye sukhātmakekathaṃ bhavo duḥkhamayaḥ pratīyate |ajñānato'dhyāsavaśātprakāśatejñāne vilīyeta virodhataḥ kṣaṇāt || 36||

यदन्यदन्यत्र विभाव्यते भ्रमादध्यासमित्याहुरमुं विपश्चितः ।असर्पभूतेऽहिविभावनं यथारज्ज्वादिके तद्वदपीश्वरे जगत् ॥ ३७॥

yadanyadanyatra vibhāvyate bhramādadhyāsamityāhuramuṃ vipaścitaḥ |asarpabhūte'hivibhāvanaṃ yathārajjvādike tadvadapīśvare jagat || 37||

विकल्पमायारहिते चिदात्मकेऽहङ्कार एष प्रथमः प्रकल्पितः ।अध्यास एवात्मनि सर्वकारणेनिरामये ब्रह्मणि केवले परे ॥ ३८॥

vikalpamāyārahite cidātmake'haṅkāra eṣa prathamaḥ prakalpitaḥ |adhyāsa evātmani sarvakāraṇenirāmaye brahmaṇi kevale pare || 38||

इच्छादिरागादि सुखादिधर्मिकाःसदा धियः संसृतिहेतवः परे ।यस्मात्प्रसुप्तौ तदभावतः परःसुखस्वरूपेण विभाव्यते हि नः ॥ ३९॥

icchādirāgādi sukhādidharmikāḥsadā dhiyaḥ saṃsṛtihetavaḥ pare |yasmātprasuptau tadabhāvataḥ paraḥsukhasvarūpeṇa vibhāvyate hi naḥ || 39||

अनाद्यविद्योद्भवबुद्धिबिम्बितोजीवप्रकाशोऽयमितीर्यते चितः ।आत्माधियः साक्षितया पृथक्स्थितोबुध्द्यापरिच्छिन्नपरः स एव हि ॥ ४०॥

anādyavidyodbhavabuddhibimbitojīvaprakāśo'yamitīryate citaḥ |ātmādhiyaḥ sākṣitayā pṛthaksthitobudhdyāparicchinnaparaḥ sa eva hi || 40||

चिद्बिम्बसाक्ष्यात्मधियां प्रसङ्गतस्त्वेकत्र वासादनलाक्तलोहवत् ।अन्योन्यमध्यासवशात्प्रतीयतेजडाजडत्वं च चिदात्मचेतसोः ॥ ४१॥

cidbimbasākṣyātmadhiyāṃ prasaṅgatastvekatra vāsādanalāktalohavat |anyonyamadhyāsavaśātpratīyatejaḍājaḍatvaṃ ca cidātmacetasoḥ || 41||

गुरोः सकाशादपि वेदवाक्यतःसञ्जातविद्यानुभवो निरीक्ष्य तम् ।स्वात्मानमात्मस्थमुपाधिवर्जितंत्यजेदशेषं जडमात्मगोचरम् ॥ ४२॥

guroḥ sakāśādapi vedavākyataḥsañjātavidyānubhavo nirīkṣya tam |svātmānamātmasthamupādhivarjitaṃtyajedaśeṣaṃ jaḍamātmagocaram || 42||

प्रकाशरूपोऽहमजोऽहमद्वयोऽसकृद्विभातोऽहमतीव निर्मलः ।विशुद्धविज्ञानघनो निरामयःसम्पूर्ण आनन्दमयोऽहमक्रियः ॥ ४३॥

prakāśarūpo'hamajo'hamadvayo'sakṛdvibhāto'hamatīva nirmalaḥ |viśuddhavijñānaghano nirāmayaḥsampūrṇa ānandamayo'hamakriyaḥ || 43||

सदैव मुक्तोऽहमचिन्त्यशक्तिमानतीन्द्रियज्ञानमविक्रियात्मकः ।अनन्तपारोऽहमहर्निशं बुधैर्विभावितोऽहं हृदि वेदवादिभिः ॥ ४४॥

sadaiva mukto'hamacintyaśaktimānatīndriyajñānamavikriyātmakaḥ |anantapāro'hamaharniśaṃ budhairvibhāvito'haṃ hṛdi vedavādibhiḥ || 44||

एवं सदात्मानमखण्डितात्मनाविचारमाणस्य विशुद्धभावना ।हन्यादविद्यामचिरेण कारकैरसायनं यद्वदुपासितं रुजः ॥ ४५॥

evaṃ sadātmānamakhaṇḍitātmanāvicāramāṇasya viśuddhabhāvanā |hanyādavidyāmacireṇa kārakairasāyanaṃ yadvadupāsitaṃ rujaḥ || 45||

विविक्त आसीन उपारतेन्द्रियोविनिर्जितात्मा विमलान्तराशयः ।विभावयेदेकमनन्यसाधनोविज्ञानदृक्केवल आत्मसंस्थितः ॥ ४६॥

vivikta āsīna upāratendriyovinirjitātmā vimalāntarāśayaḥ |vibhāvayedekamananyasādhanovijñānadṛkkevala ātmasaṃsthitaḥ || 46||

विश्वं यदेतत्परमात्मदर्शनंविलापयेदात्मनि सर्वकारणे ।पूर्णश्चिदानन्दमयोऽवतिष्ठतेन वेद बाह्यं न च किञ्चिदान्तरम् ॥ ४७॥

viśvaṃ yadetatparamātmadarśanaṃvilāpayedātmani sarvakāraṇe |pūrṇaścidānandamayo'vatiṣṭhatena veda bāhyaṃ na ca kiñcidāntaram || 47||

पूर्वं समाधेरखिलं विचिन्तयेदोङ्कारमात्रं सचराचरं जगत् ।तदेव वाच्यं प्रणवो हि वाचकोविभाव्यतेऽज्ञानवशान्न बोधतः ॥ ४८॥

pūrvaṃ samādherakhilaṃ vicintayedoṅkāramātraṃ sacarācaraṃ jagat |tadeva vācyaṃ praṇavo hi vācakovibhāvyate'jñānavaśānna bodhataḥ || 48||

अकारसंज्ञः पुरुषो हि विश्वकोह्युकारकस्तैजस ईर्यते क्रमात् ।प्राज्ञो मकारः परिपठ्यतेऽखिलैःसमाधिपूर्वं न तु तत्त्वतो भवेत् ॥ ४९॥

akārasaṃjñaḥ puruṣo hi viśvakohyukārakastaijasa īryate kramāt |prājño makāraḥ paripaṭhyate'khilaiḥsamādhipūrvaṃ na tu tattvato bhavet || 49||

विश्वं त्वकारं पुरुषं विलापयेदुकारमध्ये बहुधा व्यवस्थितम् ।ततो मकारे प्रविलाप्य तैजसंद्वितीयवर्णं प्रणवस्य चान्तिमे ॥ ५०॥

viśvaṃ tvakāraṃ puruṣaṃ vilāpayedukāramadhye bahudhā vyavasthitam |tato makāre pravilāpya taijasaṃdvitīyavarṇaṃ praṇavasya cāntime || 50||

मकारमप्यात्मनि चिद्घने परेविलापयेत्प्राज्ञमपीह कारणम् ।सोऽहं परं ब्रह्म सदा विमुक्तिमद्विज्ञानदृङ् मुक्त उपाधितोऽमलः ॥ ५१॥

makāramapyātmani cidghane parevilāpayetprājñamapīha kāraṇam |so'haṃ paraṃ brahma sadā vimuktimadvijñānadṛṅ mukta upādhito'malaḥ || 51||

एवं सदा जातपरात्मभावनःस्वानन्दतुष्टः परिविस्मृताखिलः ।आस्ते स नित्यात्मसुखप्रकाशकःसाक्षाद्विमुक्तोऽचलवारिसिन्धुवत् ॥ ५२॥

evaṃ sadā jātaparātmabhāvanaḥsvānandatuṣṭaḥ parivismṛtākhilaḥ |āste sa nityātmasukhaprakāśakaḥsākṣādvimukto'calavārisindhuvat || 52||

एवं सदाभ्यस्तसमाधियोगिनोनिवृत्तसर्वेन्द्रियगोचरस्य हि ।विनिर्जिताशेषरिपोरहं सदादृश्यो भवेयं जितषड्गुणात्मनः ॥ ५३॥

evaṃ sadābhyastasamādhiyoginonivṛttasarvendriyagocarasya hi |vinirjitāśeṣariporahaṃ sadādṛśyo bhaveyaṃ jitaṣaḍguṇātmanaḥ || 53||

ध्यात्वैवमात्मानमहर्निशं मुनिस्तिष्ठेत्सदा मुक्तसमस्तबन्धनः ।प्रारब्धमश्नन्नभिमानवर्जितोमय्येव साक्षात्प्रविलीयते ततः ॥ ५४॥

dhyātvaivamātmānamaharniśaṃ munistiṣṭhetsadā muktasamastabandhanaḥ |prārabdhamaśnannabhimānavarjitomayyeva sākṣātpravilīyate tataḥ || 54||

आदौ च मध्ये च तथैव चान्ततोभवं विदित्वा भयशोककारणम् ।हित्वा समस्तं विधिवादचोदितंभजेत्स्वमात्मानमथाखिलात्मनाम् ॥ ५५॥

ādau ca madhye ca tathaiva cāntatobhavaṃ viditvā bhayaśokakāraṇam |hitvā samastaṃ vidhivādacoditaṃbhajetsvamātmānamathākhilātmanām || 55||

आत्मन्यभेदेन विभावयन्निदंभवत्यभेदेन मयात्मना तदा ।यथा जलं वारिनिधौ यथा पयःक्षीरे वियद्व्योम्न्यनिले यथानिलः ॥ ५६॥

ātmanyabhedena vibhāvayannidaṃbhavatyabhedena mayātmanā tadā |yathā jalaṃ vārinidhau yathā payaḥkṣīre viyadvyomnyanile yathānilaḥ || 56||

इत्थं यदीक्षेत हि लोकसंस्थितोजगन्मृषैवेति विभावयन्मुनिः ।निराकृतत्वाच्छ्रुतियुक्तिमानतोयथेन्दुभेदो दिशि दिग्भ्रमादयः ॥ ५७॥

itthaṃ yadīkṣeta hi lokasaṃsthitojaganmṛṣaiveti vibhāvayanmuniḥ |nirākṛtatvācchrutiyuktimānatoyathendubhedo diśi digbhramādayaḥ || 57||

यावन्न पश्येदखिलं मदात्मकंतावन्मदाराधनतत्परो भवेत् ।श्रद्धालुरत्यूर्जितभक्तिलक्षणोयस्तस्य दृश्योऽहमहर्निशं हृदि ॥ ५८॥

yāvanna paśyedakhilaṃ madātmakaṃtāvanmadārādhanatatparo bhavet |śraddhāluratyūrjitabhaktilakṣaṇoyastasya dṛśyo'hamaharniśaṃ hṛdi || 58||

रहस्यमेतच्छ्रुतिसारसङ्ग्रहंमया विनिश्चित्य तवोदितं प्रिय ।यस्त्वेतदालोचयतीह बुद्धिमान्स मुच्यते पातकराशिभिः क्षणात् ॥ ५९॥

rahasyametacchrutisārasaṅgrahaṃmayā viniścitya tavoditaṃ priya |yastvetadālocayatīha buddhimānsa mucyate pātakarāśibhiḥ kṣaṇāt || 59||

भ्रातर्यदीदं परिदृश्यते जगन्मायैव सर्वं परिहृत्य चेतसा ।मद्भावनाभावितशुद्धमानसःसुखी भवानन्दमयो निरामयः ॥ ६०॥

bhrātaryadīdaṃ paridṛśyate jaganmāyaiva sarvaṃ parihṛtya cetasā |madbhāvanābhāvitaśuddhamānasaḥsukhī bhavānandamayo nirāmayaḥ || 60||

यः सेवते मामगुणं गुणात्परंहृदा कदा वा यदि वा गुणात्मकम् ।सोऽहं स्वपादाञ्चितरेणुभिः स्पृशन्पुनाति लोकत्रितयं यथा रविः ॥ ६१॥

yaḥ sevate māmaguṇaṃ guṇātparaṃhṛdā kadā vā yadi vā guṇātmakam |so'haṃ svapādāñcitareṇubhiḥ spṛśanpunāti lokatritayaṃ yathā raviḥ || 61||

विज्ञानमेतदखिलं श्रुतिसारमेकंवेदान्तवेदचरणेन मयैव गीतम् ।यः श्रद्धया परिपठेद्गुरुभक्तियुक्तोमद्रूपमेति यदि मद्वचनेषु भक्तिः ॥ ६२॥

vijñānametadakhilaṃ śrutisāramekaṃvedāntavedacaraṇena mayaiva gītam |yaḥ śraddhayā paripaṭhedgurubhaktiyuktomadrūpameti yadi madvacaneṣu bhaktiḥ || 62||

॥ इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे उत्तरकाण्डे पञ्चमः सर्गः ॥

|| iti śrīmadadhyātmarāmāyaṇe umāmaheśvarasaṃvāde uttarakāṇḍe pañcamaḥ sargaḥ ||