अनन्ततत्त्वामृतम् Shri Anantatattva Amritam

रामं सूत्रकृतं व्यासं वृत्तिकृत्पुरुषोत्तमम् ।आनन्दभाष्यकृद्रामानन्दाचार्यं नमाम्यहम् ॥ १॥

rāmaṃ sūtrakṛtaṃ vyāsaṃ vṛttikṛtpuruṣottamam |ānandabhāṣyakṛdrāmānandācāryaṃ namāmyaham || 1||

पूर्वाचार्यान् नमस्कृत्यानन्तानन्दं गुरुं तथा ।कुर्वेऽनन्तपदं प्राप्तुं श्रीअनन्ततत्त्वामृतम् ॥ २॥

pūrvācāryān namaskṛtyānantānandaṃ guruṃ tathā |kurve'nantapadaṃ prāptuṃ śrīanantatattvāmṛtam || 2||

प्रमाणप्रतिपन्नं हि वस्तु तत्त्वतयोच्यते ।चिदचिदीशभेदात् तत् त्रिधा नित्यं तथाऽमृषा ॥ ३॥

pramāṇapratipannaṃ hi vastu tattvatayocyate |cidacidīśabhedāt tat tridhā nityaṃ tathā'mṛṣā || 3||

सर्वं खल्विदमे तस्य, सदेवे त्यादिकस्य च ।प्रामाण्याद् ब्रह्म श्रीरामो विशिष्टो हि चिताऽचिता ॥ ४॥

sarvaṃ khalvidame tasya, sadeve tyādikasya ca |prāmāṇyād brahma śrīrāmo viśiṣṭo hi citā'citā || 4||

विज्ञेयश्चित्पदार्थौ हि जीवोऽणुश्चेतनस्तथा ।बद्धमुक्तविभेदात् स जीवात्मा द्विविधो मतः ॥ ५॥

vijñeyaścitpadārthau hi jīvo'ṇuścetanastathā |baddhamuktavibhedāt sa jīvātmā dvividho mataḥ || 5||

कर्ममुक्तश्च मुक्तोऽथ बद्धो बद्धो हि कर्मणा ।अचिदचेतनो ज्ञेयो प्रकृत्यादिचतुर्विधा ॥ ६॥

karmamuktaśca mukto'tha baddho baddho hi karmaṇā |acidacetano jñeyo prakṛtyādicaturvidhā || 6||

उपादानं निमित्तं च जगतो ब्रह्म निश्चितम् ।तत्रावस्थाश्रयो द्रव्यमुपादानं प्रकीर्तितम् ॥ ७॥

upādānaṃ nimittaṃ ca jagato brahma niścitam |tatrāvasthāśrayo dravyamupādānaṃ prakīrtitam || 7||

निमित्तं चाथ सम्प्रोक्तं तत्त्वं कार्यविधायकम् ।यतो वे'त्यादितो ब्रह्म जगतः कारणद्वयम् ॥ ८॥

nimittaṃ cātha samproktaṃ tattvaṃ kāryavidhāyakam |yato ve'tyādito brahma jagataḥ kāraṇadvayam || 8||

स्थूलाचिच्चिद्विशिष्टं हि ब्रह्मैव राघवो जगत् ।विशेष्यो राघवस्तत्र चिदचित्तौ विशेषणे ॥ ९॥

sthūlāciccidviśiṣṭaṃ hi brahmaiva rāghavo jagat |viśeṣyo rāghavastatra cidacittau viśeṣaṇe || 9||

अपृथक्सिद्धधार्यत्वाच्छेषत्वाच्चिदचिद्द्वयम् ।रामस्य ब्रह्मणो यस्माच्छरीरं सम्मतं बुधैः ॥ १०॥

apṛthaksiddhadhāryatvāccheṣatvāccidaciddvayam |rāmasya brahmaṇo yasmāccharīraṃ sammataṃ budhaiḥ || 10||

लीलाविभूतिभूतानि ब्रह्माण्डान्यखिलानि च ।ब्रह्मणः पादमात्राणि पादोऽस्य विश्वे"तिश्रुतेः ॥ ११॥

līlāvibhūtibhūtāni brahmāṇḍānyakhilāni ca |brahmaṇaḥ pādamātrāṇi pādo'sya viśve"tiśruteḥ || 11||

दिव्यधाम्नस्तु विज्ञेया ब्रह्मत्रिपादरूपता ।साकेतमुक्तिधामादि तस्य नामान्तरं मतम् ॥ १२॥

divyadhāmnastu vijñeyā brahmatripādarūpatā |sāketamuktidhāmādi tasya nāmāntaraṃ matam || 12||

सूक्ष्माचिच्चिद्विशिष्टं हि कारणं ब्रह्म गद्यते ।सूक्ष्मताऽचिच्चिदोरत्र नामरूपाविभागिता ॥ १३॥

sūkṣmāciccidviśiṣṭaṃ hi kāraṇaṃ brahma gadyate |sūkṣmatā'ciccidoratra nāmarūpāvibhāgitā || 13||

विकारस्तु स्वरूपेऽथ स्वभावे चाचितो मतः ।सृष्टौ चितो मतः सोऽथ स्वभाव एव केवलम् ॥ १४॥

vikārastu svarūpe'tha svabhāve cācito mataḥ |sṛṣṭau cito mataḥ so'tha svabhāva eva kevalam || 14||

ब्रह्मणश्च स्वरूपेऽथ स्वभावे विकृतिर्न हि ।हेयप्रतिभटो ब्रह्म रामः सद्गुणसागरः ॥ १५॥

brahmaṇaśca svarūpe'tha svabhāve vikṛtirna hi |heyapratibhaṭo brahma rāmaḥ sadguṇasāgaraḥ || 15||

सच्चिदानन्दरूपं तद् सत्यं ज्ञानमि तिश्रुते ।ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांसि तद्गुणाः ॥ १६॥

saccidānandarūpaṃ tad satyaṃ jñānami tiśrute |jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsi tadguṇāḥ || 16||

स्वाभाविकगुणाश्चैते तस्य भगपदेरिताः ।सर्वज्ञः सर्वशक्तिश्च सर्वव्यापी च राघवः ॥ १७॥

svābhāvikaguṇāścaite tasya bhagapaderitāḥ |sarvajñaḥ sarvaśaktiśca sarvavyāpī ca rāghavaḥ || 17||

परश्च विभवो व्यूहोऽन्तर्यामी चाथ पञ्चमः ।भेदश्चार्चावतारो हि रामस्य ब्रह्मणो मतः ॥ १८॥

paraśca vibhavo vyūho'ntaryāmī cātha pañcamaḥ |bhedaścārcāvatāro hi rāmasya brahmaṇo mataḥ || 18||

श्रीरामश्च बुधैः प्रोक्तः साकेतस्थः परेश्वरः ।वासुदेवादयो व्यूहा मत्स्याद्या विभवा मताः ॥ १९॥

śrīrāmaśca budhaiḥ proktaḥ sāketasthaḥ pareśvaraḥ |vāsudevādayo vyūhā matsyādyā vibhavā matāḥ || 19||

अन्तर्यामी च विज्ञेयः सर्वान्तःस्थश्च राघवः ।मूर्तिरूपेण श्रीरामस्त्वर्चावतारतां गतः ॥ २०॥

antaryāmī ca vijñeyaḥ sarvāntaḥsthaśca rāghavaḥ |mūrtirūpeṇa śrīrāmastvarcāvatāratāṃ gataḥ || 20||

संसारितामवाप्नोति जीवश्चानाद्यविद्यया ।शरीरादेश्च सम्बन्धो जीवसंसारिता मता ॥ २१॥

saṃsāritāmavāpnoti jīvaścānādyavidyayā |śarīrādeśca sambandho jīvasaṃsāritā matā || 21||

पुण्यपापात्मकं कर्म ह्यविद्या चात्र सम्मता ।तस्या नाशं विना जीवः स्वरूपं स्वस्य नैति हि ॥ २२॥

puṇyapāpātmakaṃ karma hyavidyā cātra sammatā |tasyā nāśaṃ vinā jīvaḥ svarūpaṃ svasya naiti hi || 22||

प्रकृतिस्तु सावयवा सत्त्वादित्रिगुणाश्रयः ।गुणानां प्रलये साम्यात् तद्विकाराः समा मताः ॥ २३॥

prakṛtistu sāvayavā sattvāditriguṇāśrayaḥ |guṇānāṃ pralaye sāmyāt tadvikārāḥ samā matāḥ || 23||

सृष्टौ तु गुणवैषम्याद् विकारा विषमाः किल ।प्रकृतेर्गुणवैषम्यमीशस्य हि सिसृक्षया ॥ २४॥

sṛṣṭau tu guṇavaiṣamyād vikārā viṣamāḥ kila |prakṛterguṇavaiṣamyamīśasya hi sisṛkṣayā || 24||

उक्ता कारणतत्त्वस्य चान्यावस्था हि कार्यता ।कार्यस्य कारणावस्था बुधैर्नाशः प्रकीर्त्तितः ॥ २५॥

uktā kāraṇatattvasya cānyāvasthā hi kāryatā |kāryasya kāraṇāvasthā budhairnāśaḥ prakīrttitaḥ || 25||

मृत्पिण्डस्य घटत्वाप्तिर्मृत्पिण्डस्य हि कार्यता ।घटस्य चूर्णताऽवाप्तिर्घटस्यैवं विनाशिता ॥ २६॥

mṛtpiṇḍasya ghaṭatvāptirmṛtpiṇḍasya hi kāryatā |ghaṭasya cūrṇatā'vāptirghaṭasyaivaṃ vināśitā || 26||

उत्पत्तिरसतो नास्ति यस्माद् बुधैर्हि सम्मता ।सूक्ष्मस्थूलेशयोस्तस्मादद्वैतं ब्रह्मणोः खलु ॥ २७॥

utpattirasato nāsti yasmād budhairhi sammatā |sūkṣmasthūleśayostasmādadvaitaṃ brahmaṇoḥ khalu || 27||

सर्वेषु च मतेष्वत्र निर्दोष तत एव हि ।विशिष्टाद्वैतमित्येव वैदिकं यौक्तिकं मतम् ॥ २८।

sarveṣu ca mateṣvatra nirdoṣa tata eva hi |viśiṣṭādvaitamityeva vaidikaṃ yauktikaṃ matam || 28|

देहः करादिमत् पिण्डं जीवस्य पाञ्चभौतिकम् ।तथैव चिदचिन्मिश्रं जगद् ब्रह्मवपुर्मतम् ॥ २९॥

dehaḥ karādimat piṇḍaṃ jīvasya pāñcabhautikam |tathaiva cidacinmiśraṃ jagad brahmavapurmatam || 29||

धार्यते प्राकृतो देहो यथा जीवात्मसत्तया ।ब्रह्मणः सत्तया तद्द्वज्जगच्चैतद्धि धार्यते ॥ ३०॥

dhāryate prākṛto deho yathā jīvātmasattayā |brahmaṇaḥ sattayā taddvajjagaccaitaddhi dhāryate || 30||

अन्तः प्रविष्टः शास्ते'ति श्रुत्या जगच्छरीरकः ।अन्तः प्रविश्य सर्वात्मा रामः सर्वनियामकः ॥ ३१॥

antaḥ praviṣṭaḥ śāste'ti śrutyā jagaccharīrakaḥ |antaḥ praviśya sarvātmā rāmaḥ sarvaniyāmakaḥ || 31||

कर्मानुसृत्य जीवानां नियमनं स करोति हि ।ततो वैषम्यनैघृण्ये न च रामे परात्मनि ॥ ३२॥

karmānusṛtya jīvānāṃ niyamanaṃ sa karoti hi |tato vaiṣamyanaighṛṇye na ca rāme parātmani || 32||

बाल्यादिदेहदोषाश्च मन्यन्ते न यथात्मनि ।तथैव चिदचिद्दोषा नान्तर्यामिणि राघवे ॥ ३३॥

bālyādidehadoṣāśca manyante na yathātmani |tathaiva cidaciddoṣā nāntaryāmiṇi rāghave || 33||

तिरोहितं स्वरूपं हि जीवस्यानादिकर्मणा ।आविर्भूतस्वरूपत्वं कर्ममुक्तस्य चात्मनः ॥ ३४॥

tirohitaṃ svarūpaṃ hi jīvasyānādikarmaṇā |āvirbhūtasvarūpatvaṃ karmamuktasya cātmanaḥ || 34||

आविर्भावः स्वरूपस्य रामस्यानुभवस्तथा ।मोक्षा जीवस्य विज्ञेयः स चाप्राकृतधामनि ॥ ३५॥

āvirbhāvaḥ svarūpasya rāmasyānubhavastathā |mokṣā jīvasya vijñeyaḥ sa cāprākṛtadhāmani || 35||

भक्त्यैव लभ्यते मुक्तिरिति वेदविदां मतम् ।प्रारब्धस्य फलं भुक्त्वा भक्त्या कर्मणि नाशिते ॥ ३६॥

bhaktyaiva labhyate muktiriti vedavidāṃ matam |prārabdhasya phalaṃ bhuktvā bhaktyā karmaṇi nāśite || 36||

अर्चिराद्यध्वना जीवो मुक्तिदेशमुपैति हि ।उपासनं च कैमर्यं भक्तिभेदौ प्रकीर्तितौ ॥ ३७॥

arcirādyadhvanā jīvo muktideśamupaiti hi |upāsanaṃ ca kaimaryaṃ bhaktibhedau prakīrtitau || 37||

अविच्छिन्ना हि रामस्य तैलधारेव संस्मृतिः ।उपासनतया बोध्या प्रत्यक्षसदृशी च सा ॥ ३८॥

avicchinnā hi rāmasya tailadhāreva saṃsmṛtiḥ |upāsanatayā bodhyā pratyakṣasadṛśī ca sā || 38||

श्रीमद्भागवतानां च भगवज्जानकीपतेः ।आचार्याणां तथा सेवा कैर्यत्वेन सम्मता ॥ ३९॥

śrīmadbhāgavatānāṃ ca bhagavajjānakīpateḥ |ācāryāṇāṃ tathā sevā kairyatvena sammatā || 39||

विद्वद्भिः सम्मतं चात्र ज्ञानमर्थप्रकाशकम् ।धर्मधर्मिस्वरूपं च ज्ञानं हि द्विविधं मतम् ॥ ४०॥

vidvadbhiḥ sammataṃ cātra jñānamarthaprakāśakam |dharmadharmisvarūpaṃ ca jñānaṃ hi dvividhaṃ matam || 40||

ज्ञानं धर्मिस्वरूपं हि जीवस्तथाऽखिलेश्वरः ।ज्ञानं धर्मस्वरूपं हि नित्यं प्रज्ञाऽभिधं विभु ॥ ४१॥

jñānaṃ dharmisvarūpaṃ hi jīvastathā'khileśvaraḥ |jñānaṃ dharmasvarūpaṃ hi nityaṃ prajñā'bhidhaṃ vibhu || 41||

शुद्धसत्त्वाश्रयो द्रव्यं शुद्धसत्त्वं प्रकीर्त्तितम् ।रजसा तमसा हीन सत्त्वं शुद्धतया मतम् ॥ ४२॥

śuddhasattvāśrayo dravyaṃ śuddhasattvaṃ prakīrttitam |rajasā tamasā hīna sattvaṃ śuddhatayā matam || 42||

चतुर्विधानि चैतानि तत्त्वानि त्वजडानि हि ।स्वयम्प्रकाशद्रव्यं हि जाडत्वेन सम्मतम् ॥ ४३॥

caturvidhāni caitāni tattvāni tvajaḍāni hi |svayamprakāśadravyaṃ hi jāḍatvena sammatam || 43||

चतुर्विंशतिभेदा हि मूलाद्याः प्रकृतेर्मताः ।ईश्वराधिष्ठिता चेह करोति प्रकृतिर्जगत् ॥ ४४॥

caturviṃśatibhedā hi mūlādyāḥ prakṛtermatāḥ |īśvarādhiṣṭhitā ceha karoti prakṛtirjagat || 44||

तत्त्वामृतमदः श्रीमदनन्तानन्दशिक्षितम् ।पठतां मुक्तिदं भूयान्नृहर्यानन्दनिर्मितम् ॥ ४५॥

tattvāmṛtamadaḥ śrīmadanantānandaśikṣitam |paṭhatāṃ muktidaṃ bhūyānnṛharyānandanirmitam || 45||

इति जगद्गुरुश्रीनरहर्यानन्दाचार्यप्रणीतंश्रीअनन्ततत्त्वामृतं सम्पूर्णम् ।

iti jagadguruśrīnaraharyānandācāryapraṇītaṃśrīanantatattvāmṛtaṃ sampūrṇam |