रामरहस्योपनिषत् सव्याख्या Ramarahasyopanishat Savyakhya

ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ | bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ |svasti na indro vṛddhaśravāḥ | svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ | svasti no bṛhaspatirdadhātu ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

रामस्य ब्रह्मतारकत्वंसनकाद्या योगिवर्या अन्ये च ऋषयस्तथा ।प्रह्लादाद्या विष्णुभक्ता हनूमन्तमथाब्रुवन् ॥ १॥

rāmasya brahmatārakatvaṃsanakādyā yogivaryā anye ca ṛṣayastathā |prahlādādyā viṣṇubhaktā hanūmantamathābruvan || 1||

वायुपुत्र महाबाहो किं तत्त्वं ब्रह्मवादिनाम् ।पुराणेष्वष्टादशसु स्मृतिष्वष्टादशस्वपि ॥ २॥

vāyuputra mahābāho kiṃ tattvaṃ brahmavādinām |purāṇeṣvaṣṭādaśasu smṛtiṣvaṣṭādaśasvapi || 2||

चतुर्वेदेषु शास्त्रेषु विद्यास्वाध्यात्मिकेऽपि च ।सर्वेषु विष्ण्वभिधानेषु विघ्नसूर्येशशक्तिषु ॥ ३॥

caturvedeṣu śāstreṣu vidyāsvādhyātmike'pi ca |sarveṣu viṣṇvabhidhāneṣu vighnasūryeśaśaktiṣu || 3||

एतेषु मध्ये किं तत्त्वं कथय त्वं महाबल ॥ ४॥

eteṣu madhye kiṃ tattvaṃ kathaya tvaṃ mahābala || 4||

हनूमान् होवाचभो योगीन्द्राश्च ऋषयो विष्णुभक्तास्तथैव च ।शृणुध्वं मामकीं वाचं भवबन्धविनाशिनीम् ॥ ५॥

hanūmān hovācabho yogīndrāśca ṛṣayo viṣṇubhaktāstathaiva ca |śṛṇudhvaṃ māmakīṃ vācaṃ bhavabandhavināśinīm || 5||

एतेषु चैव सर्वेषु तत्त्वं च ब्रह्म तारकम् ।राम एव परं ब्रह्म राम एव परं तपः ।राम एव परं तत्त्वं श्रीरामो ब्रह्म तारकम् ॥ ६॥

eteṣu caiva sarveṣu tattvaṃ ca brahma tārakam |rāma eva paraṃ brahma rāma eva paraṃ tapaḥ |rāma eva paraṃ tattvaṃ śrīrāmo brahma tārakam || 6||

कैवल्यश्रीस्वरूपेण राजमानं महोऽव्ययम् ।प्रतियोगिविनिर्मुक्तं श्रीरामपदमाश्रये ॥इह स्वलु अथर्वणप्रविभक्तेयं श्रीरामरहस्योपनिषत् श्रीराममन्त्रयन्त्रसाधनप्रपञ्चनपूर्वकं श्रीरामतत्त्वपर्यवसन्ना विजयते । अस्याः सङ्क्षेपतो विवरणमारभ्यते । सनकादिमुनिवृन्दप्रह्लादादिभागवतकदम्बपवनात्मजप्रश्नप्रतिवचनरूपेयमाख्यायिका विद्यास्तुत्यर्था, जातमात्रेण विदिततत्त्वैः सनकप्रह्लादादिभिरपि इयं पृष्टा परमशिवावतारपवनात्मजेन प्रोक्तेति । आख्यायिकामवतारयतिसनकाद्या इति ॥ १॥ किमिति? वायुपुत्रेति । वायुपुत्रेत्यादिप्रश्नतो हनूमतः सर्ववित्त्वमवगम्यते ॥ २४॥

kaivalyaśrīsvarūpeṇa rājamānaṃ maho'vyayam |pratiyogivinirmuktaṃ śrīrāmapadamāśraye ||iha svalu atharvaṇapravibhakteyaṃ śrīrāmarahasyopaniṣat śrīrāmamantrayantrasādhanaprapañcanapūrvakaṃ śrīrāmatattvaparyavasannā vijayate | asyāḥ saṅkṣepato vivaraṇamārabhyate | sanakādimunivṛndaprahlādādibhāgavatakadambapavanātmajapraśnaprativacanarūpeyamākhyāyikā vidyāstutyarthā, jātamātreṇa viditatattvaiḥ sanakaprahlādādibhirapi iyaṃ pṛṣṭā paramaśivāvatārapavanātmajena prokteti | ākhyāyikāmavatārayatisanakādyā iti || 1|| kimiti? vāyuputreti | vāyuputretyādipraśnato hanūmataḥ sarvavittvamavagamyate || 24||

तत्कृतप्रश्नोत्तरं हनूमान् होवाच ।किमिति? भो इति ।भवबन्धविनाशिनीम्स्वाज्ञलोकस्य, भवतां कृतार्थत्वात् ॥ ५॥ सर्वेषु विष्ण्वभिधानेषु विघ्नसूर्येशशक्तिभेदेषु एतेषु वेदशास्त्रपुराणादिषु अर्थतो विचारितेषु सत्सु अथ स्वातिरिक्तकलनाऽपह्नवसिद्धं यद्ब्रह्ममात्रं निष्प्रतियोगिकमवशिष्यते तदेवायमित्याहराम एवेति ।स्वातिरिक्तकलनाऽसम्भवप्रबोधसिद्धनिष्प्रतियोगिकब्रह्ममात्रतया राजते महीयते इति राम एव परं उत्कृष्टं ब्रह्म स्वमात्रतया सदोपबृंहणात्, राम एव परं उत्कृष्टं तपः तन्मात्रज्ञानमित्यर्थः ।राम एव परं तत्त्वं स्वयाथात्म्यं स्वयमेवेत्यर्थः ।प्रत्यगभिन्नब्रह्मरूपेण श्रीरामो ब्रह्म तारकं भ्रूमध्यतारकयोगलक्षितत्वात् ।यद्वाश्रीरामस्य ब्रह्मतारकलक्ष्यतुर्यतुरीयरूपत्वात् ब्रह्मतपस्तत्त्वतारकबोध्यं रामाख्यं ब्रह्मैव स्वाज्ञादिदृष्टिमोहे सत्यसति निष्प्रतियोगिकं स्वमात्रमवशिष्यत इत्यर्थः ॥ ६॥

tatkṛtapraśnottaraṃ hanūmān hovāca |kimiti? bho iti |bhavabandhavināśinīmsvājñalokasya, bhavatāṃ kṛtārthatvāt || 5|| sarveṣu viṣṇvabhidhāneṣu vighnasūryeśaśaktibhedeṣu eteṣu vedaśāstrapurāṇādiṣu arthato vicāriteṣu satsu atha svātiriktakalanā'pahnavasiddhaṃ yadbrahmamātraṃ niṣpratiyogikamavaśiṣyate tadevāyamityāharāma eveti |svātiriktakalanā'sambhavaprabodhasiddhaniṣpratiyogikabrahmamātratayā rājate mahīyate iti rāma eva paraṃ utkṛṣṭaṃ brahma svamātratayā sadopabṛṃhaṇāt, rāma eva paraṃ utkṛṣṭaṃ tapaḥ tanmātrajñānamityarthaḥ |rāma eva paraṃ tattvaṃ svayāthātmyaṃ svayamevetyarthaḥ |pratyagabhinnabrahmarūpeṇa śrīrāmo brahma tārakaṃ bhrūmadhyatārakayogalakṣitatvāt |yadvāśrīrāmasya brahmatārakalakṣyaturyaturīyarūpatvāt brahmatapastattvatārakabodhyaṃ rāmākhyaṃ brahmaiva svājñādidṛṣṭimohe satyasati niṣpratiyogikaṃ svamātramavaśiṣyata ityarthaḥ || 6||

रामस्य अङ्गानि वायुपुत्रादीनिवायुपुत्रेणोक्तास्ते योगीन्द्रा ऋषयो विष्णुभक्ता हनूमन्तं पप्रच्छुःरामस्याङ्गानि नो ब्रूहीति ॥ ७॥

rāmasya aṅgāni vāyuputrādīnivāyuputreṇoktāste yogīndrā ṛṣayo viṣṇubhaktā hanūmantaṃ papracchuḥrāmasyāṅgāni no brūhīti || 7||

हनूमान् होवाचवायुपुत्रं विघ्नेशं वाणीं दुर्गां क्षेत्रपालकं सूर्यं चन्द्रं नारायणं नारसिंहं वासुदेवं वाराहं तत्सर्वान् मन्त्रान् सीतां लक्ष्मणं शत्रुघ्नं भरतं विभीषणं सुग्रीवमङ्गदं जाम्बवन्तं प्रणवमेतान् रामस्याङ्गानि जानीथाः ।तान्यङ्गानि विना रामो विघ्नकरो भवति ॥ ८॥

hanūmān hovācavāyuputraṃ vighneśaṃ vāṇīṃ durgāṃ kṣetrapālakaṃ sūryaṃ candraṃ nārāyaṇaṃ nārasiṃhaṃ vāsudevaṃ vārāhaṃ tatsarvān mantrān sītāṃ lakṣmaṇaṃ śatrughnaṃ bharataṃ vibhīṣaṇaṃ sugrīvamaṅgadaṃ jāmbavantaṃ praṇavametān rāmasyāṅgāni jānīthāḥ |tānyaṅgāni vinā rāmo vighnakaro bhavati || 8||

एवं वायुपुत्रात् निर्विशेषब्रह्मतत्त्वमवगम्य मुनयो हृष्टाः सन्तः स्वाज्ञलोकानुकम्पया निर्विशेषब्रह्माप्त्युपायसविशेषं ब्रह्म तदङ्गानि च पृच्छन्तीत्याहवायुपुत्रेणेति । पप्रच्छुःकिमिति? रामस्येति ।परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥इति स्वप्रतिज्ञापालनाय कर्मज्ञानयोगलक्षणनिष्ठाद्वयपरिपालकनारायणरूपेण राजते महीयते इति रामो दाशरथिः स्वेतरदुर्लभसूनृतभाषणतया यः पुरा आसामास तस्य कानि अङ्गानि तद्गोचरमन्त्राश्च के तत् सर्वं नो ब्रूहि इति ॥ ७॥ तैः पृष्टो हनूमान् होवाच । तानि कानि इत्यत्र तदाहवायुपुत्रमिति । वायुपुत्रादिजाम्बवदन्ताङ्गदेवतामन्त्रान् त्रेधा अष्टधा षोडशधा वा आदौ जप्त्वा ततो राममन्त्रजपः कार्यः । एवं कृते भगवान् रामः प्रसन्नो भवतीत्यर्थः ॥ ८॥

evaṃ vāyuputrāt nirviśeṣabrahmatattvamavagamya munayo hṛṣṭāḥ santaḥ svājñalokānukampayā nirviśeṣabrahmāptyupāyasaviśeṣaṃ brahma tadaṅgāni ca pṛcchantītyāhavāyuputreṇeti | papracchuḥkimiti? rāmasyeti |paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge ||iti svapratijñāpālanāya karmajñānayogalakṣaṇaniṣṭhādvayaparipālakanārāyaṇarūpeṇa rājate mahīyate iti rāmo dāśarathiḥ svetaradurlabhasūnṛtabhāṣaṇatayā yaḥ purā āsāmāsa tasya kāni aṅgāni tadgocaramantrāśca ke tat sarvaṃ no brūhi iti || 7|| taiḥ pṛṣṭo hanūmān hovāca | tāni kāni ityatra tadāhavāyuputramiti | vāyuputrādijāmbavadantāṅgadevatāmantrān tredhā aṣṭadhā ṣoḍaśadhā vā ādau japtvā tato rāmamantrajapaḥ kāryaḥ | evaṃ kṛte bhagavān rāmaḥ prasanno bhavatītyarthaḥ || 8||

गृहस्थानां रामाङ्गप्रणवाधिकारःपुनर्वायुपुत्रेणोक्तास्ते हनूमन्तं पप्रच्छुःआञ्जनेय महाबल विप्राणां गृहस्थानां प्रणवाधिकारः कथं स्यादिति ॥ ९॥

gṛhasthānāṃ rāmāṅgapraṇavādhikāraḥpunarvāyuputreṇoktāste hanūmantaṃ papracchuḥāñjaneya mahābala viprāṇāṃ gṛhasthānāṃ praṇavādhikāraḥ kathaṃ syāditi || 9||

स होवाचश्रीराम एवोवाचेति ।येषामेष षडक्षराधिकारो वर्तते तेषां प्रणवाधिकारः स्यान्नान्येषाम् ।केवलमकारोकारमकारार्धमात्रासहितं प्रणवमूह्य यो राममन्त्रं जपति तस्य शुभकरोऽहं स्याम् ।तस्य प्रणवस्याकारस्योकारस्य मकारस्यार्धमात्रायाश्च ऋषिश्छन्दो देवता तत्तद्वर्णावर्णावस्थानं स्वरवेदाग्निगुणानुच्चार्यान्वहं प्रणवं मन्त्राद्द्विगुणं जप्त्वा पश्चाद्राममन्त्रं यो जपेत् स रामो भवतीति रामेणोक्तास्तस्माद्रामाङ्गं प्रणवः कथित इति ॥ १०॥

sa hovācaśrīrāma evovāceti |yeṣāmeṣa ṣaḍakṣarādhikāro vartate teṣāṃ praṇavādhikāraḥ syānnānyeṣām |kevalamakārokāramakārārdhamātrāsahitaṃ praṇavamūhya yo rāmamantraṃ japati tasya śubhakaro'haṃ syām |tasya praṇavasyākārasyokārasya makārasyārdhamātrāyāśca ṛṣiśchando devatā tattadvarṇāvarṇāvasthānaṃ svaravedāgniguṇānuccāryānvahaṃ praṇavaṃ mantrāddviguṇaṃ japtvā paścādrāmamantraṃ yo japet sa rāmo bhavatīti rāmeṇoktāstasmādrāmāṅgaṃ praṇavaḥ kathita iti || 10||

प्रणवस्यापि रामाङ्गत्वे परिव्राजकेतराणां प्रणवाधिकारः कथमिति पृच्छन्तीत्याहपुनरिति ॥ ९॥ तैः पृष्टो हनूमान् स्वात्मानं प्रति श्रीरामचन्द्रेण यदुक्तं तदेवाहस होवाचेति ।श्रीराम एवोवाचेतिकिमिति? येषामिति ।ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थः इत्येतेषां केवलप्राधान्येन प्रणवजपाधिकारोनास्त्येव, षडक्षरादिमन्त्राङ्गत्वेन तज्जपाधिकारोऽस्तीत्याहकेवलमिति ।प्रणवमूह्य चतुर्मात्राकालमुच्चार्य ।आद्यन्तप्रणवयोजनपूर्वकं राममन्त्रजापकानां श्रीरामपदप्राप्त्युपायशुभप्रापको हनूमान् अहं स्यां इत्यर्थः ।यो यदि श्रीरामभावापत्तिं वाञ्छति तदाऽयं षडक्षरजपात् पूर्वमेव तस्य प्रणवस्येत्यादि ।यस्मादेवं तस्मात् ॥ १०॥

praṇavasyāpi rāmāṅgatve parivrājaketarāṇāṃ praṇavādhikāraḥ kathamiti pṛcchantītyāhapunariti || 9|| taiḥ pṛṣṭo hanūmān svātmānaṃ prati śrīrāmacandreṇa yaduktaṃ tadevāhasa hovāceti |śrīrāma evovācetikimiti? yeṣāmiti |brahmacārī gṛhī vānaprasthaḥ ityeteṣāṃ kevalaprādhānyena praṇavajapādhikāronāstyeva, ṣaḍakṣarādimantrāṅgatvena tajjapādhikāro'stītyāhakevalamiti |praṇavamūhya caturmātrākālamuccārya |ādyantapraṇavayojanapūrvakaṃ rāmamantrajāpakānāṃ śrīrāmapadaprāptyupāyaśubhaprāpako hanūmān ahaṃ syāṃ ityarthaḥ |yo yadi śrīrāmabhāvāpattiṃ vāñchati tadā'yaṃ ṣaḍakṣarajapāt pūrvameva tasya praṇavasyetyādi |yasmādevaṃ tasmāt || 10||

रामनामजपेन सर्वपापनिवृत्तिःविभीषण उवाचसिंहासने समासीनं रामं पौलस्त्यसूदनम् ।प्रणम्य दण्डवद्भूमौ पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ॥ ११॥

rāmanāmajapena sarvapāpanivṛttiḥvibhīṣaṇa uvācasiṃhāsane samāsīnaṃ rāmaṃ paulastyasūdanam |praṇamya daṇḍavadbhūmau paulastyo vākyamabravīt || 11||

रघुनाथ महाबाहो केवलं कथितं त्वया ।अङ्गानां सुलभं चैव कथनीयं च सौलभम् ॥ १२॥

raghunātha mahābāho kevalaṃ kathitaṃ tvayā |aṅgānāṃ sulabhaṃ caiva kathanīyaṃ ca saulabham || 12||

श्रीराम उवाचाथ पञ्च दण्डकानि पितृघ्नो मातृघ्नो ब्रह्मघ्नो गुरुहननः कोटियतिघ्नोऽनेककृतपापो यो मम षण्णवतिकोटिनामानि जपति तेभ्यः पापेभ्यः प्रमुच्यते ।स्वयमेव सच्चिदानन्दस्वरूपो भवेन्न किम् ॥ १३॥

śrīrāma uvācātha pañca daṇḍakāni pitṛghno mātṛghno brahmaghno guruhananaḥ koṭiyatighno'nekakṛtapāpo yo mama ṣaṇṇavatikoṭināmāni japati tebhyaḥ pāpebhyaḥ pramucyate |svayameva saccidānandasvarūpo bhavenna kim || 13||

कदाचित् रामं सर्वभूतहितकृत् विभीषण उवाच ।किमिति? सिंहासन इति ॥ १११२॥ अपापिनां स्वमन्त्रतदङ्गप्रणवानुष्ठानतः केवलं त्वदाप्तिरभिहिता ।ब्रह्महत्यादिपातकिनां स्वाप्त्युपायः कथं? इत्याशङ्कमानमालक्ष्य विभीषणं प्रति श्रीराम उवाच ।किमिति? अथेति ।कानि तानीत्यत्रपितृघ्न इत्यादि ।पित्रादियत्यन्तहननपातकैः नरो दण्ड्यते, तानि पञ्च दण्डकानि ।यदि तच्छमनार्थी पुरुषः तदा राम रामेति षण्णवतिकोटिनामजपतो निष्पापो भूत्वा मद्भावमेतीत्यत्र न हि संशयोऽस्तीत्यर्थः ॥ १३॥

kadācit rāmaṃ sarvabhūtahitakṛt vibhīṣaṇa uvāca |kimiti? siṃhāsana iti || 1112|| apāpināṃ svamantratadaṅgapraṇavānuṣṭhānataḥ kevalaṃ tvadāptirabhihitā |brahmahatyādipātakināṃ svāptyupāyaḥ kathaṃ? ityāśaṅkamānamālakṣya vibhīṣaṇaṃ prati śrīrāma uvāca |kimiti? atheti |kāni tānītyatrapitṛghna ityādi |pitrādiyatyantahananapātakaiḥ naro daṇḍyate, tāni pañca daṇḍakāni |yadi tacchamanārthī puruṣaḥ tadā rāma rāmeti ṣaṇṇavatikoṭināmajapato niṣpāpo bhūtvā madbhāvametītyatra na hi saṃśayo'stītyarthaḥ || 13||

रामोपनिषदादिभिरपि सर्वपापशान्तिःपुनरुवाच विभीषणःतत्राप्यशक्तोऽयं किं करोति ॥ १४॥

rāmopaniṣadādibhirapi sarvapāpaśāntiḥpunaruvāca vibhīṣaṇaḥtatrāpyaśakto'yaṃ kiṃ karoti || 14||

स होवाचेमम्केकसेय पुरश्चरणविधावशक्तो यो ममोपनिषदं मम गीतां मन्नामसहस्रं मद्विश्वरूपं मदष्टोत्तरशतं रामशताभिधानं नारदोक्तस्तवराजं हनूमत्प्रोक्तं मन्त्रराजात्मकस्तवं सीतास्तवं च रामषडक्षरीत्यादिभिर्मन्त्रैर्यो मां नित्यं स्तौति मत्सदृशो भवेन्न किं भवेन्न किम् ॥ १५॥

sa hovācemamkekaseya puraścaraṇavidhāvaśakto yo mamopaniṣadaṃ mama gītāṃ mannāmasahasraṃ madviśvarūpaṃ madaṣṭottaraśataṃ rāmaśatābhidhānaṃ nāradoktastavarājaṃ hanūmatproktaṃ mantrarājātmakastavaṃ sītāstavaṃ ca rāmaṣaḍakṣarītyādibhirmantrairyo māṃ nityaṃ stauti matsadṛśo bhavenna kiṃ bhavenna kim || 15||

सुलभोपायबुभुत्सया पुनरुवाच ॥ १४॥ अनेनापि पारायणेन पञ्चदण्डकशान्तिद्वारा मद्भावमेतीत्यत्र न हि संशयोऽस्ति ।आवृत्तिः अवधारणार्था प्रथमाध्याय समाप्त्यर्था वा इति ॥ १५॥

sulabhopāyabubhutsayā punaruvāca || 14|| anenāpi pārāyaṇena pañcadaṇḍakaśāntidvārā madbhāvametītyatra na hi saṃśayo'sti |āvṛttiḥ avadhāraṇārthā prathamādhyāya samāptyarthā vā iti || 15||

इति प्रथमोऽध्यायः ।

iti prathamo'dhyāyaḥ |

एकाक्षरराममन्त्रःसनकाद्या मुनयो हनूमन्तं पप्रच्छुःआञ्जनेय महाबल तारकब्रह्मणो रामचन्द्रस्य मन्त्रग्रामं नो ब्रूहीति ॥हनूमान् होवाचवह्निस्थं शयनं विष्णोरर्धचन्द्रविभूषितम् ।एकाक्षरो मनुः प्रोक्तो मन्त्रराजः सुरद्रुमः ॥ १॥

ekākṣararāmamantraḥsanakādyā munayo hanūmantaṃ papracchuḥāñjaneya mahābala tārakabrahmaṇo rāmacandrasya mantragrāmaṃ no brūhīti ||hanūmān hovācavahnisthaṃ śayanaṃ viṣṇorardhacandravibhūṣitam |ekākṣaro manuḥ prokto mantrarājaḥ suradrumaḥ || 1||

ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्रं छन्दो रामोऽस्य देवता ।दीर्घार्धेन्दुयुजाऽङ्गानि कुर्याद्वह्न्यात्मनो मनोः ॥ २॥

brahmā muniḥ syādgāyatraṃ chando rāmo'sya devatā |dīrghārdhenduyujā'ṅgāni kuryādvahnyātmano manoḥ || 2||

बीजशक्त्यादिबीजेन इष्टार्थे विनियोजयेत् ।सरयूतीरमन्दारवेदिकापङ्कजासने ॥ ३॥

bījaśaktyādibījena iṣṭārthe viniyojayet |sarayūtīramandāravedikāpaṅkajāsane || 3||

श्यामं वीरासनासीनं ज्ञानमुद्रेओपशोभितम् ।वामोरुन्यस्ततद्धस्तं सीतालक्ष्मणसंयुतम् ॥ ४॥

śyāmaṃ vīrāsanāsīnaṃ jñānamudreopaśobhitam |vāmorunyastataddhastaṃ sītālakṣmaṇasaṃyutam || 4||

अवेक्षमाणमात्मानमात्मन्यमिततेजसम् ।शुद्धस्फटिकसङ्काशं केवलं मोक्षकाङ्क्षया ॥ ५॥

avekṣamāṇamātmānamātmanyamitatejasam |śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ kevalaṃ mokṣakāṅkṣayā || 5||

चिन्तयन् परमात्मानं भानुलक्षं जपेन्मनुम् ।एकाक्षरादिश्रीराममन्त्रग्रामबुभुत्सया मुनयो हनूमन्तं पृच्छन्तीत्याहसनकाद्या इति । किमिति? आञ्जनेयेति । तैरेवं पृष्टो हनूमान् एकाक्षरादिद्वात्रिंशदक्षरान्तमन्त्रतदवान्तर भेदान् तदङ्गगायत्रीमालामन्त्रान् क्रमेण होवाच । आदावेकाक्षरमनुमुद्धरतिवह्निस्थमिति । स्वाभिधेये वह्नौ तदभिधानतया तिष्ठतीति वह्निस्थं ह्रस्वरेफाक्षरं रेति, विष्णोः शयनमिति दीर्घमात्रोच्यते शेषस्य दीर्घाङ्गत्वात्, अर्धेन्दुशब्देन बिन्दुः, आहत्य रामिति ॥ १॥ तस्य ऋष्यादिकमाहब्रह्मेति । रेफदीर्घार्धेन्दुयुजा रामित्यादिना कराङ्गन्यासौ कुर्यादित्यर्थः ॥ २॥ ध्यानं तुसरयूतीरेति ॥ ३५॥

cintayan paramātmānaṃ bhānulakṣaṃ japenmanum |ekākṣarādiśrīrāmamantragrāmabubhutsayā munayo hanūmantaṃ pṛcchantītyāhasanakādyā iti | kimiti? āñjaneyeti | tairevaṃ pṛṣṭo hanūmān ekākṣarādidvātriṃśadakṣarāntamantratadavāntara bhedān tadaṅgagāyatrīmālāmantrān krameṇa hovāca | ādāvekākṣaramanumuddharativahnisthamiti | svābhidheye vahnau tadabhidhānatayā tiṣṭhatīti vahnisthaṃ hrasvarephākṣaraṃ reti, viṣṇoḥ śayanamiti dīrghamātrocyate śeṣasya dīrghāṅgatvāt, ardhenduśabdena binduḥ, āhatya rāmiti || 1|| tasya ṛṣyādikamāhabrahmeti | rephadīrghārdhenduyujā rāmityādinā karāṅganyāsau kuryādityarthaḥ || 2|| dhyānaṃ tusarayūtīreti || 35||

द्वित्रिचतुरक्षरमन्त्राःवह्निर्नारायणेनाढ्यो जाठरः केवलोऽपि च ॥ ६॥

dvitricaturakṣaramantrāḥvahnirnārāyaṇenāḍhyo jāṭharaḥ kevalo'pi ca || 6||

द्व्यक्षरो मन्त्रराजोऽयं सर्वाभीष्टप्रदस्ततः ।एकाक्षरोक्तमृष्यादि स्यादाद्येन षडङ्गकम् ॥ ७॥

dvyakṣaro mantrarājo'yaṃ sarvābhīṣṭapradastataḥ |ekākṣaroktamṛṣyādi syādādyena ṣaḍaṅgakam || 7||

तारमायारमाऽनङ्गवाक्स्वबीजैश्च षड्विधः ।त्र्यक्षरो मन्त्रराजः स्यात् सर्वाभीष्टफलप्रदः ॥ ८॥

tāramāyāramā'naṅgavāksvabījaiśca ṣaḍvidhaḥ |tryakṣaro mantrarājaḥ syāt sarvābhīṣṭaphalapradaḥ || 8||

द्व्यक्षरश्चन्द्रभद्रान्तो द्विविधश्चतुरक्षरः ।ऋष्यादि पूर्ववज्ज्ञेयमेतयोश्च विचक्षणैः ॥ ९॥

dvyakṣaraścandrabhadrānto dvividhaścaturakṣaraḥ |ṛṣyādi pūrvavajjñeyametayośca vicakṣaṇaiḥ || 9||

रामद्व्यक्षरमुद्धरतिवह्निरिति ।रेफो वह्निः, नारायणेनाकारेण योनितश्चेत् रा इति, जाठरो मकारः केवलोऽपि च ह्रस्वमकारयोजनात् रामेति द्व्यक्षरो भवति ॥ ६७॥ षट्कारतः त्र्यक्षरमुद्धरतितारेति ।ॐ राम, ह्रीं राम, श्रीं राम, क्लीं राम, ऐं राम, रां राम, इति षड्विधः ।ऋष्यादिकं एकाक्षरवत् ज्ञेयमित्यर्थः ॥ ८॥ द्विधा चतुरक्षरमुद्धरतिद्व्यक्षर इति ।रामचन्द्र रामभद्रेति द्विप्रकारः चतुरक्षरः ॥ ९॥

rāmadvyakṣaramuddharativahniriti |repho vahniḥ, nārāyaṇenākāreṇa yonitaścet rā iti, jāṭharo makāraḥ kevalo'pi ca hrasvamakārayojanāt rāmeti dvyakṣaro bhavati || 67|| ṣaṭkārataḥ tryakṣaramuddharatitāreti |oṃ rāma, hrīṃ rāma, śrīṃ rāma, klīṃ rāma, aiṃ rāma, rāṃ rāma, iti ṣaḍvidhaḥ |ṛṣyādikaṃ ekākṣaravat jñeyamityarthaḥ || 8|| dvidhā caturakṣaramuddharatidvyakṣara iti |rāmacandra rāmabhadreti dviprakāraḥ caturakṣaraḥ || 9||

पञ्चाक्षरमन्त्रःसप्रतिष्ठौ रमौ वायू हृत्पञ्चार्णो मनुर्मतः ।विश्वामित्रऋषिः प्रोक्तः पङ्क्तिश्छन्दोऽस्य देवता ॥ १०॥

pañcākṣaramantraḥsapratiṣṭhau ramau vāyū hṛtpañcārṇo manurmataḥ |viśvāmitraṛṣiḥ proktaḥ paṅktiśchando'sya devatā || 10||

रामभद्रो बीजशक्तिप्रथमार्णनति क्रमात् ।भ्रूमध्ये हृदि नाभ्यूर्वोः पादयोर्विन्यसेन्मनुम् ॥ ११॥

rāmabhadro bījaśaktiprathamārṇanati kramāt |bhrūmadhye hṛdi nābhyūrvoḥ pādayorvinyasenmanum || 11||

षडङ्गं पूर्ववद्विद्वान् मन्त्रार्णैर्मनुनास्त्रकम् ।मध्ये वनं कल्पतरोर्मूले पुष्पलतासने ॥ १२॥

ṣaḍaṅgaṃ pūrvavadvidvān mantrārṇairmanunāstrakam |madhye vanaṃ kalpatarormūle puṣpalatāsane || 12||

लक्ष्मणेन प्रगुणितमक्ष्णः कोणेन सायकम् ।अवेक्षमाणं जानक्या कृतव्यजनमीश्वरम् ॥ १३॥

lakṣmaṇena praguṇitamakṣṇaḥ koṇena sāyakam |avekṣamāṇaṃ jānakyā kṛtavyajanamīśvaram || 13||

जटाभारलसच्छीर्षं श्यामं मुनिगणावृतम् ।लक्ष्मणेन धृतच्छत्रमथवा पुष्पकोपरि ॥ १४॥

jaṭābhāralasacchīrṣaṃ śyāmaṃ munigaṇāvṛtam |lakṣmaṇena dhṛtacchatramathavā puṣpakopari || 14||

दशास्यमथनं शान्तं ससुग्रीवविभीषणम् ।एवं लब्ध्वा जयार्थी तु वर्णलक्षं जपेन्मनुम् ॥ १५॥

daśāsyamathanaṃ śāntaṃ sasugrīvavibhīṣaṇam |evaṃ labdhvā jayārthī tu varṇalakṣaṃ japenmanum || 15||

एकधा पञ्चाक्षरमुद्धरतिसप्रतिष्ठाविति ।इकारदीर्घबिन्दुभ्यां सह प्रतिष्ठिताविति सप्रतिष्ठौ श्रीं श्रीं यं नमः इति पञ्चाक्षरो मनुः ॥ १०॥ बीजशक्तिप्रथमार्णनतिक्रमात् रां नम इत्यादि ।न्यासस्तुभ्रूमध्येति ॥ १११२॥ अक्ष्णः कोणेन अपाङ्गेन लक्ष्मणेन सायकं धनुषि प्रगुणितं अवेक्षमाणमिति ॥ १३१५॥

ekadhā pañcākṣaramuddharatisapratiṣṭhāviti |ikāradīrghabindubhyāṃ saha pratiṣṭhitāviti sapratiṣṭhau śrīṃ śrīṃ yaṃ namaḥ iti pañcākṣaro manuḥ || 10|| bījaśaktiprathamārṇanatikramāt rāṃ nama ityādi |nyāsastubhrūmadhyeti || 1112|| akṣṇaḥ koṇena apāṅgena lakṣmaṇena sāyakaṃ dhanuṣi praguṇitaṃ avekṣamāṇamiti || 1315||

षडक्षरमन्त्रःस्वकामशक्तिवाग्लक्ष्मीताराद्याः पञ्चवर्णकाः ।षडक्षरः षड्विधः स्याच्चतुर्वर्गफलप्रदः ॥ १६॥

ṣaḍakṣaramantraḥsvakāmaśaktivāglakṣmītārādyāḥ pañcavarṇakāḥ |ṣaḍakṣaraḥ ṣaḍvidhaḥ syāccaturvargaphalapradaḥ || 16||

पञ्चाशन्मातृकामन्त्रवर्णप्रत्येकपूर्वकम् ।लक्ष्मीवाङ्मन्मथादिश्च तारादिः स्यादनेकधा ॥ १७॥

pañcāśanmātṛkāmantravarṇapratyekapūrvakam |lakṣmīvāṅmanmathādiśca tārādiḥ syādanekadhā || 17||

श्रीमायामन्मथैकैकं बीजाद्यन्तगतो मनुः ।चतुर्वर्णः स एव स्यात् षड्वर्णो वाञ्छितप्रदः ॥ १८॥

śrīmāyāmanmathaikaikaṃ bījādyantagato manuḥ |caturvarṇaḥ sa eva syāt ṣaḍvarṇo vāñchitapradaḥ || 18||

स्वाहाऽन्तो हुम्फडन्तो वा नत्यन्तो वा भवेदयम् ।अष्टाविंशत्युत्तरशतभेदः षड्वर्ण ईरितः ॥ १९॥

svāhā'nto humphaḍanto vā natyanto vā bhavedayam |aṣṭāviṃśatyuttaraśatabhedaḥ ṣaḍvarṇa īritaḥ || 19||

ब्रह्मा सम्मोहनः शक्तिर्दक्षिणामूर्त्तिरेव च ।अगस्त्यश्च शिवः प्रोक्ता मुनयोऽनुक्रमादिमे ॥ २०॥

brahmā sammohanaḥ śaktirdakṣiṇāmūrttireva ca |agastyaśca śivaḥ proktā munayo'nukramādime || 20||

छन्दो गायत्रसंज्ञं च श्रीरामश्चैव देवता ।अथवा कामबीजादेर्विश्वामित्रो मुनिर्मनोः ॥ २१॥

chando gāyatrasaṃjñaṃ ca śrīrāmaścaiva devatā |athavā kāmabījāderviśvāmitro munirmanoḥ || 21||

छन्दो देव्यादिगायत्री रामभद्रोऽस्य देवता ।बीजशक्ती यथापूर्वं षड्वर्णान् विन्यसेत् क्रमात् ॥ २२॥

chando devyādigāyatrī rāmabhadro'sya devatā |bījaśaktī yathāpūrvaṃ ṣaḍvarṇān vinyaset kramāt || 22||

ब्रह्मरन्ध्रे भ्रुवोर्मध्ये हृन्नाभ्युरुषु पादयोः ।बीजैः षड्दीर्घयुक्तैर्वा मन्त्रार्णैर्वा षडङ्गकम् ॥ २३॥

brahmarandhre bhruvormadhye hṛnnābhyuruṣu pādayoḥ |bījaiḥ ṣaḍdīrghayuktairvā mantrārṇairvā ṣaḍaṅgakam || 23||

कालाम्भोधरकान्तिकान्तमनिशं वीरासनाध्यासितंमुद्रां ज्ञानमयीं दधानमपरं हस्ताम्बुजं जानुनि ।सीतां पार्श्वगतां सरोरुहकरां विद्युन्निभां राघवंपश्यन्तं मुकुटाङ्गदादिविविधाकल्पोज्ज्वलाङ्गं भजे ॥ २४॥

kālāmbhodharakāntikāntamaniśaṃ vīrāsanādhyāsitaṃmudrāṃ jñānamayīṃ dadhānamaparaṃ hastāmbujaṃ jānuni |sītāṃ pārśvagatāṃ saroruhakarāṃ vidyunnibhāṃ rāghavaṃpaśyantaṃ mukuṭāṅgadādivividhākalpojjvalāṅgaṃ bhaje || 24||