रामगीता २ Ramagita from Adbhutaramayana

हनूमते श्रीरामकृतं साङ्ख्ययोगवर्णनम्रामःप्राह हनूमन्तमात्मानं पुरुषोत्तमः ।वत्स वत्स हनूमन्स्त्वं भक्तो यत्पृष्टशनसि ॥ १॥

hanūmate śrīrāmakṛtaṃ sāṅkhyayogavarṇanamrāmaḥprāha hanūmantamātmānaṃ puruṣottamaḥ |vatsa vatsa hanūmanstvaṃ bhakto yatpṛṣṭaśanasi || 1||

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वावहितो मम ।अवाच्यमेतद्विज्ञानमात्मगुह्यं सनातनम् ॥ २॥

tatte'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇuṣvāvahito mama |avācyametadvijñānamātmaguhyaṃ sanātanam || 2||

यन्न देवा विजानन्ति यतन्तोऽपि द्विजातयः ।इदं ज्ञानं समाश्रित्य ब्रह्मभूता द्विजोत्तमाः ॥ ३॥

yanna devā vijānanti yatanto'pi dvijātayaḥ |idaṃ jñānaṃ samāśritya brahmabhūtā dvijottamāḥ || 3||

न संसारं प्रपश्यन्ति पूर्वेऽपि ब्रह्मवादिनः ।गुह्याद्गुह्यतमं साक्षाद्गोपनीयं प्रयत्नतः ॥ ४॥

na saṃsāraṃ prapaśyanti pūrve'pi brahmavādinaḥ |guhyādguhyatamaṃ sākṣādgopanīyaṃ prayatnataḥ || 4||

वंशे भक्तिमतो ह्यस्य भवन्ति ब्रह्मवादिनः ।आत्मा यः केवलः स्वच्छः शान्तः सूक्ष्मः सनातनः ॥ ५॥

vaṃśe bhaktimato hyasya bhavanti brahmavādinaḥ |ātmā yaḥ kevalaḥ svacchaḥ śāntaḥ sūkṣmaḥ sanātanaḥ || 5||

अस्ति सर्वान्तरः साक्षाच्चिन्मात्रस्तमसः परः ।सोऽन्तर्यामी स पुरुषः स प्राणः स महेश्वरः ॥ ६॥

asti sarvāntaraḥ sākṣāccinmātrastamasaḥ paraḥ |so'ntaryāmī sa puruṣaḥ sa prāṇaḥ sa maheśvaraḥ || 6||

स कालाग्निस्तदव्यक्तं सद्यो वेदयति श्रुतिः ।तस्माद्विजायते विश्वमत्रैव प्रविलीयते ॥ ७॥

sa kālāgnistadavyaktaṃ sadyo vedayati śrutiḥ |tasmādvijāyate viśvamatraiva pravilīyate || 7||

मायावी मायया बद्धः करोति विविधास्तनूः ।न चाप्ययं संसरति न च संसारयेत्प्रभुम् ॥ ८॥

māyāvī māyayā baddhaḥ karoti vividhāstanūḥ |na cāpyayaṃ saṃsarati na ca saṃsārayetprabhum || 8||

नायं पृथ्वी न सलिलं न तेजः पवनो नभः ।न प्राणो न मनो व्यक्तं न शब्दः स्पर्श एव च ॥ ९॥

nāyaṃ pṛthvī na salilaṃ na tejaḥ pavano nabhaḥ |na prāṇo na mano vyaktaṃ na śabdaḥ sparśa eva ca || 9||

न रूपरसगन्धाश्च नाहङ्कर्ता ना वागपि ।न पाणिपादौ नो पायुर्न चोपस्थं प्लवङ्गम ॥ १०॥

na rūparasagandhāśca nāhaṅkartā nā vāgapi |na pāṇipādau no pāyurna copasthaṃ plavaṅgama || 10||

न कर्ता न च भोक्ता च न च प्रकृतिपूरूषौ ।न माया नैव च प्राणश्चैतन्यं परमार्थतः ॥ ११॥

na kartā na ca bhoktā ca na ca prakṛtipūrūṣau |na māyā naiva ca prāṇaścaitanyaṃ paramārthataḥ || 11||

तथा प्रकाशतमसोः सम्बन्धो नोपपद्यते ।तद्वदेव न सम्बन्धः प्रपञ्चपरमात्मनोः ॥ १२॥

tathā prakāśatamasoḥ sambandho nopapadyate |tadvadeva na sambandhaḥ prapañcaparamātmanoḥ || 12||

छायातरू यथा लोके परस्परविलक्षणौ ।तद्वत्प्रञ्चपुरुषौ विभिन्नौ परमार्थतः ॥ १३॥

chāyātarū yathā loke parasparavilakṣaṇau |tadvatprañcapuruṣau vibhinnau paramārthataḥ || 13||

यद्यात्मा मलिनोऽवस्थौ विकारी स्यात्स्वभावतः ।नहि तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरशतैरपि ॥ १४॥

yadyātmā malino'vasthau vikārī syātsvabhāvataḥ |nahi tasya bhavenmuktirjanmāntaraśatairapi || 14||

पश्यन्ति मुनयो मुक्ताः स्वात्मानं परमार्थतः ।विकारहीनं निर्दुःखमानन्दात्मानमव्यययम् ॥ १५॥

paśyanti munayo muktāḥ svātmānaṃ paramārthataḥ |vikārahīnaṃ nirduḥkhamānandātmānamavyayayam || 15||

अहं कर्ता सुखी दुःखी कृशः स्थूलेति या मतिः ।साप्यहङ्कृतिसम्बन्धादात्मन्यारोप्यते जनैः ॥ १६॥

ahaṃ kartā sukhī duḥkhī kṛśaḥ sthūleti yā matiḥ |sāpyahaṅkṛtisambandhādātmanyāropyate janaiḥ || 16||

वदन्ति वेदविद्वान्सः साक्षिणं प्रकृतेः परम् ।भोक्तारमक्षयं बुद्ध्वा सर्वत्र समवस्थितम् ॥ १७॥

vadanti vedavidvānsaḥ sākṣiṇaṃ prakṛteḥ param |bhoktāramakṣayaṃ buddhvā sarvatra samavasthitam || 17||

तस्मादज्ञान मूलोऽयं संसारः सर्व देहिनाम् ।अज्ञानादन्यथा ज्ञातं तच्च प्रकृतिसङ्गतम् ॥ १८॥

tasmādajñāna mūlo'yaṃ saṃsāraḥ sarva dehinām |ajñānādanyathā jñātaṃ tacca prakṛtisaṅgatam || 18||

नित्योदितः स्वयञ्ज्योतिः सर्वगः पुरुषः परः ।अहङ्कारीऽविवेकेन कर्ताहमिति मन्यते ॥ १९॥

nityoditaḥ svayañjyotiḥ sarvagaḥ puruṣaḥ paraḥ |ahaṅkārī'vivekena kartāhamiti manyate || 19||

पश्यन्ति ऋषयो व्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।प्रधानं प्रकृतिं बुद्ध्वा कारणं ब्रह्मवादिनः ॥ २०॥

paśyanti ṛṣayo vyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam |pradhānaṃ prakṛtiṃ buddhvā kāraṇaṃ brahmavādinaḥ || 20||

तेनात्र सङ्गतो ह्यात्मा कूटस्थोऽपि निरञ्जनः ।आत्सानमक्षरं ब्रह्म नावबुद्।ह्ध्यन्ति तत्त्वतः ॥ २१॥

tenātra saṅgato hyātmā kūṭastho'pi nirañjanaḥ |ātsānamakṣaraṃ brahma nāvabud|hdhyanti tattvataḥ || 21||

अनात्मन्यात्मविज्ञानं तस्माद्दुःखः तथेतरत् ।रागद्वेषादयो दोषाः सर्वभ्रान्तिनिबन्धनाः ॥ २२॥

anātmanyātmavijñānaṃ tasmādduḥkhaḥ tathetarat |rāgadveṣādayo doṣāḥ sarvabhrāntinibandhanāḥ || 22||

कार्ये ह्यस्य भवेदेषा पुण्यापुण्यमिति श्रुतिः ।तद्वशादेव सर्वेषां सर्वदेहसमुद्भवः ॥ २३॥

kārye hyasya bhavedeṣā puṇyāpuṇyamiti śrutiḥ |tadvaśādeva sarveṣāṃ sarvadehasamudbhavaḥ || 23||

नित्य सर्वत्रगो ह्यात्मा कूटस्थो दोषवर्जितः ।एकः स भिद्यते शक्त्या मायया न स्वभावतः ॥ २४॥

nitya sarvatrago hyātmā kūṭastho doṣavarjitaḥ |ekaḥ sa bhidyate śaktyā māyayā na svabhāvataḥ || 24||

तस्मादद्वैतमेवाहुर्मुनयः परमार्थतः ।भेदोऽव्यक्तस्वभावेन सा च मायाऽऽत्मसंश्रया ॥ २५॥

tasmādadvaitamevāhurmunayaḥ paramārthataḥ |bhedo'vyaktasvabhāvena sā ca māyā''tmasaṃśrayā || 25||

यथाहि धूमसम्पर्कान्नाकाशो मलिनो भवेत् ।अन्तःकरणजैर्भावैरात्मा तद्वन्न लिप्यते ॥ २६॥

yathāhi dhūmasamparkānnākāśo malino bhavet |antaḥkaraṇajairbhāvairātmā tadvanna lipyate || 26||

यथा स्वप्रभया भाति केवलः स्फटिकोपलः ।उपाधिहीनो विमलस्तथैवात्मा प्रकाशते ॥ २७॥

yathā svaprabhayā bhāti kevalaḥ sphaṭikopalaḥ |upādhihīno vimalastathaivātmā prakāśate || 27||

ज्ञानस्वरूपमेवाहुर्जगदेतद्विचक्षणाः ।अर्थस्वरूपमेवाज्ञाः पश्यन्त्यन्ये कुबुद्धयः ॥ २८॥

jñānasvarūpamevāhurjagadetadvicakṣaṇāḥ |arthasvarūpamevājñāḥ paśyantyanye kubuddhayaḥ || 28||

कूटस्थो निर्गुणो व्यापी चैतन्यात्मा स्वभावतः ।दृश्यते ह्यर्थरूपेण पुरुषं भ्रान्तदृष्टिभिः ॥ २९॥

kūṭastho nirguṇo vyāpī caitanyātmā svabhāvataḥ |dṛśyate hyartharūpeṇa puruṣaṃ bhrāntadṛṣṭibhiḥ || 29||

यथा संलक्ष्यते व्यक्तः केवलः स्फटिको जनैः ।रक्तिकाव्यवधानेन तद्वत्परमपूरुषः ॥ ३०॥

yathā saṃlakṣyate vyaktaḥ kevalaḥ sphaṭiko janaiḥ |raktikāvyavadhānena tadvatparamapūruṣaḥ || 30||

तस्मादात्माक्षरः शुद्धो नित्यः सर्वगतोऽव्ययः ।उपासितव्यो मन्तव्यः श्रोतव्यश्च मुमुक्षुभिः ॥ ३१॥

tasmādātmākṣaraḥ śuddho nityaḥ sarvagato'vyayaḥ |upāsitavyo mantavyaḥ śrotavyaśca mumukṣubhiḥ || 31||

यदा मनसि चैतन्यं भाति सर्वत्रगं सदा ।योगिनोऽव्यवधानेन तदा सम्पद्यते स्वयम् ॥ ३२॥

yadā manasi caitanyaṃ bhāti sarvatragaṃ sadā |yogino'vyavadhānena tadā sampadyate svayam || 32||

यदा सर्वाणि भूतानि स्वात्मन्येवाभि पश्यति ।सर्वभूतेषु चात्मानं ब्रह्म सम्पद्यते स्वयम् ॥ ३३॥

yadā sarvāṇi bhūtāni svātmanyevābhi paśyati |sarvabhūteṣu cātmānaṃ brahma sampadyate svayam || 33||

यदा सर्वाणि भूतानि स्वात्मन्येवाभिपश्यति ।एकीभूतः परेणासौ तदा भवति केवलः ॥ ३४॥

yadā sarvāṇi bhūtāni svātmanyevābhipaśyati |ekībhūtaḥ pareṇāsau tadā bhavati kevalaḥ || 34||

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः ।तदासावमृतीभूतः क्षेमं गच्छति पण्डितः ॥ ३५॥

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ |tadāsāvamṛtībhūtaḥ kṣemaṃ gacchati paṇḍitaḥ || 35||

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ३६॥

yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati |tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā || 36||

यदा पश्यति चात्मायं केवलं परमार्थतः ।मायामात्रं जगत्कृत्स्नं तदा भवति निर्वृतः ॥ ३७॥

yadā paśyati cātmāyaṃ kevalaṃ paramārthataḥ |māyāmātraṃ jagatkṛtsnaṃ tadā bhavati nirvṛtaḥ || 37||

यदा जन्मजरादुःखव्याधीनामेकभेषजम् ।केवलं ब्रह्मविज्ञानं जायतेऽसौ तदा शिवः ॥ ३८॥

yadā janmajarāduḥkhavyādhīnāmekabheṣajam |kevalaṃ brahmavijñānaṃ jāyate'sau tadā śivaḥ || 38||

यथा नदीनदा लोके सागरेणैकतां ययुः ।तद्वदात्माक्षरेणासौ निष्कलेनैकतां व्रजेत् ॥ ३९॥

yathā nadīnadā loke sāgareṇaikatāṃ yayuḥ |tadvadātmākṣareṇāsau niṣkalenaikatāṃ vrajet || 39||

तस्माद्विज्ञानमेवास्ति न प्रपञ्चो न संस्थितिः ।अज्ञानेनावृतं लोकं विज्ञानं तेन मुह्यति ॥ ४०॥

tasmādvijñānamevāsti na prapañco na saṃsthitiḥ |ajñānenāvṛtaṃ lokaṃ vijñānaṃ tena muhyati || 40||

तज्ज्ञानं निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यदव्ययम् ।अज्ञानमिति तत्सर्वं विज्ञानमिति मे मतम् ॥ ४१॥

tajjñānaṃ nirmalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ yadavyayam |ajñānamiti tatsarvaṃ vijñānamiti me matam || 41||

एतत्ते परमं साङ्ख्यं भावितं ज्ञानमुत्तमम् ।सर्ववेदान्तसारं हि योगस्तत्रैकचित्तता ॥ ४२॥

etatte paramaṃ sāṅkhyaṃ bhāvitaṃ jñānamuttamam |sarvavedāntasāraṃ hi yogastatraikacittatā || 42||

योगात्सञ्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रजायते ।योगज्ञानाभियुक्तस्य नावाप्यं विद्यते क्वचित् ॥ ४३॥

yogātsañjāyate jñānaṃ jñānādyogaḥ prajāyate |yogajñānābhiyuktasya nāvāpyaṃ vidyate kvacit || 43||

यदेव योगिनो यान्ति साङ्ख्यं तदभिगम्यते ।एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित् ॥ ४४॥

yadeva yogino yānti sāṅkhyaṃ tadabhigamyate |ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa tattvavit || 44||

अन्ये च योगिनो वत्स ऐश्वर्यासक्तचेतसः ।मज्जन्ति तत्र तत्रैव सत्त्वात्मैक्यमिति श्रुतिः ॥ ४५॥

anye ca yogino vatsa aiśvaryāsaktacetasaḥ |majjanti tatra tatraiva sattvātmaikyamiti śrutiḥ || 45||

यत्तत्सर्वगतं दिव्यमैश्वर्यमचलं महत् ।ज्ञानयोगाभियुक्तस्तु देहान्ते तदवाप्नुयात् ॥ ४६॥

yattatsarvagataṃ divyamaiśvaryamacalaṃ mahat |jñānayogābhiyuktastu dehānte tadavāpnuyāt || 46||

एष आत्माहमव्यक्तो मायावी परमेश्वरः ।कीर्तितः सर्ववेदेषु सर्वात्मा सर्वतोमुखः ॥ ४७॥

eṣa ātmāhamavyakto māyāvī parameśvaraḥ |kīrtitaḥ sarvavedeṣu sarvātmā sarvatomukhaḥ || 47||

सर्वकामः सर्वरसः सर्वगन्धोऽजरोऽमरः ।सर्वतः पाणिपादोऽहमन्तर्यामी सनातनः ॥ ४८॥

sarvakāmaḥ sarvarasaḥ sarvagandho'jaro'maraḥ |sarvataḥ pāṇipādo'hamantaryāmī sanātanaḥ || 48||

अपाणिपादो जवनो गृहीतो हृदि संस्थितः ।अचक्षुरपि पश्यामि तथाऽकर्णः शृणोम्यहम् ॥ ४९॥

apāṇipādo javano gṛhīto hṛdi saṃsthitaḥ |acakṣurapi paśyāmi tathā'karṇaḥ śṛṇomyaham || 49||

वेदाहं सर्वमेवेदं न मां जानाति कश्चन ।प्राहुर्महान्तं पुरुषं मामेकं तत्त्वदर्शिनः ॥ ५०॥

vedāhaṃ sarvamevedaṃ na māṃ jānāti kaścana |prāhurmahāntaṃ puruṣaṃ māmekaṃ tattvadarśinaḥ || 50||