रामस्तुतिः ०९ Rama Stuti

(\*)(औपच्छन्दसिकं वृत्तम्)रघुनाथ! । दयां कुरु प्रपन्ने मयि दीनेऽलसमेनमद्य मुञ्च ।सदयः सदयस्त्वमेव(१) किं ते मुनिगीतं न यशः श्रुतं पवित्रम् ॥ १॥

(\*)(aupacchandasikaṃ vṛttam)raghunātha! | dayāṃ kuru prapanne mayi dīne'lasamenamadya muñca |sadayaḥ sadayastvameva(1) kiṃ te munigītaṃ na yaśaḥ śrutaṃ pavitram || 1||

असदन्तकराः शराः खरास्ते यमदण्डात्सततं सतां सहायाः ।किमदो विमदो न यन्मनोभूरतनुः शर्वदृगम्निना कृतोऽपि ॥ २॥

asadantakarāḥ śarāḥ kharāste yamadaṇḍātsatataṃ satāṃ sahāyāḥ |kimado vimado na yanmanobhūratanuḥ śarvadṛgamninā kṛto'pi || 2||

ग्रसते त्वदिषुर्द्विषं न राहुः स तथेदुं कवयो नरेश्वराहुः ।जहि रोषमरिं सतामलं का सरुषो हन्त धियोऽपि राम! लङ्का ॥ ३॥

grasate tvadiṣurdviṣaṃ na rāhuḥ sa tatheduṃ kavayo nareśvarāhuḥ |jahi roṣamariṃ satāmalaṃ kā saruṣo hanta dhiyo'pi rāma! laṅkā || 3||

यदि वानरसख्यमेवमीड्यं किमु वक्तव्यमहा नरैस्तदेभिः ।अधिसंसृतिसिन्धु(२) सेतुमेकं कुरु भोः(३) ! किं स्वकृते कृतेन तेन ? ॥ ४॥

yadi vānarasakhyamevamīḍyaṃ kimu vaktavyamahā naraistadebhiḥ |adhisaṃsṛtisindhu(2) setumekaṃ kuru bhoḥ(3) ! kiṃ svakṛte kṛtena tena ? || 4||

विरहे न पितापि सांस्वितो यो विलपमेव मृतस्वदेकचित्तः ।भहमज्ञतमस्तमद्य याचे तृणवत्यक्तसदङ्गनानुजं(४) त्वाम् ॥ ५॥

virahe na pitāpi sāṃsvito yo vilapameva mṛtasvadekacittaḥ |bhahamajñatamastamadya yāce tṛṇavatyaktasadaṅganānujaṃ(4) tvām || 5||

न हि तन्न हितं नतैर्यदीश! । स्मृतमेकं खलु सावकं पदाब्जम् ।अमरैर्भ्रमरैरिवातिलुब्धैः परिपीतं मुनिभिश्च राजहंसैः ॥ ६॥

na hi tanna hitaṃ natairyadīśa! | smṛtamekaṃ khalu sāvakaṃ padābjam |amarairbhramarairivātilubdhaiḥ paripītaṃ munibhiśca rājahaṃsaiḥ || 6||

न फलं विषयाः फलं तु दास्यं तव जन्तोवरमत्र जीवनस्य ।तदृते न दृतेरिवास्य(५) राम! क्षणमप्युच्छसितं सतां प्रशस्यम् ॥ ७॥

na phalaṃ viṣayāḥ phalaṃ tu dāsyaṃ tava jantovaramatra jīvanasya |tadṛte na dṛterivāsya(5) rāma! kṣaṇamapyucchasitaṃ satāṃ praśasyam || 7||

दुरितोदधितो दरप्रयत्नान्मुनिदारान्दयया(६) यदुज्जहार ।पदपद्मरजस्तवास्तु तन्मे नतरक्षाविकलं(७) कलङ्कनुत्यै ॥ ८॥

duritodadhito daraprayatnānmunidārāndayayā(6) yadujjahāra |padapadmarajastavāstu tanme natarakṣāvikalaṃ(7) kalaṅkanutyai || 8||

विषयप्लवगैश्वलस्वभावैः(८) सह सख्यं गतमेनमारमतुल्यं ।रहितं प्रिययापि शुद्धवृत्या बत सत्या व्यसनेऽव मां नृपाल(म्?) ॥ ९॥

viṣayaplavagaiśvalasvabhāvaiḥ(8) saha sakhyaṃ gatamenamāramatulyaṃ |rahitaṃ priyayāpi śuddhavṛtyā bata satyā vyasane'va māṃ nṛpāla(m?) || 9||

वितरस्वमृतं(९) करैरनेकैर्न जडात्मानमहं भजेऽपि तप्तः ।अमृतं तव नाम पातुमीहे यदभूच्छूलभृतोऽपि तापशान्त्यैः ॥ १०॥

vitarasvamṛtaṃ(9) karairanekairna jaḍātmānamahaṃ bhaje'pi taptaḥ |amṛtaṃ tava nāma pātumīhe yadabhūcchūlabhṛto'pi tāpaśāntyaiḥ || 10||

बहवः सवितुः कुले प्रसूतास्त्वमलं तेभ्य उतापि गोत्रकर्तुः(१०)द्विकरोऽप्यकरोः समूलमेको जगतां तापतमःक्षयं स्वयं यत् ॥ ११॥

bahavaḥ savituḥ kule prasūtāstvamalaṃ tebhya utāpi gotrakartuḥ(10)dvikaro'pyakaroḥ samūlameko jagatāṃ tāpatamaḥkṣayaṃ svayaṃ yat || 11||

सुधियो युधि योधमूर्धरत्नं विकिरन्तं विशिखानरिष्वसुघ्नान् ।करुणं तरुणं पुराणमाहुर्नरमीशं कथमुग्रमक्रुधं त्वां ? ॥ १२॥

sudhiyo yudhi yodhamūrdharatnaṃ vikirantaṃ viśikhānariṣvasughnān |karuṇaṃ taruṇaṃ purāṇamāhurnaramīśaṃ kathamugramakrudhaṃ tvāṃ ? || 12||

परिपालय मामनाथमार्तं भवरोगेण नेसोढवेदनेन(११)सुखयत्युदितश्चकोरमिन्दुः कमलं भानुरथो मयूरमब्दः(१२) ॥ १३॥

paripālaya māmanāthamārtaṃ bhavarogeṇa nesoḍhavedanena(11)sukhayatyuditaścakoraminduḥ kamalaṃ bhānuratho mayūramabdaḥ(12) || 13||

तव(१३) भक्तजनेन मत्सदृक्षाः शुचिनोदारतरेण निस्तुलेन ।विपदोऽत्र समुद्धृताः प्रभूताः किमदो राघव! विस्मृतोऽहमेकः ? ॥ १४॥

tava(13) bhaktajanena matsadṛkṣāḥ śucinodāratareṇa nistulena |vipado'tra samuddhṛtāḥ prabhūtāḥ kimado rāghava! vismṛto'hamekaḥ ? || 14||

आहिषूग्रमरं(१४) गरं तमस्ते न परोत्कर्षसहाः सुराः समस्ते ।भुवने परिदर्शितः समस्ते समनुक्रोशभरः प्रभो! नमस्ते ॥ १५॥

āhiṣūgramaraṃ(14) garaṃ tamaste na parotkarṣasahāḥ surāḥ samaste |bhuvane paridarśitaḥ samaste samanukrośabharaḥ prabho! namaste || 15||

कृपया नृप! । याः स्वधाम नीता विरहं सोढुमनिष्टुराः प्रजास्ताः ।अयि भो! मयि मोगलालसे तस्कठिनत्वं त्वयि वा किमत्र युक्तं ? ॥ १६॥

kṛpayā nṛpa! | yāḥ svadhāma nītā virahaṃ soḍhumaniṣṭurāḥ prajāstāḥ |ayi bho! mayi mogalālase taskaṭhinatvaṃ tvayi vā kimatra yuktaṃ ? || 16||

यशसा विमलेन सन्मतेनापि च गीतेन मुनीश्वरेण तेन ।कथमार्यमुखात्तदातोदृऽहं(१५) परिपीतेन न पावितोऽस्मि पापः ? ॥ १७॥

yaśasā vimalena sanmatenāpi ca gītena munīśvareṇa tena |kathamāryamukhāttadātodṛ'haṃ(15) paripītena na pāvito'smi pāpaḥ ? || 17||

कलिना प्रबलेन राहुणेदोरिव तेजो यशसस्तवापि पीतम् ।कथमेवमहं ब्रवीम्यशङ्कं बुधशिष्योऽपि च सत्स्वदो विगीतम्? ॥ १८॥

kalinā prabalena rāhuṇedoriva tejo yaśasastavāpi pītam |kathamevamahaṃ bravīmyaśaṅkaṃ budhaśiṣyo'pi ca satsvado vigītam? || 18||

यशसाप्यचिकित्स्य एक आहोस्विदहं निस्तुल एवमेव दोषी ।न सतां मतमेतदप्यसारं विषहेद्धाम तमो न गाढमार्कम् ॥ १९॥

yaśasāpyacikitsya eka āhosvidahaṃ nistula evameva doṣī |na satāṃ matametadapyasāraṃ viṣaheddhāma tamo na gāḍhamārkam || 19||

कुरु यत्सदृशं व्रतस्य लोके यशसश्चापि सुविश्रुतस्य तस्य ।किमतोऽधिकमेष दीनबन्धो ! गतिमन्धो गहने न वेत्ति दीनः ॥ २०॥

kuru yatsadṛśaṃ vratasya loke yaśasaścāpi suviśrutasya tasya |kimato'dhikameṣa dīnabandho ! gatimandho gahane na vetti dīnaḥ || 20||

शमनं न हि पश्यति प्रभो! । त्वां शमनं(१६) तं लभते जनः प्रपन्नः ।असकृच्छ्रुतमिस्थमार्यवक्त्रात्सदसि स्वादुवचः सतां सुधातः ॥ २१॥

śamanaṃ na hi paśyati prabho! | tvāṃ śamanaṃ(16) taṃ labhate janaḥ prapannaḥ |asakṛcchrutamisthamāryavaktrātsadasi svāduvacaḥ satāṃ sudhātaḥ || 21||

अनवद्यगुणार्य राम! । भोः ! किं बहुनोक्तेन पदोपकण्ठमेत्य ।स्वदृशः सदृशः प्रभो! भवेद्यः कृपणे त्वं मयि तं कुरु प्रसादम् ॥ २२॥

anavadyaguṇārya rāma! | bhoḥ ! kiṃ bahunoktena padopakaṇṭhametya |svadṛśaḥ sadṛśaḥ prabho! bhavedyaḥ kṛpaṇe tvaṃ mayi taṃ kuru prasādam || 22||

नमदुद्धरणं सुदुष्करं ते मृतमुज्जीवयतः शिशुं द्विजातेः ।दृषदप्यतिसुन्दरी कृतैव प्रभुणा किं न वचः श्रुतं शुनोऽपि ॥ २३॥

namaduddharaṇaṃ suduṣkaraṃ te mṛtamujjīvayataḥ śiśuṃ dvijāteḥ |dṛṣadapyatisundarī kṛtaiva prabhuṇā kiṃ na vacaḥ śrutaṃ śuno'pi || 23||

वशमारतमिङ्गितज्ञमाज्ञाकरमप्याकुलयन्ति(१८) मामनाथम् ।अनयं जनयन्ति राम! कामप्रमुखा हन्त कथं भवत्पुरेऽपि ॥ २४॥

vaśamāratamiṅgitajñamājñākaramapyākulayanti(18) māmanātham |anayaṃ janayanti rāma! kāmapramukhā hanta kathaṃ bhavatpure'pi || 24||

न जने भजनेऽलसः प्रमादत्यिपटुर्वेत्यघरग्वरं(१९) मयीश ! ।न हि तैरहितैरयं न बद्धः कथमेवं सति किङ्करः करोतु ॥ २५॥

na jane bhajane'lasaḥ pramādatyipaṭurvetyagharagvaraṃ(19) mayīśa ! |na hi tairahitairayaṃ na baddhaḥ kathamevaṃ sati kiṅkaraḥ karotu || 25||

द्विषता दशकन्धरेण रुद्धा पुरि शुद्धा दयितापि सा तदानीं ।भवतो भजनं किमीश! चक्रे स च नक्रेण वशीकृतः करीन्द्रः ॥ २६॥

dviṣatā daśakandhareṇa ruddhā puri śuddhā dayitāpi sā tadānīṃ |bhavato bhajanaṃ kimīśa! cakre sa ca nakreṇa vaśīkṛtaḥ karīndraḥ || 26||

चरणस्मरणं सदा न दासस्तव कर्तुं क्षम उत्सुकोऽप्यभाग्यः ।सुतनप्तृमुखानुवर्तिना यन्मनसान्तर्वत यन्त्रितोऽस्वतन्त्रः ॥ २७॥

caraṇasmaraṇaṃ sadā na dāsastava kartuṃ kṣama utsuko'pyabhāgyaḥ |sutanaptṛmukhānuvartinā yanmanasāntarvata yantrito'svatantraḥ || 27||

स्मरणं शरणं ममेति युष्मच्चरणाब्जस्य न चान्यदस्ति जाने ।बहिरन्तरपि द्विषविरुद्धोऽप्यहमार्तोऽर्तिहरं क्वचिरस्मरामि ॥ २८॥

smaraṇaṃ śaraṇaṃ mameti yuṣmaccaraṇābjasya na cānyadasti jāne |bahirantarapi dviṣaviruddho'pyahamārto'rtiharaṃ kvacirasmarāmi || 28||

द्विरदे चिरदेवनाभितप्तेऽत्युचितश्चेत्करुणाकटाक्षपातः ।पद एव स शत्रुणा गृहीतः प्रबलैः षड्भिरयं तु सर्वतोऽपि ॥ २९॥

dvirade ciradevanābhitapte'tyucitaścetkaruṇākaṭākṣapātaḥ |pada eva sa śatruṇā gṛhītaḥ prabalaiḥ ṣaḍbhirayaṃ tu sarvato'pi || 29||

बहुवारमहं द्विषद्भिरसह पातित एव गर्भगर्ते ।शृणु देव ! तदेव कृच्छूमाप्तोऽमितकल्पानधुनापि तत्र वर्ते ॥ ३०॥

bahuvāramahaṃ dviṣadbhirasaha pātita eva garbhagarte |śṛṇu deva ! tadeva kṛcchūmāpto'mitakalpānadhunāpi tatra varte || 30||

द्विषतोऽप्यनुजे कृतः प्रपोऽथ च सुग्रीववलीमुखे प्रसादः ।दरसादरसात्वया(२०) तथा मय्यपि दीने स सदार्य ! कार्य एव ॥ ३१॥

dviṣato'pyanuje kṛtaḥ prapo'tha ca sugrīvavalīmukhe prasādaḥ |darasādarasātvayā(20) tathā mayyapi dīne sa sadārya ! kārya eva || 31||

रिपुभिः कृतगञ्जनं जनं कः कृपणं स्वं शरणं भियाप्तमार्यः ।सदयः परिपालयेन शक्तः स्वनुरक्तः सुकृते नये यशोर्थी ॥ ३२॥

ripubhiḥ kṛtagañjanaṃ janaṃ kaḥ kṛpaṇaṃ svaṃ śaraṇaṃ bhiyāptamāryaḥ |sadayaḥ paripālayena śaktaḥ svanuraktaḥ sukṛte naye yaśorthī || 32||

कुपितोऽसि किमागसा न साधुः कृतमन्तौ प्रणते जनेऽप्रसन्नः ।नमनादितरन्निसर्गसिद्ध किमिवार्येश! न पापिनामसन्नः ॥ ३३॥

kupito'si kimāgasā na sādhuḥ kṛtamantau praṇate jane'prasannaḥ |namanāditarannisargasiddha kimivāryeśa! na pāpināmasannaḥ || 33||

शरदा वरदाधिराज! । कृस्नः पयसो वार्यत एव मङ्क्षु पङ्कः ।तव तूदितया दृशाऽतमस्कः क्रियते चन्द्रिकयेव सर्वरङ्कः ॥ ३४॥

śaradā varadādhirāja! | kṛsnaḥ payaso vāryata eva maṅkṣu paṅkaḥ |tava tūditayā dṛśā'tamaskaḥ kriyate candrikayeva sarvaraṅkaḥ || 34||

पिवतोऽखिलतापपापहन्त्री तव कीर्तिर्द्रुतमेव सत्सुधातः ।अपि चेशशिरोधिदेवतातः श्रुतमुच्चैरिति हन्त सत्सुधातः ॥ ३५॥

pivato'khilatāpapāpahantrī tava kīrtirdrutameva satsudhātaḥ |api ceśaśirodhidevatātaḥ śrutamuccairiti hanta satsudhātaḥ || 35||

जहि(२१) मामहिमावहं विभो! । मां जनमेवंविधमन्यमप्यवह्यं ।भयसा हि विना सुवर्णहेतोर्न गुणः स्पर्शमणेः प्रसिद्धिमेति ॥ ३६॥

jahi(21) māmahimāvahaṃ vibho! | māṃ janamevaṃvidhamanyamapyavahyaṃ |bhayasā hi vinā suvarṇahetorna guṇaḥ sparśamaṇeḥ prasiddhimeti || 36||

सुकृतं न किमस्य पङ्कमग्नामबला गां विपदः समुद्दिधीर्षोः ।मृतिभीतमरिं तृणास्यमाजी(२२) जयिनस्त्वादृश एव पालयन्ति ॥ ३७॥

sukṛtaṃ na kimasya paṅkamagnāmabalā gāṃ vipadaḥ samuddidhīrṣoḥ |mṛtibhītamariṃ tṛṇāsyamājī(22) jayinastvādṛśa eva pālayanti || 37||

करुणावरुणालय ! । प्रभो! स्यान्मम किं स्वर्गसदां (२३) जडेन तेन ।तरुणा तरुणार्कतप्तमूर्तेः सरसाल्पेन गजस्य वा भवेत्किम् ॥ ३८॥

karuṇāvaruṇālaya ! | prabho! syānmama kiṃ svargasadāṃ (23) jaḍena tena |taruṇā taruṇārkataptamūrteḥ sarasālpena gajasya vā bhavetkim || 38||

शिलया कपिभिर्निशाचरेण द्विजराजेन महेश्वरेण सेव्यः ।स्वमितीश! भवन्तमाश्रितोहं ससुरा मुक्तिमितास्त्वयैव देव्यः ॥ ३९॥

śilayā kapibhirniśācareṇa dvijarājena maheśvareṇa sevyaḥ |svamitīśa! bhavantamāśritohaṃ sasurā muktimitāstvayaiva devyaḥ || 39||

सहितं प्रियया श्रियात्तमूर्त्या महितं भूपमुनीन्द्रदेववृन्दैः ।रहितं विगुणैः सदा(२४) गुणाढयं स्वहितं राम कमन्यमाश्रयामि ॥ ४०॥

sahitaṃ priyayā śriyāttamūrtyā mahitaṃ bhūpamunīndradevavṛndaiḥ |rahitaṃ viguṇaiḥ sadā(24) guṇāḍhayaṃ svahitaṃ rāma kamanyamāśrayāmi || 40||

अयि! । तं श्रित एष इन्दिराया दयितं त्वामहमाद्यमीश्वराणां ।मयि तन्त्र इहाप्यशर्महासं शयितं तर्तुमधाठिधमद्य विश्वम् ॥ ४१॥

ayi! | taṃ śrita eṣa indirāyā dayitaṃ tvāmahamādyamīśvarāṇāṃ |mayi tantra ihāpyaśarmahāsaṃ śayitaṃ tartumadhāṭhidhamadya viśvam || 41||

मनसि स्मृतिरस्तु तापहन्त्री वदने नाम भवामयौषधं च ।श्रवसी च वशीकरोतु कीर्तिस्तव सीतादयितेति मे मनीषा ॥ ४२॥

manasi smṛtirastu tāpahantrī vadane nāma bhavāmayauṣadhaṃ ca |śravasī ca vaśīkarotu kīrtistava sītādayiteti me manīṣā || 42||

वरदेश्वर! । देव ! देहि दास्यं दयया दर्शय पादपद्ममाशु ।अयनं नयनं विपक्षमपातं(२५) तव गोर्वत्सवदेव पश्यतीश! ॥ ४३॥

varadeśvara! | deva ! dehi dāsyaṃ dayayā darśaya pādapadmamāśu |ayanaṃ nayanaṃ vipakṣamapātaṃ(25) tava gorvatsavadeva paśyatīśa! || 43||

स्पृशता दृषदं पदेन युक्तं दयितां भूमिभुवं सदा हृदा ते ।बत बाहुयुगेन धन्व(२६) चैणं कुत आप्तं कठिनस्वमार्यदृग्भ्याम् ॥ ४४॥

spṛśatā dṛṣadaṃ padena yuktaṃ dayitāṃ bhūmibhuvaṃ sadā hṛdā te |bata bāhuyugena dhanva(26) caiṇaṃ kuta āptaṃ kaṭhinasvamāryadṛgbhyām || 44||

न जनं व्यजनं प्रियागृहीतं सरसोशीरसरोजपत्रक्लप्तं ।सुखयत्यतितापतप्तमाप्तोत्तम ते नाम यथा कथोपनीतम् ॥ ४५॥

na janaṃ vyajanaṃ priyāgṛhītaṃ sarasośīrasarojapatraklaptaṃ |sukhayatyatitāpataptamāptottama te nāma yathā kathopanītam || 45||

सततं यदि दीनबन्धुरेतद्बहु ते सम्मतमात्मनाम राम! ।अयि! किं मयि किङ्करेऽपि दीने करुणां कर्तुमियान्कृतो विलम्बः ॥ ४६॥

satataṃ yadi dīnabandhuretadbahu te sammatamātmanāma rāma! |ayi! kiṃ mayi kiṅkare'pi dīne karuṇāṃ kartumiyānkṛto vilambaḥ || 46||

नवतामरसेन मृगपोतस्तृषितो राम! । यथा व्यथाहरेण ।भवताऽमरसेव्यपादुकेन स्वगुणैस्तोषकरैर्वशीकृतोऽहम् ॥ ४७॥

navatāmarasena mṛgapotastṛṣito rāma! | yathā vyathāhareṇa |bhavatā'marasevyapādukena svaguṇaistoṣakarairvaśīkṛto'ham || 47||

तव नाम भवदृते(२७) सुदूरादपि चेत्कर्णमुपैति सज्जनेन ।उदितं मुदितं करोति चेतो दयिताया इव वाचिकें(२८) प्रियस्य ॥ ४८॥

tava nāma bhavadṛte(27) sudūrādapi cetkarṇamupaiti sajjanena |uditaṃ muditaṃ karoti ceto dayitāyā iva vācikeṃ(28) priyasya || 48||

धनिनः सुखिनस्तवैव नाम्ना परतः प्राकृततो धनादनित्यात् ।धनिका न निकाममोदपात्रं जठराद्विभ्यति ये स्वकादपीश! ॥ ४९॥

dhaninaḥ sukhinastavaiva nāmnā parataḥ prākṛtato dhanādanityāt |dhanikā na nikāmamodapātraṃ jaṭharādvibhyati ye svakādapīśa! || 49||

भवतो भवतोषदेन नाम्ना भिदुरेणामृतगर्वपर्वतस्य ।भवतोऽभव(२९) तोकमात्मनोऽहरिव मोच्यः स्वहितेच्छुनाहमज्ञः ॥ ५०॥

bhavato bhavatoṣadena nāmnā bhidureṇāmṛtagarvaparvatasya |bhavato'bhava(29) tokamātmano'hariva mocyaḥ svahitecchunāhamajñaḥ || 50||

तव सद्भिपासकैरुदारैः सदयैराप्ततमैरुपेक्षितः किं ।न(३०) विनश्यदुपेक्ष्यमस्य कार्यं त्विति यत्सा खलु पत्युरत्युपास्तिः ॥ ५१॥

tava sadbhipāsakairudāraiḥ sadayairāptatamairupekṣitaḥ kiṃ |na(30) vinaśyadupekṣyamasya kāryaṃ tviti yatsā khalu patyuratyupāstiḥ || 51||

रहसीश निपीयते(३१) प्रसादामृतमाकण्ठमिता मुदं हि सन्तः ।वितरन्ति न मह्यमीषदेते बत कुक्षिम्भरिरीतिमाद्रियन्ते ॥ ५२॥

rahasīśa nipīyate(31) prasādāmṛtamākaṇṭhamitā mudaṃ hi santaḥ |vitaranti na mahyamīṣadete bata kukṣimbharirītimādriyante || 52||

सकृपाः कथमार्तमस्य शक्तं कृपणं मां शरणागतं न पान्ति ।अमितान्न दयामृतादुदारा अपि दातुं कथमीपदुस्सहन्ते ॥ ५३॥

sakṛpāḥ kathamārtamasya śaktaṃ kṛpaṇaṃ māṃ śaraṇāgataṃ na pānti |amitānna dayāmṛtādudārā api dātuṃ kathamīpadussahante || 53||

विभवेऽधिगतेऽमिते सुहृद्भिर्न समं केवलमेव साकमन्यैः ।कृपणैरहितैरपि प्रकामं सुखमार्येश्वर! साधवो भजन्ते ॥ ५४॥

vibhave'dhigate'mite suhṛdbhirna samaṃ kevalameva sākamanyaiḥ |kṛpaṇairahitairapi prakāmaṃ sukhamāryeśvara! sādhavo bhajante || 54||

त्वमुदारवरः कथं सखायस्तव सख्युर्ननु नो समानशीलाः ।मयि तेऽत्रभवान्कपाविवार्ये बत बुद्धं युभयेऽपि तुल्यलीलाः ॥ ५५॥

tvamudāravaraḥ kathaṃ sakhāyastava sakhyurnanu no samānaśīlāḥ |mayi te'trabhavānkapāvivārye bata buddhaṃ yubhaye'pi tulyalīlāḥ || 55||

यदि नाथ! । गतोऽसि साकमिष्टैर्वरमस्मान्कृपणाञ्च्छ्रितान्स्वमेव ।ननु पालयिता कृतोऽत्र कः स क्व च किं चानिलनन्दनोऽपरो वा ॥ ५६॥

yadi nātha! | gato'si sākamiṣṭairvaramasmānkṛpaṇāñcchritānsvameva |nanu pālayitā kṛto'tra kaḥ sa kva ca kiṃ cānilanandano'paro vā || 56||

स तु सम्प्रति गन्धमादनाद्राविति नाथ! । श्रुतमस्तु नः किमूनं ।परमेकमिहान्यसर्वकार्यस्मृतिरोधि व्यसनं हि सद्भिरुक्तम्(३२) ॥ ५७॥

sa tu samprati gandhamādanādrāviti nātha! | śrutamastu naḥ kimūnaṃ |paramekamihānyasarvakāryasmṛtirodhi vyasanaṃ hi sadbhiruktam(32) || 57||

स हि किन्नरचारणादिगीतं मुनिभिः साकमुदश्रु मीलिताक्षं ।सततं चरितामृतासवं ते पिबति त्यक्तभयोऽस्मृताखिलेहः ॥ ५८॥

sa hi kinnaracāraṇādigītaṃ munibhiḥ sākamudaśru mīlitākṣaṃ |satataṃ caritāmṛtāsavaṃ te pibati tyaktabhayo'smṛtākhilehaḥ || 58||

श्रुतमेवमपीह यत्र नाम्नस्तव सङ्कीर्तनमेष तत्र तत्र ।रचिताञ्जलिरश्रुपूर्णदृक्चेत्यपि वाल्मीकिमुनेर्न गरिपार्था(३३) ॥ ५९॥

śrutamevamapīha yatra nāmnastava saṅkīrtanameṣa tatra tatra |racitāñjaliraśrupūrṇadṛkcetyapi vālmīkimunerna garipārthā(33) || 59||

अयि नाथ! । कथं नु तर्हि साधुर्वत सोऽद्यापि कपिर्मया न दृष्टः ।यदि पातकनष्टदृष्टिरस्मि प्रतिमां तेऽहमहो कथं पिबामि ? ॥ ६०॥

ayi nātha! | kathaṃ nu tarhi sādhurvata so'dyāpi kapirmayā na dṛṣṭaḥ |yadi pātakanaṣṭadṛṣṭirasmi pratimāṃ te'hamaho kathaṃ pibāmi ? || 60||

स्वजनो वरमात्मनः प्रियत्वात्प्रतिमातः किमितीश! । चेत्तथास्तां ।भवतो भवतोपदाच्च नाम्नोऽप्यधिकः किं श्रवणोत्सुकोऽस्मि दीनः ॥ ६१॥

svajano varamātmanaḥ priyatvātpratimātaḥ kimitīśa! | cettathāstāṃ |bhavato bhavatopadācca nāmno'pyadhikaḥ kiṃ śravaṇotsuko'smi dīnaḥ || 61||

अधिको निजनामतो मतोऽयं स्वजनस्ते यदि तर्हि राम! । तेन ।क्षमिणातिदयावताथ सद्योऽखिलतापापह ! कीर्तनेन भाव्यम् ॥ ६२॥

adhiko nijanāmato mato'yaṃ svajanaste yadi tarhi rāma! | tena |kṣamiṇātidayāvatātha sadyo'khilatāpāpaha ! kīrtanena bhāvyam || 62||

अलमोमिति चेत्कथं न नाथ! । द्रुतमद्याप्युपयाति हन्त पातुं ।असकृद्धि पुरा स्मृतस्तदास्ताम धुनैवापि तु चेतसा स्मरामि ॥ ६३॥

alamomiti cetkathaṃ na nātha! | drutamadyāpyupayāti hanta pātuṃ |asakṛddhi purā smṛtastadāstāma dhunaivāpi tu cetasā smarāmi || 63||

अयि कीशवराप्तवर्य! । साधूत्तम ! सीताहृदयव्यथौषधोक्ते ।रघुवीर ! यशःसुधाकरस्य स्वमनन्तोऽस्यनवद्यपक्ष एषः ॥ ६४॥

ayi kīśavarāptavarya! | sādhūttama ! sītāhṛdayavyathauṣadhokte |raghuvīra ! yaśaḥsudhākarasya svamananto'syanavadyapakṣa eṣaḥ || 64||

अधुनापि च संस्तुतो न चास्यां स कवीन्द्रो(३४) मुदितः स्तुतौ कथं स्यात् ।इति वाच्यमहो यतोऽधिकस्ते भजकस्त्वत्त उदार आशुतोषः ॥ ६५॥

adhunāpi ca saṃstuto na cāsyāṃ sa kavīndro(34) muditaḥ stutau kathaṃ syāt |iti vācyamaho yato'dhikaste bhajakastvatta udāra āśutoṣaḥ || 65||

कृतयैव यया कयापि नुत्या मुदमाप्नोषि विभो! । भजज्जनेन ।किमु योऽभ्यधिकः कृपालुरार्यो भवतो भागवतो मतोऽतिसाधुः ॥ ६६॥

kṛtayaiva yayā kayāpi nutyā mudamāpnoṣi vibho! | bhajajjanena |kimu yo'bhyadhikaḥ kṛpālurāryo bhavato bhāgavato mato'tisādhuḥ || 66||

भगवन् ! । स(३५) समीरसूनुरार्यस्त्वयि ते नाम्नि च साधुमोदधाम्नि ।परमादृत इत्यवैमि तद्वत्स्मरतामुद्धरणेन नूनमद्य ॥ ६७॥

bhagavan ! | sa(35) samīrasūnurāryastvayi te nāmni ca sādhumodadhāmni |paramādṛta ityavaimi tadvatsmaratāmuddharaṇena nūnamadya || 67||

स समीरसुतः कृतप्रयासः सुतरां सम्प्रति साधुविश्रमार्थं ।सखिभिश्चरितासवं तवालं परिपीयाद्य सुखं समं नु सुप्तः ॥ ६८॥

sa samīrasutaḥ kṛtaprayāsaḥ sutarāṃ samprati sādhuviśramārthaṃ |sakhibhiścaritāsavaṃ tavālaṃ paripīyādya sukhaṃ samaṃ nu suptaḥ || 68||

न कृतः खलु लक्ष्मणेन देव्या भवता वात्र सुहृन्मणौ प्रसादः ।कथमेष न खिन्नमानसः स्यादनुरूपाममवाप्य सत्कृतिं स्वाम् ॥ ६९॥

na kṛtaḥ khalu lakṣmaṇena devyā bhavatā vātra suhṛnmaṇau prasādaḥ |kathameṣa na khinnamānasaḥ syādanurūpāmamavāpya satkṛtiṃ svām || 69||

स हि कष्टभुगेव देव! । नीता इतरे तु स्वपदं सहैव सर्वे ।न कुशस्य(३६) लवस्य वाप्यमात्येष्वपि ते हाप्तपदः कृतो महात्मा ॥ ७०॥

sa hi kaṣṭabhugeva deva! | nītā itare tu svapadaṃ sahaiva sarve |na kuśasya(36) lavasya vāpyamātyeṣvapi te hāptapadaḥ kṛto mahātmā || 70||

अथ किं बहुना(३७) भवान् दयालुर्न कृतज्ञो न वरप्रदो न चाप्तः ।त्यजतानुजदारमारुतींस्ते(३८) कृतिना किं सुकृतं कृतं कृपालो! ॥ ७१॥

atha kiṃ bahunā(37) bhavān dayālurna kṛtajño na varaprado na cāptaḥ |tyajatānujadāramārutīṃste(38) kṛtinā kiṃ sukṛtaṃ kṛtaṃ kṛpālo! || 71||

न भवान्न भवज्जनोऽपि दीनेष्वशुचिष्वद्य कलावद्यकाले ।करुणो वरदं कृतज्ञमेकं तव तेषामपि नाम राम! कामम् ॥ ७२॥

na bhavānna bhavajjano'pi dīneṣvaśuciṣvadya kalāvadyakāle |karuṇo varadaṃ kṛtajñamekaṃ tava teṣāmapi nāma rāma! kāmam || 72||

इति श्रीरामे स्तवोऽर्पितोऽयम् ।इति श्रीरामनन्दनमयूरेश्वरकृता रामस्तुतिः समाप्ता ।टिप्पणि\* । अत्र कविः संसारदावानलदग्धः स्वसमुद्धरणायोपास्यं दैवतं श्रीरामचन्द्रं स्तौति रघुनाथेत्यादिना । भवाटवीपरिभ्रमणपरिखिन्नश्च स्वोद्धारे बिलम्बमसहमानो दुरितवारिधित्वमात्मनोऽत्र निदानमाशङ्कमानश्च श्रीरामचरितादेव बहून्युदाहरणानि समुपन्यस्य पापिनामुद्धार एव ते व्रतं, अहं च तेषामग्रणीः तन्मामपि द्रुतं समुद्धर इति च विज्ञापयति ।१। सतां अयः शुभङ्करः ।२। भवसागरे इत्यर्थः ।३। हस्तदोषःभो ।४। तृणवत् त्यक्तौ सदङ्गना पतिव्रता सीता अनुजश्च लक्ष्मणो येन सः ।५। दृतिश्चमभस्रा । यथा भस्राया उच्छ्वसितमकिञ्चित्करं तथा तव दास्यादृते जन्तोर्जीवनं निष्फलमित्यर्थः ।६। दरप्रयत्नात् अल्पेनवायासेन ।७। नतानां भक्तानां रक्षायां रक्षण विकलं सर्वदा व्याप्त प्रयतमानमिति यावत् ।८। यथा स्वं शुद्धवृत्या पतिव्रतया सीतया विनाकृतश्चलस्वभावैर्वानरैः सह सख्यमकरोस्तथाहमपि शुद्धवृत्या सदाचारेण रहिनश्चञ्चलैविषयप्लवगैः सख्यमकरवम् । तदात्मसब्रह्मचारिणं मां हे नृपाल त्वं रक्षेति योजनीयम् । शुद्धवृत्त्येति पदं श्लेषण योजनीयम् ।९। जडात्मा डलयोरभेदाज्जलात्मा चन्द्रः । जडम्वरूप इति ध्वनिः । चन्द्रः अनेकैः करैः किरणैः अमृतं वितरतु । तप्तोऽप्यहं तं जडात्मानं जलात्मानपीति अपिशब्द आवृत्या द्विर्योज्यः । न भजे । यत्तव नाम शूलभृतोऽपि शशिशेखरस्य शिवस्यापि तापं शममनयत्तत्ते नामैव मेऽमृतं तदहं पातुमिच्छामीत्यर्थः । अत्र शशिनामृतवर्षिणा शूलभूतः शिवस्य तापो न शान्ति नीतः स च तव नाम्ना नीत इति शशिनोऽपि ते नाम गुणवत्तरमिति व्यज्यते ।१०। गोत्रकर्तुः मूलपुरुषात्सवितुरित्यर्थः ।११। न सोढा नसोढत्यत्र नशद्वेन सुप्सुपेति समासः ।१२। अब्दो मेघः । कविपक्षे तु ध्वनिना घनश्यामो राम इत्यर्थ ।१३। यशसा च जनन मत्सदृक्षाः शुचिनोदारतरेण तेऽतुलेन । इति साधुः पाठः । (मयूरकविः) ।१४। अहिषु सपेंषु उग्रं गरं अलं प्रभूतमस्ति । अतस्तेऽहयस्तमः तमस्स्वरूपाः सन्ति । सुराः देवा अपि परोत्कषसहाः न । अतस्तेऽपि तमःस्वरूपा इत्यर्थः । किन्तु हे प्रभो, ते समनुक्रोशभरः कारुण्यभरः समस्ते भुवने समः । दृश्यते इति शेषः । नागलोकात्म्वर्गलोकाच्च मर्त्यलोक एव ते कारुण्यभरात्प्रशस्त इति भावः ।१५। तस्मिन् यशसि आदृतः आदरयुक्तः आर्यमुखात् सद्भ्यः त्वद्यशः श्रुतवानप्यहं न पावितोऽस्मीति योजना ।१६। अहं तथा दोषैर्वातपित्तकफैः पातकैश्च व्यापृतशरीरः यथा तव यशोऽपि मे व्याधि न प्रतिकुर्यादिति यत्सतां मत तदसारं न सारवदेवेत्यर्थः । किन्तु आर्क धाम सवितुस्तेजः यथा गाढं तमः न विषहते तथैव तव यशसा अहमपि समुद्धर्तव्य एवेति भावः ।१७। शमनो यमः तम् । मरणमित्यर्थः ।१८। कामप्रमुखाः वशमनाथमपि मामाकुलयान्त्रि अनयं च जनयन्तीति योजना१९। अघदृक्षु पापिषु वरं श्रेष्ठम । तैः अहितैः अयं बद्धः न इति न इत्यन्वयः ।२०। दरस्य भयस्य सादो नाशः तस्मिन यः रसः प्रेमा तस्माद्धेतोः, हे आर्य! सदा त्वया दीने मय्यपि स प्रसादः कार्य पवेत्यर्थः ।२१। हे विभो अहिमावहं सन्तापकरं मां तथा चान्यमपि अव द्यं दुष्टं जहि ।\ पापिनां सत्त्वं च जगत्यवश्यमित्याह । अयसेति । सुवर्णहेतोः स्पर्शमणेः सत्त्वेऽपि अयसोऽभावे तस्य गुणः प्रसिद्ध नैति । तथा मादृशां पापिनामभावे नमदुद्धरणाख्यस्तव गणः प्रसि द्धिं नोपेयादिति भावः ।२२। तृणमास्ये यस्य सः प्रपन्न इति यावत् । इयं लोकोक्तिः ।२३। स्वर्जनुषा इति पाठान्तरम (कविलिखितम्) ।२४। गुणैर्युतं कं स्वहितं त्वा द्य विना इति पाठान्तरम् ।२५। विगतः पक्ष्मपातः अक्षिनिमीलनं यस्मिन् कर्मणि ।२६। ध न्व धनुः ।२७। भवदृते भवदर्शनं विनापीत्यर्थः ।२८। सन्देशः ।२९। अभव अज इति सम्बुद्धिः । आत्मनः तोकमपत्यं अज्ञः अहं स्वहितेच्छुना त्वयैव अहेरिव भवतः संसारान्मोच्य इति योजना ।३०। विनाशं गच्छत् अस्य भगवतः कार्यं न उपेक्ष्यम् । सद्भिरिति शेषः । सा हि पत्युः ते अत्युपास्तिः परमोपासनेत्यर्थः ।३१। निपीयते इत्यस्य सद्भिरिति कर्तृपदम् ।३२। महद्भिरिति पाठान्तरम् ।३३। असत्या ।३४। वाल्माकिः ।३५। स इत्यपेक्षितमपि मातृकाद्वयेऽपि न दृश्यते ।३६। हनूमतस्त्वया कुशस्य लवस्य वा मन्त्रिषु पदं न दत्तमिति भावः३७। भवान् कृतशो न दयालुर्न इति पाठान्तरम् ।३८। अनुजः लक्ष्मणः, दाराः सीता मारुतिश्च तांस्त्यजतेति योजनीयम् ।

iti śrīrāme stavo'rpito'yam |iti śrīrāmanandanamayūreśvarakṛtā rāmastutiḥ samāptā |ṭippaṇi\* | atra kaviḥ saṃsāradāvānaladagdhaḥ svasamuddharaṇāyopāsyaṃ daivataṃ śrīrāmacandraṃ stauti raghunāthetyādinā | bhavāṭavīparibhramaṇaparikhinnaśca svoddhāre bilambamasahamāno duritavāridhitvamātmano'tra nidānamāśaṅkamānaśca śrīrāmacaritādeva bahūnyudāharaṇāni samupanyasya pāpināmuddhāra eva te vrataṃ, ahaṃ ca teṣāmagraṇīḥ tanmāmapi drutaṃ samuddhara iti ca vijñāpayati | 1| satāṃ ayaḥ śubhaṅkaraḥ | 2| bhavasāgare ityarthaḥ | 3| hastadoṣaḥbho | 4| tṛṇavat tyaktau sadaṅganā pativratā sītā anujaśca lakṣmaṇo yena saḥ | 5| dṛtiścamabhasrā | yathā bhasrāyā ucchvasitamakiñcitkaraṃ tathā tava dāsyādṛte jantorjīvanaṃ niṣphalamityarthaḥ | 6| daraprayatnāt alpenavāyāsena | 7| natānāṃ bhaktānāṃ rakṣāyāṃ rakṣaṇa vikalaṃ sarvadā vyāpta prayatamānamiti yāvat | 8| yathā svaṃ śuddhavṛtyā pativratayā sītayā vinākṛtaścalasvabhāvairvānaraiḥ saha sakhyamakarostathāhamapi śuddhavṛtyā sadācāreṇa rahinaścañcalaiviṣayaplavagaiḥ sakhyamakaravam | tadātmasabrahmacāriṇaṃ māṃ he nṛpāla tvaṃ rakṣeti yojanīyam | śuddhavṛttyeti padaṃ śleṣaṇa yojanīyam | 9| jaḍātmā ḍalayorabhedājjalātmā candraḥ | jaḍamvarūpa iti dhvaniḥ | candraḥ anekaiḥ karaiḥ kiraṇaiḥ amṛtaṃ vitaratu | tapto'pyahaṃ taṃ jaḍātmānaṃ jalātmānapīti apiśabda āvṛtyā dviryojyaḥ | na bhaje | yattava nāma śūlabhṛto'pi śaśiśekharasya śivasyāpi tāpaṃ śamamanayattatte nāmaiva me'mṛtaṃ tadahaṃ pātumicchāmītyarthaḥ | atra śaśināmṛtavarṣiṇā śūlabhūtaḥ śivasya tāpo na śānti nītaḥ sa ca tava nāmnā nīta iti śaśino'pi te nāma guṇavattaramiti vyajyate | 10| gotrakartuḥ mūlapuruṣātsaviturityarthaḥ | 11| na soḍhā nasoḍhatyatra naśadvena supsupeti samāsaḥ | 12| abdo meghaḥ | kavipakṣe tu dhvaninā ghanaśyāmo rāma ityartha | 13| yaśasā ca janana matsadṛkṣāḥ śucinodāratareṇa te'tulena | iti sādhuḥ pāṭhaḥ | (mayūrakaviḥ) | 14| ahiṣu sapeṃṣu ugraṃ garaṃ alaṃ prabhūtamasti | ataste'hayastamaḥ tamassvarūpāḥ santi | surāḥ devā api parotkaṣasahāḥ na | ataste'pi tamaḥsvarūpā ityarthaḥ | kintu he prabho, te samanukrośabharaḥ kāruṇyabharaḥ samaste bhuvane samaḥ | dṛśyate iti śeṣaḥ | nāgalokātmvargalokācca martyaloka eva te kāruṇyabharātpraśasta iti bhāvaḥ | 15| tasmin yaśasi ādṛtaḥ ādarayuktaḥ āryamukhāt sadbhyaḥ tvadyaśaḥ śrutavānapyahaṃ na pāvito'smīti yojanā | 16| ahaṃ tathā doṣairvātapittakaphaiḥ pātakaiśca vyāpṛtaśarīraḥ yathā tava yaśo'pi me vyādhi na pratikuryāditi yatsatāṃ mata tadasāraṃ na sāravadevetyarthaḥ | kintu ārka dhāma savitustejaḥ yathā gāḍhaṃ tamaḥ na viṣahate tathaiva tava yaśasā ahamapi samuddhartavya eveti bhāvaḥ | 17| śamano yamaḥ tam | maraṇamityarthaḥ | 18| kāmapramukhāḥ vaśamanāthamapi māmākulayāntri anayaṃ ca janayantīti yojanā19| aghadṛkṣu pāpiṣu varaṃ śreṣṭhama | taiḥ ahitaiḥ ayaṃ baddhaḥ na iti na ityanvayaḥ | 20| darasya bhayasya sādo nāśaḥ tasmina yaḥ rasaḥ premā tasmāddhetoḥ, he ārya! sadā tvayā dīne mayyapi sa prasādaḥ kārya pavetyarthaḥ | 21| he vibho ahimāvahaṃ santāpakaraṃ māṃ tathā cānyamapi ava dyaṃ duṣṭaṃ jahi |\ pāpināṃ sattvaṃ ca jagatyavaśyamityāha | ayaseti | suvarṇahetoḥ sparśamaṇeḥ sattve'pi ayaso'bhāve tasya guṇaḥ prasiddha naiti | tathā mādṛśāṃ pāpināmabhāve namaduddharaṇākhyastava gaṇaḥ prasi ddhiṃ nopeyāditi bhāvaḥ | 22| tṛṇamāsye yasya saḥ prapanna iti yāvat | iyaṃ lokoktiḥ | 23| svarjanuṣā iti pāṭhāntarama (kavilikhitam) | 24| guṇairyutaṃ kaṃ svahitaṃ tvā dya vinā iti pāṭhāntaram | 25| vigataḥ pakṣmapātaḥ akṣinimīlanaṃ yasmin karmaṇi | 26| dha nva dhanuḥ | 27| bhavadṛte bhavadarśanaṃ vināpītyarthaḥ | 28| sandeśaḥ | 29| abhava aja iti sambuddhiḥ | ātmanaḥ tokamapatyaṃ ajñaḥ ahaṃ svahitecchunā tvayaiva aheriva bhavataḥ saṃsārānmocya iti yojanā | 30| vināśaṃ gacchat asya bhagavataḥ kāryaṃ na upekṣyam | sadbhiriti śeṣaḥ | sā hi patyuḥ te atyupāstiḥ paramopāsanetyarthaḥ | 31| nipīyate ityasya sadbhiriti kartṛpadam | 32| mahadbhiriti pāṭhāntaram | 33| asatyā | 34| vālmākiḥ | 35| sa ityapekṣitamapi mātṛkādvaye'pi na dṛśyate | 36| hanūmatastvayā kuśasya lavasya vā mantriṣu padaṃ na dattamiti bhāvaḥ37| bhavān kṛtaśo na dayālurna iti pāṭhāntaram | 38| anujaḥ lakṣmaṇaḥ, dārāḥ sītā mārutiśca tāṃstyajateti yojanīyam |