भुशुण्डिरामायणम् पूर्वखण्ड ०४१-०५० Bhushundi Ramayanam Purvakhanda 041-050

ततो रामेति विश्लेषकातरं सुखिताभिधम् ।गवेन्द्रं चैव माङ्गल्या पुत्रविश्लेषकातराम् ॥ १॥

tato rāmeti viśleṣakātaraṃ sukhitābhidham |gavendraṃ caiva māṅgalyā putraviśleṣakātarām || 1||

गोपान् सुदर्शनानन्दसुनन्दादीन् महात्मनः ।गोपीश्च शृण्वतीः सर्वाः सद्य एवेदमूचिवान् ॥ २॥

gopān sudarśanānandasunandādīn mahātmanaḥ |gopīśca śṛṇvatīḥ sarvāḥ sadya evedamūcivān || 2||

अयि तात गवेन्द्र त्वं मातर्माङ्गल्यके शृणु ।सुदर्शनाद्याश्च गोपाः शृणुतेदं वचो मम ॥ ३॥

ayi tāta gavendra tvaṃ mātarmāṅgalyake śṛṇu |sudarśanādyāśca gopāḥ śṛṇutedaṃ vaco mama || 3||

कच्चित्क्षणं न सोढ़व्यो भवतां विरहो मया ।मद्वियोगप्रभूतार्त्तिः युष्माकं किन्तु बाधते ॥ ४॥

kaccitkṣaṇaṃ na soṛhavyo bhavatāṃ viraho mayā |madviyogaprabhūtārttiḥ yuṣmākaṃ kintu bādhate || 4||

भवद्वियोगजैवार्त्तिमर्म तावत्ततोऽधिका ।तथापि न क्वचित्तात सञ्जाता सञ्जनिष्यते ॥ ५॥

bhavadviyogajaivārttimarma tāvattato'dhikā |tathāpi na kvacittāta sañjātā sañjaniṣyate || 5||

नाहं वसामि वैकुण्ठे न वै गोलोकसंज्ञके ।मथुरायां द्वारकायां श्वेतद्वीपालये न वा ॥ ६॥

nāhaṃ vasāmi vaikuṇṭhe na vai golokasaṃjñake |mathurāyāṃ dvārakāyāṃ śvetadvīpālaye na vā || 6||

अहं वसामि सततं सुखितस्यैव मन्दिरे ।माङ्गल्यकाकरानीतं मृदु हैयङ्गवीनकम् ॥ ७॥

ahaṃ vasāmi satataṃ sukhitasyaiva mandire |māṅgalyakākarānītaṃ mṛdu haiyaṅgavīnakam || 7||

अशानो भ्रातृभिः सार्धं नान्यथा तृप्तिरस्ति मे ।एवं विज्ञाय वै नित्यं मम चारित्र्यमद्भुतम् ॥ ८॥

aśāno bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ nānyathā tṛptirasti me |evaṃ vijñāya vai nityaṃ mama cāritryamadbhutam || 8||

युवाभ्यां शोचितव्यं न कदाचित्क्वचिदप्युत ।न चैव मन्मनः क्वापि प्रमोदविपिनं विना ॥ ९॥

yuvābhyāṃ śocitavyaṃ na kadācitkvacidapyuta |na caiva manmanaḥ kvāpi pramodavipinaṃ vinā || 9||

रमते बहुधा क्लृप्तत्रैलोक्यश्रीभरेष्वपि ।रासाख्यलीलया मह्यमन्या लीला न रोचते ॥ १०॥

ramate bahudhā klṛptatrailokyaśrībhareṣvapi |rāsākhyalīlayā mahyamanyā līlā na rocate || 10||

गोपालबालकेभ्योऽन्यो न मे प्रणयभाजनम् ।इयं हि से नित्यलीला भवतां सदनेषु या ॥ ११॥

gopālabālakebhyo'nyo na me praṇayabhājanam |iyaṃ hi se nityalīlā bhavatāṃ sadaneṣu yā || 11||

अन्यावतारसमये भवन्नैमित्तिकी हि सा ।नित्यं वसामि युष्माकं सदने सरयूतटे ।रासाख्यलीलाभिर्नित्यं विहरामि सखीगणैः ॥ १२॥

anyāvatārasamaye bhavannaimittikī hi sā |nityaṃ vasāmi yuṣmākaṃ sadane sarayūtaṭe |rāsākhyalīlābhirnityaṃ viharāmi sakhīgaṇaiḥ || 12||

कदाचिन्मत्स्यरूपेण लोके प्रादुर्भवाम्यहम् ।वेदोद्धरार्थमुदधौ कुर्वञ्चरितमद्भुतम् ॥ १३॥

kadācinmatsyarūpeṇa loke prādurbhavāmyaham |vedoddharārthamudadhau kurvañcaritamadbhutam || 13||

कदाचित्कूर्मरूपेण प्रादुर्भूय करोम्यहम् ।देवासुरेषु श्रान्तेषु मन्दराचलधारणम् ॥ १४॥

kadācitkūrmarūpeṇa prādurbhūya karomyaham |devāsureṣu śrānteṣu mandarācaladhāraṇam || 14||

कदाचिद्दैत्यराजे तु धरणीनाशनोद्यते ।दिव्यवाराहरूपेण तदा प्रादुर्भावाभ्यहम् ॥ १५॥

kadāciddaityarāje tu dharaṇīnāśanodyate |divyavārāharūpeṇa tadā prādurbhāvābhyaham || 15||

कदाचिद्भक्तराजस्य प्रह्लादस्य सुखाकृते ।नारसिंहस्वरूपेण दैत्यराजं निहन्म्यहम् ॥ १६॥

kadācidbhaktarājasya prahlādasya sukhākṛte |nārasiṃhasvarūpeṇa daityarājaṃ nihanmyaham || 16||

कदाचित्सर्वदेवानां स्थानेषु स्थापनाकृता ।दिव्यवामनरूपेण दैत्येन्द्रं छलयाम्यहम् ॥ १७॥

kadācitsarvadevānāṃ sthāneṣu sthāpanākṛtā |divyavāmanarūpeṇa daityendraṃ chalayāmyaham || 17||

कदाचित् परशुं धृत्वा धर्मस्य प्रतिपालकः ।दुष्टक्षत्रविनाशाय भुवि प्रादुर्भवाम्यहम् ॥ १८॥

kadācit paraśuṃ dhṛtvā dharmasya pratipālakaḥ |duṣṭakṣatravināśāya bhuvi prādurbhavāmyaham || 18||

कदाचिद्राघवे वंशे प्रादुर्भूय स्वविक्रमैः ।धर्मं संस्थाप्य धरणीभारं बहु हराम्यहम् ॥ १९॥

kadācidrāghave vaṃśe prādurbhūya svavikramaiḥ |dharmaṃ saṃsthāpya dharaṇībhāraṃ bahu harāmyaham || 19||

कदाचिन्ममांशकलया कृष्णो वै सम्भविष्यति ।द्वापरान्ते यदुकुले देवक्यां वसुदेवतः ॥ २०॥

kadācinmamāṃśakalayā kṛṣṇo vai sambhaviṣyati |dvāparānte yadukule devakyāṃ vasudevataḥ || 20||

कदाचिन्मृत्युदुःखेन यज्ञजन्तून् विशोचतः ।अनुग्रहामि सञ्जातो बुद्ध रूपेण भूतले ॥ २१॥

kadācinmṛtyuduḥkhena yajñajantūn viśocataḥ |anugrahāmi sañjāto buddha rūpeṇa bhūtale || 21||

कदाचिन्म्लेछवृन्देषु धर्मविप्लवकारिषु ।नीलं हयं समारुह्य कल्किः प्रादुर्भवाम्यहम् ॥ २२॥

kadācinmlechavṛndeṣu dharmaviplavakāriṣu |nīlaṃ hayaṃ samāruhya kalkiḥ prādurbhavāmyaham || 22||

अन्यैरपि स्वरूपैश्च तत्र तत्र स्फुटीभवन् ।अधर्मं नाशयित्वाहं स्वधर्मं स्थापयाम्यहम् ॥ २३॥

anyairapi svarūpaiśca tatra tatra sphuṭībhavan |adharmaṃ nāśayitvāhaṃ svadharmaṃ sthāpayāmyaham || 23||

एवं यदा यदा धर्मः क्षीयते सर्वभूतजः ।स्वात्मानं कल्पयित्वा तु तदा प्रादुर्भवाम्यहम् ॥ २४॥

evaṃ yadā yadā dharmaḥ kṣīyate sarvabhūtajaḥ |svātmānaṃ kalpayitvā tu tadā prādurbhavāmyaham || 24||

नित्यं वसामि भवतां सदने दिव्यगोकुले ।माणिक्यरत्नसन्नद्धमुक्तामणिविभूषितः ।माङ्गल्यायाः करानीतं नवनीतमशन्नथ ॥ २५॥

nityaṃ vasāmi bhavatāṃ sadane divyagokule |māṇikyaratnasannaddhamuktāmaṇivibhūṣitaḥ |māṅgalyāyāḥ karānītaṃ navanītamaśannatha || 25||

मद्वियोगजदुःखं तु भवतां नैव बाधते ।यदि बाधेत सैषा तु मन्मायैव रसात्मिका ॥ २६॥

madviyogajaduḥkhaṃ tu bhavatāṃ naiva bādhate |yadi bādheta saiṣā tu manmāyaiva rasātmikā || 26||

संयोगो विप्रयोगश्च रसस्तु द्विविधः स्मृतः ।आद्योऽनुभूत एवान्तो द्वितीयस्तु भविष्यति ॥ २७॥

saṃyogo viprayogaśca rasastu dvividhaḥ smṛtaḥ |ādyo'nubhūta evānto dvitīyastu bhaviṣyati || 27||

पित्रोः सन्तोषणं कृत्वा कृत्वोद्वाहं च तत्सुखम् ।राज्यकार्यं विधायाथ पुनरेष्यामि वो गृहे ॥ २८॥

pitroḥ santoṣaṇaṃ kṛtvā kṛtvodvāhaṃ ca tatsukham |rājyakāryaṃ vidhāyātha punareṣyāmi vo gṛhe || 28||

न कार्यो भवता शोकस्तात मद्विरहोद्भवः ।एष तु स्वप्नवद्भूत्वा क्षणाद्यास्यति दुःखदः ॥ २९॥

na kāryo bhavatā śokastāta madvirahodbhavaḥ |eṣa tu svapnavadbhūtvā kṣaṇādyāsyati duḥkhadaḥ || 29||

अहं निजप्रियान् गोपान् नीत्वा यास्यामि तां पुरीम् ।एतैर्विना क्षणं स्थातुं हेतात क्वापि नोत्सहे ॥ ३०॥

ahaṃ nijapriyān gopān nītvā yāsyāmi tāṃ purīm |etairvinā kṣaṇaṃ sthātuṃ hetāta kvāpi notsahe || 30||

त्वं च तावद् गवां तात पालनं कारय प्रभो ।अस्मिन् प्रमोदविपिने नव्यनव्यैस्तृणाङ्कुरैः ॥ ३१॥

tvaṃ ca tāvad gavāṃ tāta pālanaṃ kāraya prabho |asmin pramodavipine navyanavyaistṛṇāṅkuraiḥ || 31||

माङ्गल्यके मातरिह मा शुचो मद्वियोगतः ।न त्वां विना क्षणमपि स्थातुं भो सुखसंयुतः ॥ ३२॥

māṅgalyake mātariha mā śuco madviyogataḥ |na tvāṃ vinā kṣaṇamapi sthātuṃ bho sukhasaṃyutaḥ || 32||

गोपा यूयं सखायो मे आयान्तु मम सार्थगाः ।प्रमोदवनविश्लेषो गतो वो मुखदर्शनात् ॥ ३३॥

gopā yūyaṃ sakhāyo me āyāntu mama sārthagāḥ |pramodavanaviśleṣo gato vo mukhadarśanāt || 33||

भवद्भिः सहितः सर्वं राज्यकार्यं विधाय च ।हत्वा चासुरसन्दोहानेष्यामि पुनरत्र वै ॥ ३४॥

bhavadbhiḥ sahitaḥ sarvaṃ rājyakāryaṃ vidhāya ca |hatvā cāsurasandohāneṣyāmi punaratra vai || 34||

अन्ये च मत्प्रेमपराः सकलव्रजवासिनः ।न शोकेनाभितप्यध्वं मद्वियोगैकजन्मना ॥ ३५॥

anye ca matpremaparāḥ sakalavrajavāsinaḥ |na śokenābhitapyadhvaṃ madviyogaikajanmanā || 35||

एष वः स्वप्नवद्भूत्वा क्षणाद्यास्यति निश्चयः ।इति तेषां समस्तानां प्रमोदवनवासिनाम् ॥ ३६॥

eṣa vaḥ svapnavadbhūtvā kṣaṇādyāsyati niścayaḥ |iti teṣāṃ samastānāṃ pramodavanavāsinām || 36||

व्रजौकसां सदाराणां कृत्वा सान्त्वनमच्युतः ।यियासुः पितुरागारं तां रात्रिं तत्र चावसत् ॥ ३७॥

vrajaukasāṃ sadārāṇāṃ kṛtvā sāntvanamacyutaḥ |yiyāsuḥ piturāgāraṃ tāṃ rātriṃ tatra cāvasat || 37||

तमीयुः सकला गोप्यः प्रियविश्लेषकातराः ।रुदन्त्यो भूरिशोकेन प्रवासभयविह्वलाः ॥ ३८॥

tamīyuḥ sakalā gopyaḥ priyaviśleṣakātarāḥ |rudantyo bhūriśokena pravāsabhayavihvalāḥ || 38||

इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे रामप्रवासो नाम एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४१॥

iti śrīmadādirāmāyaṇe brahmabhuśuṇḍasaṃvāde rāmapravāso nāma ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 41||

३८/१८७२

38/1872

गोप्य ऊचुः ।पित्राहूतः स्वनगरं राज्यकार्यावगुप्तये ।प्रभात एव स्वैः साकं यास्यसीत्यनुशुश्रुम ॥ १॥

gopya ūcuḥ |pitrāhūtaḥ svanagaraṃ rājyakāryāvaguptaye |prabhāta eva svaiḥ sākaṃ yāsyasītyanuśuśruma || 1||

नैवं त्वं कर्तुमर्होऽसि हत्वा नो हरिणीरिव ।निजदृष्टिशराविद्धाः प्रेमस्वरविमोहिताः ॥ २॥

naivaṃ tvaṃ kartumarho'si hatvā no hariṇīriva |nijadṛṣṭiśarāviddhāḥ premasvaravimohitāḥ || 2||

त्वं तु विस्मृतवान् प्रायः प्रमोदवनखेलनम् ।विस्मर्तव्यं न चास्माभिस्तत्सुखं क्षणमप्यहो ॥ ३॥

tvaṃ tu vismṛtavān prāyaḥ pramodavanakhelanam |vismartavyaṃ na cāsmābhistatsukhaṃ kṣaṇamapyaho || 3||

ता यामिन्यस्तद्रहस्यं केलयस्ताश्च वेलयः ।ते ते रासविलासाद्याः स्मर्यमाणा हरन्ति नः ॥ ४॥

tā yāminyastadrahasyaṃ kelayastāśca velayaḥ |te te rāsavilāsādyāḥ smaryamāṇā haranti naḥ || 4||

प्रमोदवनपर्यन्तं भूरिकुञ्जनिकुञ्जभूः ।प्रमोदे स्थापयत्यन्तः स्मरन्तीनां पुनः पुनः ॥ ५॥

pramodavanaparyantaṃ bhūrikuñjanikuñjabhūḥ |pramode sthāpayatyantaḥ smarantīnāṃ punaḥ punaḥ || 5||

कदाचिद्भवता साकं रामसम्पूर्णचन्द्रमाः ।खेलन्तीनां वनेऽस्माकं सन्ध्याभूत्कृष्णपक्षगा ॥ ६॥

kadācidbhavatā sākaṃ rāmasampūrṇacandramāḥ |khelantīnāṃ vane'smākaṃ sandhyābhūtkṛṣṇapakṣagā || 6||

ततः प्रववृते ध्वान्तं गाढं नवघनोपमम् ।यस्मिन्प्रत्येकमादाय भुक्तवान् नो रघूद्वह ॥ ७॥

tataḥ pravavṛte dhvāntaṃ gāḍhaṃ navaghanopamam |yasminpratyekamādāya bhuktavān no raghūdvaha || 7||

कदाचित्पुष्पावचये याताः प्रमुदकानने ।सन्ध्यायामभवद्घोषो घनसङ्घट्टजोऽम्बरे ॥ ८॥

kadācitpuṣpāvacaye yātāḥ pramudakānane |sandhyāyāmabhavadghoṣo ghanasaṅghaṭṭajo'mbare || 8||

तदा प्रववृते दिव्या कामकेलिर्मनोहरा ।यां विलोक्य मुदं भव्यां प्रापुर्गीर्विशिखा अपि ॥ ९॥

tadā pravavṛte divyā kāmakelirmanoharā |yāṃ vilokya mudaṃ bhavyāṃ prāpurgīrviśikhā api || 9||

कदाचित्सरयूवारिगम्भीरावर्तदुर्धरम् ।वयं च दधि विक्रेतुं यातुकामाः पुरं प्रति ॥ १०॥

kadācitsarayūvārigambhīrāvartadurdharam |vayaṃ ca dadhi vikretuṃ yātukāmāḥ puraṃ prati || 10||