भुशुण्डिरामायणम् पूर्वखण्ड ०२१-०३० Bhushundi Ramayanam Purvakhanda 021-030

ब्रह्मोवाच ।माङ्गल्या चैव कौशल्या गोप्यो गोपाश्च मातरः ।राजा दशरथश्चैव लक्ष्मणाद्यास्तथा सुताः ॥ १॥

brahmovāca |māṅgalyā caiva kauśalyā gopyo gopāśca mātaraḥ |rājā daśarathaścaiva lakṣmaṇādyāstathā sutāḥ || 1||

सुखितश्चैव गोपालः सानुगस्तूर्णमाययुः ।द्रुमपातरवं श्रुत्वा सर्वे सम्भ्रान्तचेतसः ॥ २॥

sukhitaścaiva gopālaḥ sānugastūrṇamāyayuḥ |drumapātaravaṃ śrutvā sarve sambhrāntacetasaḥ || 2||

अकस्मात् कुत आराव इति चिन्तासमाकुलाः ।त आगत्य गुणैर्बद्धं रामं तादृशमेव तम् ॥ ३॥

akasmāt kuta ārāva iti cintāsamākulāḥ |ta āgatya guṇairbaddhaṃ rāmaṃ tādṛśameva tam || 3||

वृक्षस्तम्भस्थितं वीक्ष्य विस्मयं परमं ययुः ।तत्रस्थाः बालकाः सर्वे मुहुरुच्चैर्बभाषिरे ॥ ४॥

vṛkṣastambhasthitaṃ vīkṣya vismayaṃ paramaṃ yayuḥ |tatrasthāḥ bālakāḥ sarve muhuruccairbabhāṣire || 4||

अनेन कर्षता सूत्रं द्रुम उन्मीलितो जवात् ।तच्छ्रुत्वा बालवचनं नैव श्रद्दधिरे जनाः ॥ ५॥

anena karṣatā sūtraṃ druma unmīlito javāt |tacchrutvā bālavacanaṃ naiva śraddadhire janāḥ || 5||

तद्दिनावधि रामोऽसौ विख्यातो द्रुमभञ्जनः ।तं तथा विटपिस्तम्भबद्धं दृष्ट्वा तदाहसत् ॥ ६॥

taddināvadhi rāmo'sau vikhyāto drumabhañjanaḥ |taṃ tathā viṭapistambhabaddhaṃ dṛṣṭvā tadāhasat || 6||

उन्मोच्य रामं नृपतिश्चुचुम्ब प्रणयान्मुखम् ।मैवं कुरुष्व राम त्वं कोमलाङ्गो महाश्रमम् ॥ ७॥

unmocya rāmaṃ nṛpatiścucumba praṇayānmukham |maivaṃ kuruṣva rāma tvaṃ komalāṅgo mahāśramam || 7||

अनेन तव खेदेन भृशं खिद्यामहे वयम् ।नवनीतस्तेयकरो मा भ्रमस्व गृहे गृहे ॥ ८॥

anena tava khedena bhṛśaṃ khidyāmahe vayam |navanītasteyakaro mā bhramasva gṛhe gṛhe || 8||

यत्तवेष्टं क्रीडनकं तत्तदत्रैव कल्पये ।भ्रातृभिर्बन्धुलोकैश्च तथा परिजनैर्भृशम् ॥ ९॥

yattaveṣṭaṃ krīḍanakaṃ tattadatraiva kalpaye |bhrātṛbhirbandhulokaiśca tathā parijanairbhṛśam || 9||

बाललीलारसं चक्रे रामो रमणकोविदः ।एवं केलीरसासक्तो विस्मरन् पानभोजने ॥ १०॥

bālalīlārasaṃ cakre rāmo ramaṇakovidaḥ |evaṃ kelīrasāsakto vismaran pānabhojane || 10||

बालैः सह स चिक्रीडे भातॄणां वर्द्धयन् मुदम् ।हठेन माता माङ्गल्या क्रीडन्तं राममानयत् ॥ ११॥

bālaiḥ saha sa cikrīḍe bhātṝṇāṃ varddhayan mudam |haṭhena mātā māṅgalyā krīḍantaṃ rāmamānayat || 11||

शृङ्गारयामास हठात् तथैवापाययद्धठात् ।एवं ते गोपसदने वर्द्धमानाः कुमारकाः ॥ १२॥

śṛṅgārayāmāsa haṭhāt tathaivāpāyayaddhaṭhāt |evaṃ te gopasadane varddhamānāḥ kumārakāḥ || 12||

वत्सान् सञ्चारयामासुः सह गोपालबालकैः ।सरयूतीरमासाद्य रत्नाद्रिमभितस्तथा ॥ १३॥

vatsān sañcārayāmāsuḥ saha gopālabālakaiḥ |sarayūtīramāsādya ratnādrimabhitastathā || 13||

प्रमोदवनमासाद्य विचेरुरधिगोकुले ।क्वचिद्वेणून् वादयन्तो गायन्तश्च तथा क्वचित् ॥ १४॥

pramodavanamāsādya viceruradhigokule |kvacidveṇūn vādayanto gāyantaśca tathā kvacit || 14||

क्वचिन्मुहुः कूर्दमानाः क्वचिन्नृत्यन्त एव च ।क्वचिद् गोपालबालाभिः खेलन्तश्च परस्परम् ॥ १५॥

kvacinmuhuḥ kūrdamānāḥ kvacinnṛtyanta eva ca |kvacid gopālabālābhiḥ khelantaśca parasparam || 15||

फलक्षेपैस्तथा केलीमाचरन्तं क्वचिच्च ते ।बर्हिधातुविचित्राङ्गाः शुशुभुर्बालरूपिणः ॥ १६॥

phalakṣepaistathā kelīmācarantaṃ kvacicca te |barhidhātuvicitrāṅgāḥ śuśubhurbālarūpiṇaḥ || 16||

कदाचित् सरयूतीरे वत्सान् चारयतामुना ।ददृशे रावणहितो वत्सरूपो महासुरः ॥ १७॥

kadācit sarayūtīre vatsān cārayatāmunā |dadṛśe rāvaṇahito vatsarūpo mahāsuraḥ || 17||

तं दर्शयन् लक्ष्मणाय हसन् रामो महाबलः ।धृत्वापराभ्यां पादाभ्यां भ्रामयित्वा च भूरिशः ॥ १८॥

taṃ darśayan lakṣmaṇāya hasan rāmo mahābalaḥ |dhṛtvāparābhyāṃ pādābhyāṃ bhrāmayitvā ca bhūriśaḥ || 18||

फलिनां बहुवृक्षाणामग्रेषु समपातयत् ।तस्य निष्पततः कायो दशयोजनतोऽभवत् ॥ १९॥

phalināṃ bahuvṛkṣāṇāmagreṣu samapātayat |tasya niṣpatataḥ kāyo daśayojanato'bhavat || 19||

सरय्वाः पुरतो मध्ये प्रत्यङ्गविततो महान् ।वृक्षेभ्यः कम्पमानेभ्यः फलानि बहुशोऽपतन् ॥ २०॥

sarayvāḥ purato madhye pratyaṅgavitato mahān |vṛkṣebhyaḥ kampamānebhyaḥ phalāni bahuśo'patan || 20||

तान्यदुर्बालकाः सर्वे सुरमारणनिर्वृताः ।एवं वत्सान् पाययितुं नद्यः पुलिन आगतः ॥तत्रापश्यत् स्थितं रामो बकरूपं महासुरम् ॥ २१॥

tānyadurbālakāḥ sarve suramāraṇanirvṛtāḥ |evaṃ vatsān pāyayituṃ nadyaḥ pulina āgataḥ ||tatrāpaśyat sthitaṃ rāmo bakarūpaṃ mahāsuram || 21||

तावत् स जग्रास जवेन रामंतीक्ष्णेन तुण्डेन कठोरचित्तः ।तस्याननेऽसौ ववृधे यथासौविदीर्णतुण्डो व्यसुतामुपाययौ ॥ २२॥

tāvat sa jagrāsa javena rāmaṃtīkṣṇena tuṇḍena kaṭhoracittaḥ |tasyānane'sau vavṛdhe yathāsauvidīrṇatuṇḍo vyasutāmupāyayau || 22||

राममासाद्य ते प्राणसदृशं लक्ष्मणादयः ।बालका मुमुदुः स्वाङ्गैः परिष्वज्य विसाध्वसाः ॥ २३॥

rāmamāsādya te prāṇasadṛśaṃ lakṣmaṇādayaḥ |bālakā mumuduḥ svāṅgaiḥ pariṣvajya visādhvasāḥ || 23||

सुराश्च ते परमिकया मुदान्विताःसुरद्रुमस्तबकभरैर्ववर्षिरे ।अहो अहो रघुवररूपसागरोहितप्रदो वत भुवि नः समागतः ॥ २४॥

surāśca te paramikayā mudānvitāḥsuradrumastabakabharairvavarṣire |aho aho raghuvararūpasāgarohitaprado vata bhuvi naḥ samāgataḥ || 24||

इत्याश्चर्यचरित्राणि कुर्वन् रामः सहानुजः ।विरेजे नितरां तत्र कल्याणगुणभाजनः ॥ २५॥

ityāścaryacaritrāṇi kurvan rāmaḥ sahānujaḥ |vireje nitarāṃ tatra kalyāṇaguṇabhājanaḥ || 25||

कदाचिद्वनवीथीषु खेलन्तो बालकैः सह ।रामादयो विददृशुर्महासर्पं स्थितं पथि ॥ २६॥

kadācidvanavīthīṣu khelanto bālakaiḥ saha |rāmādayo vidadṛśurmahāsarpaṃ sthitaṃ pathi || 26||

कन्दराव्याप्तवदनं शैलकायं भुजङ्गमम् ।दृष्ट्वा तस्यानने सर्वे विविशुः कन्दराधियः ॥ २७॥

kandarāvyāptavadanaṃ śailakāyaṃ bhujaṅgamam |dṛṣṭvā tasyānane sarve viviśuḥ kandarādhiyaḥ || 27||

रामो ज्ञात्वा महासर्पं व्यवर्द्धत तदोदरे ।बालाश्च ते निर्गमिताः पाटयित्वोदरं बलात् ॥ २८॥

rāmo jñātvā mahāsarpaṃ vyavarddhata tadodare |bālāśca te nirgamitāḥ pāṭayitvodaraṃ balāt || 28||

यावत् पापच्यमानास्ते न म्रियेरन् विषानलैः ।कदाचिद्रामचन्द्रस्य जिज्ञासुर्विभुतां विधिः ॥ २९॥

yāvat pāpacyamānāste na mriyeran viṣānalaiḥ |kadācidrāmacandrasya jijñāsurvibhutāṃ vidhiḥ || 29||

हृत्वा निन्ये निजं लोकं वत्सान् बालांश्च लीलया ।ऋते लक्ष्मणशत्रुघ्नभरतान् सर्वबालकान् ॥ ३०॥

hṛtvā ninye nijaṃ lokaṃ vatsān bālāṃśca līlayā |ṛte lakṣmaṇaśatrughnabharatān sarvabālakān || 30||

रामोगवेषयाणस्तान् सरयूतीरमागतः ।यदा चिरेण नापश्यन्मेने विधिकृतं तदा ॥ ३१॥

rāmogaveṣayāṇastān sarayūtīramāgataḥ |yadā cireṇa nāpaśyanmene vidhikṛtaṃ tadā || 31||

यथासौ वत्सपालानां वत्सानां च विशेषतः ।रूपाणि स्वयमास्थाय जगाम व्रजमन्दिरे ॥ ३२॥

yathāsau vatsapālānāṃ vatsānāṃ ca viśeṣataḥ |rūpāṇi svayamāsthāya jagāma vrajamandire || 32||

बन्धवो मातरस्तेषां विशेषात् स्नेहपुष्कलाः ।रामवत्प्रीयमाणास्ते प्रमोदं परमं ययुः ॥ ३३॥

bandhavo mātarasteṣāṃ viśeṣāt snehapuṣkalāḥ |rāmavatprīyamāṇāste pramodaṃ paramaṃ yayuḥ || 33||

गावो वत्सान् विजिघ्रन्त्यो बालकांश्चैव मातरः ।बभूवुस्तृप्तहृदया रामं दृष्ट्वा यथा तथा ॥ ३४॥

gāvo vatsān vijighrantyo bālakāṃścaiva mātaraḥ |babhūvustṛptahṛdayā rāmaṃ dṛṣṭvā yathā tathā || 34||

अन्येद्युरपि तान् वेधा जहार जनितस्मयः ।रामश्चक्रे तथैवान्यान् स्वयन्तावत्स्वरूपधृक् ॥ ३५॥

anyedyurapi tān vedhā jahāra janitasmayaḥ |rāmaścakre tathaivānyān svayantāvatsvarūpadhṛk || 35||

एवं यावद्दशदिनमुभौ कर्माणि चक्रतुः ।एको जहार गर्वेण ससृजेऽन्यो निजेच्छया ॥ ३६॥

evaṃ yāvaddaśadinamubhau karmāṇi cakratuḥ |eko jahāra garveṇa sasṛje'nyo nijecchayā || 36||

ततोऽतिविस्मयं प्राप्य वेधाः सञ्जातसम्भ्रमः ।एकादशेऽह्नि पदयोरपतज्जातकौतुकः ॥ ३७॥

tato'tivismayaṃ prāpya vedhāḥ sañjātasambhramaḥ |ekādaśe'hni padayorapatajjātakautukaḥ || 37||

स दण्डवत्प्रणिपतितस्तदग्रतोज्ञात्वा रामं जातमुदग्रविक्रमम् ।अस्तौत् स्तवैः सञ्जनितातिहर्षोभक्त्या युक्तो भूरिभाग्यं च जानन् ॥ ३८॥

sa daṇḍavatpraṇipatitastadagratojñātvā rāmaṃ jātamudagravikramam |astaut stavaiḥ sañjanitātiharṣobhaktyā yukto bhūribhāgyaṃ ca jānan || 38||

ब्रह्मोवाच ।नमामि ते राम पदारविन्दंभक्त्या लभ्यं भक्तिहीनैरचिन्त्यम् ।स्वरूपशक्त्यैव मुदं वितन्वन्विक्रीडमानो जयसे सुरान् रणे ॥ ३९॥

brahmovāca |namāmi te rāma padāravindaṃbhaktyā labhyaṃ bhaktihīnairacintyam |svarūpaśaktyaiva mudaṃ vitanvanvikrīḍamāno jayase surān raṇe || 39||

किं वर्णनीयो महिमा तवेश्वर श्रीर्यत्पदाम्भोजयुगेऽस्ति किङ्करी ।यतो गिरः सह मनसा सन्निवृत्तायं न स्पृशेद् भूरिसिद्धोऽपि योगः ॥ ४०॥

kiṃ varṇanīyo mahimā taveśvara śrīryatpadāmbhojayuge'sti kiṅkarī |yato giraḥ saha manasā sannivṛttāyaṃ na spṛśed bhūrisiddho'pi yogaḥ || 40||

तस्मै नमस्ते त्रिदशप्रियार्थंकृतावताराय निरीहणाय ।स्वमायया मोहितविष्टपायस्वसाक्षिणे सेवकवत्सलाय ॥ ४१॥

tasmai namaste tridaśapriyārthaṃkṛtāvatārāya nirīhaṇāya |svamāyayā mohitaviṣṭapāyasvasākṣiṇe sevakavatsalāya || 41||

ममापराधस्तव वत्सहर्तुःक्षन्तव्य एषोऽतितरां रमेश ।अजानतो बालकस्यापराधंयथैव माता क्षमते मिट्पुरीषम् ॥ ४२॥

mamāparādhastava vatsahartuḥkṣantavya eṣo'titarāṃ rameśa |ajānato bālakasyāparādhaṃyathaiva mātā kṣamate miṭpurīṣam || 42||

न ज्ञायते महिमा बालकस्यब्रह्मस्वरूपस्य हरेर्भयापि ।अगोचरो वेद वेदाङ्गिरा सःस्वयं त्वपायः परिदर्शनीयः ॥ ४३॥

na jñāyate mahimā bālakasyabrahmasvarūpasya harerbhayāpi |agocaro veda vedāṅgirā saḥsvayaṃ tvapāyaḥ paridarśanīyaḥ || 43||

त्वं प्रार्थितः सुरनरैर्दशवक्त्रविग्नैस्तन्निग्रहाय जनिमाप नरेन्द्रगेहे ।जातोऽधुना विहरसीति मया प्रतीतंस्वेच्छाविलासभवनाविनयं क्षमस्व ॥ ४४॥

tvaṃ prārthitaḥ suranarairdaśavaktravignaistannigrahāya janimāpa narendragehe |jāto'dhunā viharasīti mayā pratītaṃsvecchāvilāsabhavanāvinayaṃ kṣamasva || 44||

यत्त्वं पुराणमुनिभिर्बहुधारणाद्यैःस्वात्मैकयोगनिपुणैर्नितरां दुरापः ।तत्के वयं निजगृहार्तिधरा वराकाःश्रीराघवेन्द्र भवतो महिमानमाप्तुम् ॥ ४५॥

yattvaṃ purāṇamunibhirbahudhāraṇādyaiḥsvātmaikayoganipuṇairnitarāṃ durāpaḥ |tatke vayaṃ nijagṛhārtidharā varākāḥśrīrāghavendra bhavato mahimānamāptum || 45||

यन्नो मनोरथभराय भवावतीर्णोप्रमुद्वनाद् भुवननाथ समूहनाथ ।तत्ते रमा विहरणे क्वचिदन्तरायोमाभूत् कदाचिदिति सन्ततमर्थये त्वाम् ॥ ४६॥

yanno manorathabharāya bhavāvatīrṇopramudvanād bhuvananātha samūhanātha |tatte ramā viharaṇe kvacidantarāyomābhūt kadāciditi santatamarthaye tvām || 46||

लोकमातापि भवतोऽनुकूलानि करोतु सा ।यथा त्वमत्र भुवने चिराय विहरिष्यसि ॥ ४७॥

lokamātāpi bhavato'nukūlāni karotu sā |yathā tvamatra bhuvane cirāya vihariṣyasi || 47||

निजैः पदैस्तीर्थमयानि कुर्वन्स्थलानि गङ्गाजलसम्मितानि ।स्ववीर्यगुप्तो विचरन् धरण्यांधनुर्द्धरः क्षपयन् दुष्टसङ्घान् ॥ ४८॥

nijaiḥ padaistīrthamayāni kurvansthalāni gaṅgājalasammitāni |svavīryagupto vicaran dharaṇyāṃdhanurddharaḥ kṣapayan duṣṭasaṅghān || 48||

चिरमेध चिरं वर्द्ध चिरमास्व महीतले ।चिरं कुरु चरित्राणि पालयन् धर्मगोद्विजान् ॥ ४९॥

ciramedha ciraṃ varddha ciramāsva mahītale |ciraṃ kuru caritrāṇi pālayan dharmagodvijān || 49||

नमः पुरुषवर्याय पूर्णाय परमात्मने ।अदृश्यायाप्रमेयाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ ५०॥

namaḥ puruṣavaryāya pūrṇāya paramātmane |adṛśyāyāprameyāya nirguṇāya guṇātmane || 50||