भुशुण्डिरामायणम् पूर्वखण्ड ००१-०१० Bhushundi Ramayanam Purvakhanda 001-010

ॐ आदिरामायणं नाम श्रीरामचरितं शुभम् ।किञ्चित्समाधावालोच्य प्रवक्ष्यामि प्रयत्नतः ॥ॐ नमः परमहंसास्वादितचिन्मयमकरन्दायरुचिरनखशिखान्त रत्नप्ररोहपल्लवितसिंहासनप्रान्तपीठप्रदेशायमुनिमानसमधुकरप्रमोदाय श्रीरामचन्द्रचरणयुगलाय ।ब्रह्मोवाच ।रामं लोकाभिरामं रघुवरतनयं कोशलामुक्तिपुर्यांखेलन्तं कामकेलिं सुविमलसरयूतीरकुञ्ज नटन्तम् ।जानक्या चारुहासच्छविविशदशरच्चन्द्रिकाकान्तिमत्यासंयुक्तं राजवेषं ललितरसमयं ब्रह्म पूर्णं नमामि ॥ १॥

oṃ ādirāmāyaṇaṃ nāma śrīrāmacaritaṃ śubham |kiñcitsamādhāvālocya pravakṣyāmi prayatnataḥ ||oṃ namaḥ paramahaṃsāsvāditacinmayamakarandāyaruciranakhaśikhānta ratnaprarohapallavitasiṃhāsanaprāntapīṭhapradeśāyamunimānasamadhukarapramodāya śrīrāmacandracaraṇayugalāya |brahmovāca |rāmaṃ lokābhirāmaṃ raghuvaratanayaṃ kośalāmuktipuryāṃkhelantaṃ kāmakeliṃ suvimalasarayūtīrakuñja naṭantam |jānakyā cāruhāsacchaviviśadaśaraccandrikākāntimatyāsaṃyuktaṃ rājaveṣaṃ lalitarasamayaṃ brahma pūrṇaṃ namāmi || 1||

भक्तानां प्राणनाथं वरदपरिवृढं वंशवर्यं वरेण्यं शुद्धंश्यामावदातं हरितमणिरुचिं सच्चिदानन्ददेहम् ।आभीरीनेत्रपद्मप्रकरदिनकरं पूर्णचन्द्राभिरामंरामं श्यामं प्रकामं निजहृदि कलये कोटिकामावतारम् ॥ २॥

bhaktānāṃ prāṇanāthaṃ varadaparivṛḍhaṃ vaṃśavaryaṃ vareṇyaṃ śuddhaṃśyāmāvadātaṃ haritamaṇiruciṃ saccidānandadeham |ābhīrīnetrapadmaprakaradinakaraṃ pūrṇacandrābhirāmaṃrāmaṃ śyāmaṃ prakāmaṃ nijahṛdi kalaye koṭikāmāvatāram || 2||

मुक्ताहाराभिरामं मणिमुकुटसमाबद्धसद्रत्नगुच्छंमन्दस्वच्छामृताब्धि प्रतिमविहसितं चारुबिम्बोष्ठकान्तिम् ।शृङ्गारे कान्तवेषं परमतमरसानन्दसाक्षात्कृताङ्गंगम्भीरावर्तनाभिं त्रिवलिमदुदरं नौमि रामं रमेशम् ॥ ३॥

muktāhārābhirāmaṃ maṇimukuṭasamābaddhasadratnagucchaṃmandasvacchāmṛtābdhi pratimavihasitaṃ cārubimboṣṭhakāntim |śṛṅgāre kāntaveṣaṃ paramatamarasānandasākṣātkṛtāṅgaṃgambhīrāvartanābhiṃ trivalimadudaraṃ naumi rāmaṃ rameśam || 3||

एकं नित्यं स्वसाक्षि स्वमहिमनि सदा संस्थितं स्वानुभावंस्वाधारं ब्रह्मणोऽप्याश्रयममितगुणं भूरि कल्याणवेषम् ।महांसेशं (तं रासेशं ?)निरंशं निरवधिमवधिं वस्तुमात्रस्य तत्त्वंनिस्त्रैगुण्यं महस्तत् स्मरसि न हृदये पूर्णरामाभिधानम् ॥ ४॥

ekaṃ nityaṃ svasākṣi svamahimani sadā saṃsthitaṃ svānubhāvaṃsvādhāraṃ brahmaṇo'pyāśrayamamitaguṇaṃ bhūri kalyāṇaveṣam |mahāṃseśaṃ (taṃ rāseśaṃ ?)niraṃśaṃ niravadhimavadhiṃ vastumātrasya tattvaṃnistraiguṇyaṃ mahastat smarasi na hṛdaye pūrṇarāmābhidhānam || 4||

मत्स्यं कूर्मं वराहं नृहरिमथ हरिं वामनं हंसरूपंयज्ञं नारायणाख्यं त्रिभुवनललितं भार्गवं वै हयास्यम् ।प्रद्युम्नं वासुदेवं कंसारिकृष्णं रेवतीप्राणनाथंप्रसिद्धमेतेंऽशा रामस्य श्रीरामं परात्परं स्मर ॥ ५॥

matsyaṃ kūrmaṃ varāhaṃ nṛharimatha hariṃ vāmanaṃ haṃsarūpaṃyajñaṃ nārāyaṇākhyaṃ tribhuvanalalitaṃ bhārgavaṃ vai hayāsyam |pradyumnaṃ vāsudevaṃ kaṃsārikṛṣṇaṃ revatīprāṇanāthaṃprasiddhameteṃ'śā rāmasya śrīrāmaṃ parātparaṃ smara || 5||

अत्र पञ्चमश्लोकार्धे पाठभेदःरामं कृष्णं च बुद्धं यवनवधकरं चक्षते वेदवेदोयस्यांशं तं परेशं स्मर यदि सततं सन्निधिं वाच्छसे चेत् ।या ते नित्यैव लीला प्रमुदवनमहारण्यवृन्दावनादौवेदानां गोचरत्वं व्रजति न कथं स्वात्मभाषा स्फुरन्ती ।सा मे सर्वस्वमास्तां रतिमयसहजानन्दकेलीनिधानंनान्या प्रेम्णार्थता त्वय्यतिशय वरदेश प्रभो रामभद्र ॥ ६॥

atra pañcamaślokārdhe pāṭhabhedaḥrāmaṃ kṛṣṇaṃ ca buddhaṃ yavanavadhakaraṃ cakṣate vedavedoyasyāṃśaṃ taṃ pareśaṃ smara yadi satataṃ sannidhiṃ vācchase cet |yā te nityaiva līlā pramudavanamahāraṇyavṛndāvanādauvedānāṃ gocaratvaṃ vrajati na kathaṃ svātmabhāṣā sphurantī |sā me sarvasvamāstāṃ ratimayasahajānandakelīnidhānaṃnānyā premṇārthatā tvayyatiśaya varadeśa prabho rāmabhadra || 6||

रक्ताशोकद्रुमालीविरचित सुमहामण्डपान्तर्निषण्णांसीतासङ्केतकेलीप्रियमत उरसाक्रान्तगोपीकदम्बम् ।नीलाभ्रश्यामलं तज्जयतु हृदि सदा पूर्णशृङ्गारतत्त्वंधाम श्रीरामनाम त्रिभुवनसुखदं कोटिकामावतारम् ॥ ७॥

raktāśokadrumālīviracita sumahāmaṇḍapāntarniṣaṇṇāṃsītāsaṅketakelīpriyamata urasākrāntagopīkadambam |nīlābhraśyāmalaṃ tajjayatu hṛdi sadā pūrṇaśṛṅgāratattvaṃdhāma śrīrāmanāma tribhuvanasukhadaṃ koṭikāmāvatāram || 7||

पद्भ्यां मञ्जीरवद्भ्यां सुललितमवली पल्लवश्रीमुखाभ्यांक्रीडन् केलीनिकुञ्जे विहसितसहजानन्दिनीशक्तियुक्तः ।शुष्कं दावाग्निदग्धं द्रुमविटपमहा (हो ?)वंशिकानादवृष्ट्यापीयूषौघैर्नयन्तं पुनरपि हरित (तां ?)रामचन्द्रं भजेऽहम् ॥ ८॥

padbhyāṃ mañjīravadbhyāṃ sulalitamavalī pallavaśrīmukhābhyāṃkrīḍan kelīnikuñje vihasitasahajānandinīśaktiyuktaḥ |śuṣkaṃ dāvāgnidagdhaṃ drumaviṭapamahā (ho ?)vaṃśikānādavṛṣṭyāpīyūṣaughairnayantaṃ punarapi harita (tāṃ ?)rāmacandraṃ bhaje'ham || 8||

हंहो माधुर्य लक्ष्मीस्तव नयनसुखं वर्धयत्वस्मदीयंपूर्णा ते राम दृष्टिर्भवतु सकरुणा नित्यमेव प्रसन्ना ।त्वत्कीर्तिः कण्ठदेशे निवसतु नितरामादिविद्वत्प्रगीताचित्तेऽन्तर्भातु नित्यं तव पदयुगलं विश्वतापापहन्तृ ॥ ९॥

haṃho mādhurya lakṣmīstava nayanasukhaṃ vardhayatvasmadīyaṃpūrṇā te rāma dṛṣṭirbhavatu sakaruṇā nityameva prasannā |tvatkīrtiḥ kaṇṭhadeśe nivasatu nitarāmādividvatpragītācitte'ntarbhātu nityaṃ tava padayugalaṃ viśvatāpāpahantṛ || 9||

इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे ब्रह्मस्तुतिर्नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

iti śrīmadādirāmāyaṇe brahmabhuśuṇḍasaṃvāde brahmastutirnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1||

९/९

9/9

ब्रह्मणो विपुले सत्रे सङ्गता देवतागणाः ।यजमानं पर्यपृच्छन् वृद्धं विश्वपितामहम् ॥ १॥

brahmaṇo vipule satre saṅgatā devatāgaṇāḥ |yajamānaṃ paryapṛcchan vṛddhaṃ viśvapitāmaham || 1||

देवा ऊचुः ।भगवन् देवदेवेश ब्रह्मन् लोकपितामह ।त्वमेव जगतः कर्ता वेदस्य च समाश्रयः ॥ २॥

devā ūcuḥ |bhagavan devadeveśa brahman lokapitāmaha |tvameva jagataḥ kartā vedasya ca samāśrayaḥ || 2||

त्वत्तो नान्योऽस्य जगतः प्रवर्तनविधिक्षमः ।आदिमूर्तिः स्वयम्भूस्त्वं स्वराट् चैव विराट् प्रभुः ॥ ३॥

tvatto nānyo'sya jagataḥ pravartanavidhikṣamaḥ |ādimūrtiḥ svayambhūstvaṃ svarāṭ caiva virāṭ prabhuḥ || 3||

वेत्सि भूतं भवद् भाव्यं दिव्येन ज्ञानचक्षुषा ।क आश्रयोऽस्य जगतः किं निमित्तं तथा प्रभो ॥ ४॥

vetsi bhūtaṃ bhavad bhāvyaṃ divyena jñānacakṣuṣā |ka āśrayo'sya jagataḥ kiṃ nimittaṃ tathā prabho || 4||

किं सारमत्र वेद्यं च बहुवल्गिनि चागमे ।भवतः सम्मतं किं च लोकेशस्य विधेर्वद ॥ ५॥

kiṃ sāramatra vedyaṃ ca bahuvalgini cāgame |bhavataḥ sammataṃ kiṃ ca lokeśasya vidhervada || 5||

क आदौ विनियोक्ता च कः स्वभावोऽस्य सन्ततम् ।किं स्वरूपं क आकारो ब्रह्मापि वद कीदृशम् ॥ ६॥

ka ādau viniyoktā ca kaḥ svabhāvo'sya santatam |kiṃ svarūpaṃ ka ākāro brahmāpi vada kīdṛśam || 6||

कीदृशं तस्य संस्थानं किं स्थानं परमं पदम् ।सगुणं निर्गुणं चापि ध्येयं ज्ञेयं च कीदृशम् ॥ ७॥

kīdṛśaṃ tasya saṃsthānaṃ kiṃ sthānaṃ paramaṃ padam |saguṇaṃ nirguṇaṃ cāpi dhyeyaṃ jñeyaṃ ca kīdṛśam || 7||

एतदुद्देशतः पृष्टं विरिञ्चे वद विस्तरात् ।त्वत्तोऽन्यो नास्य प्रश्नस्य प्रतीकर्ता जगत्त्रये ॥ ८॥

etaduddeśataḥ pṛṣṭaṃ viriñce vada vistarāt |tvatto'nyo nāsya praśnasya pratīkartā jagattraye || 8||

तस्माद्वद विधे सर्व दीर्घसत्रेऽत्र तावके ।श्रोतुं च सक्षणान्विद्धि सभ्यान् नो वेदवेदिनः ॥ ९॥

tasmādvada vidhe sarva dīrghasatre'tra tāvake |śrotuṃ ca sakṣaṇānviddhi sabhyān no vedavedinaḥ || 9||

भवांश्च दीक्षितो यज्ञे कं देवं यजसे पुनः ।एतच्च नो वद ब्रह्मन् परात्परविदुत्तम ॥ १०॥

bhavāṃśca dīkṣito yajñe kaṃ devaṃ yajase punaḥ |etacca no vada brahman parātparaviduttama || 10||

सर्ववेदारविन्दानां मकरन्दरसं परम् ।नित्यं श्रावय नो ब्रह्मन् सदस्यत्र हविर्भुजाम् ॥ ११॥

sarvavedāravindānāṃ makarandarasaṃ param |nityaṃ śrāvaya no brahman sadasyatra havirbhujām || 11||

हवींषि भुञ्जते देवाः क एकः फलदायकः ।मखेषु वापि यज्ञेषु तदिदं च वद प्रभो ॥ १२॥

havīṃṣi bhuñjate devāḥ ka ekaḥ phaladāyakaḥ |makheṣu vāpi yajñeṣu tadidaṃ ca vada prabho || 12||

इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे प्रश्नरूपं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥

iti śrīmadādirāmāyaṇe brahmabhuśuṇḍasaṃvāde praśnarūpaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2||

१२/२१

12/21

ब्रह्मोवाच ।साधु पृष्टं महाभागा लोकस्योत्पत्ति कारणम् ।भक्ताः परमहंसाश्च कृतार्थाः स्युर्यतोऽखिलाः ॥ १॥

brahmovāca |sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāgā lokasyotpatti kāraṇam |bhaktāḥ paramahaṃsāśca kṛtārthāḥ syuryato'khilāḥ || 1||

राम एवास्य जगतश्चाश्रयः सर्वभूतभृत् ।राम एव निमित्तं च निजलीलारसात्मकः ॥ २॥

rāma evāsya jagataścāśrayaḥ sarvabhūtabhṛt |rāma eva nimittaṃ ca nijalīlārasātmakaḥ || 2||

राम एव परं सारं वेद्यं निगममूर्द्धसु ।ममापि सम्मतं (तत्त्वं ?)राम एव न संशयः ॥ ३॥

rāma eva paraṃ sāraṃ vedyaṃ nigamamūrddhasu |mamāpi sammataṃ (tattvaṃ ?)rāma eva na saṃśayaḥ || 3||

मामादौ सर्वजगतो राम एव नियुक्तवान् ।रामस्य च स्वभावोऽस्ति वेदानामप्यगोचरः ॥ ४॥

māmādau sarvajagato rāma eva niyuktavān |rāmasya ca svabhāvo'sti vedānāmapyagocaraḥ || 4||

नीलरूपं चिदाकारः सच्चिदानन्दविग्रहः ।प्रतिष्ठा ब्रह्मणोऽप्येतत् परं ब्रह्म च तादृशम् ॥ ५॥

nīlarūpaṃ cidākāraḥ saccidānandavigrahaḥ |pratiṣṭhā brahmaṇo'pyetat paraṃ brahma ca tādṛśam || 5||

सगुणं निर्गुणं चापि भेदाभेदविवर्जितम् ।एकरूपं सदा ध्येयं पूर्णं मायाविवर्जितम् ॥ ६॥

saguṇaṃ nirguṇaṃ cāpi bhedābhedavivarjitam |ekarūpaṃ sadā dhyeyaṃ pūrṇaṃ māyāvivarjitam || 6||

चिदानन्दोऽस्य संस्थानं स्थानमस्य सनातनम् ।सीतालोकं परं स्थानं चिन्मयानन्दलक्षणम् ॥ ७॥

cidānando'sya saṃsthānaṃ sthānamasya sanātanam |sītālokaṃ paraṃ sthānaṃ cinmayānandalakṣaṇam || 7||

कोशलाख्यं पुरं नित्यं चिल्लोक इति कीर्तितम् ।अहं च विविधैर्यज्ञैः कोशलाधिपतिं यजे ॥ ८॥

kośalākhyaṃ puraṃ nityaṃ cilloka iti kīrtitam |ahaṃ ca vividhairyajñaiḥ kośalādhipatiṃ yaje || 8||

हविर्भुजां च सर्वेषां राम एव परायणम् ।हविर्भुजामधिष्ठानं राम एव फलप्रदः ॥ ९॥

havirbhujāṃ ca sarveṣāṃ rāma eva parāyaṇam |havirbhujāmadhiṣṭhānaṃ rāma eva phalapradaḥ || 9||

क्रतुयज्ञमये सत्रे सारभुग् राम एव हि ।आदिरामायणं नाम श्रीरामचरितं शुभम् ॥ १०॥

kratuyajñamaye satre sārabhug rāma eva hi |ādirāmāyaṇaṃ nāma śrīrāmacaritaṃ śubham || 10||

किञ्चिन्मूलचरित्रं च पवित्रं मङ्गलालयम् ।जन्म कर्म च रामस्य वक्ष्ये त्रिभुवनेशितुः ॥ ११॥

kiñcinmūlacaritraṃ ca pavitraṃ maṅgalālayam |janma karma ca rāmasya vakṣye tribhuvaneśituḥ || 11||

एकैकं विमलं गीतं वर्णितं चैव सूरिभिः ॥ १२॥

ekaikaṃ vimalaṃ gītaṃ varṇitaṃ caiva sūribhiḥ || 12||

देवा ऊचुः ।को वा भुशुण्डनामासौ वैष्णवप्रवरो मतः ।तस्मै च कथमाख्यातमादिरामायणं शुभम् ॥ १३॥

devā ūcuḥ |ko vā bhuśuṇḍanāmāsau vaiṣṇavapravaro mataḥ |tasmai ca kathamākhyātamādirāmāyaṇaṃ śubham || 13||

का च तत्र कथा दिव्या श्रीरामचरितात्मिका ।अवतारचरित्रं किं किं वा मूलचरित्रकम् ॥ १४॥

kā ca tatra kathā divyā śrīrāmacaritātmikā |avatāracaritraṃ kiṃ kiṃ vā mūlacaritrakam || 14||

एतन्नो वद भो ब्रह्मन् सन्दिहानान् सभासदः ।रामचन्द्रामृतकथाप्रश्नस्योत्त रमद्भुतम् ॥ १५॥

etanno vada bho brahman sandihānān sabhāsadaḥ |rāmacandrāmṛtakathāpraśnasyotta ramadbhutam || 15||

इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उपदेशकथनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥

iti śrīmadādirāmāyaṇe brahmabhuśuṇḍasaṃvāde upadeśakathanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3||

१५/३६

15/36

ब्रह्मोवाच ।कालस्य भगिनी घोरा नाम्ना या कालकण्टका ।तस्यां जातः सूर्ययोगाद् भुशण्डो नाम वै द्विजः ॥ १॥

brahmovāca |kālasya bhaginī ghorā nāmnā yā kālakaṇṭakā |tasyāṃ jātaḥ sūryayogād bhuśaṇḍo nāma vai dvijaḥ || 1||

काकवेषधरः शूरो लोहतुण्डोऽशनिच्छदः ।विद्युद्गात्रो मेघरावो प्रलयन्तानलेक्षणः ॥ २॥

kākaveṣadharaḥ śūro lohatuṇḍo'śanicchadaḥ |vidyudgātro megharāvo pralayantānalekṣaṇaḥ || 2||

महासत्त्वो महावीरो महाबलपराक्रमः ।नीलमेघसमाकारः कालकण्टकिकासुतः ॥ ३॥

mahāsattvo mahāvīro mahābalaparākramaḥ |nīlameghasamākāraḥ kālakaṇṭakikāsutaḥ || 3||

त्रैलोक्यं स विनिर्जित्य ववृधे बलसंवृतः ।तुण्डाघातेन नितरामुत्क्षिपन् कुलपर्वतान् ॥ ४॥

trailokyaṃ sa vinirjitya vavṛdhe balasaṃvṛtaḥ |tuṇḍāghātena nitarāmutkṣipan kulaparvatān || 4||

करालदशनः शूरो नखोदीर्णमहोदधिः ।पक्षतिद्वयशब्देन ब्रह्माण्डमपि भेदयन् ॥ ५॥

karāladaśanaḥ śūro nakhodīrṇamahodadhiḥ |pakṣatidvayaśabdena brahmāṇḍamapi bhedayan || 5||

गरुडं बलदुर्धर्षं विष्णुवाहनमद्भुतम् ।बलाद्रणे विनिर्जित्य भुशुण्डो ववृधेतराम् ॥ ६॥

garuḍaṃ baladurdharṣaṃ viṣṇuvāhanamadbhutam |balādraṇe vinirjitya bhuśuṇḍo vavṛdhetarām || 6||

ततः सकोपनः कोपात् कृत्वा शब्दं भयानकम् ।उत्पत्य प्रगतो व्योम्नि चालयन् सर्वखेचरान् ॥ ७॥

tataḥ sakopanaḥ kopāt kṛtvā śabdaṃ bhayānakam |utpatya pragato vyomni cālayan sarvakhecarān || 7||

पक्षवाताहतास्तस्य विमानावलयो पतन् ।ताराः प्रवेशयामास निजपक्षादिरोमसु ॥ ८॥

pakṣavātāhatāstasya vimānāvalayo patan |tārāḥ praveśayāmāsa nijapakṣādiromasu || 8||