सूर्यशतकम् Suryashatakam with Translation

महाकविश्रीमयूरप्रणीतम्॥ श्री गणेशाय नमः ॥जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव दधतः सान्द्रसिन्दूररेणुंरक्ताः सिक्ता इवौघैरुदयगिरितटीधातुधाराद्रवस्य । वर् सक्तैःआयान्त्या तुल्यकालं कमलवनरुचेवारुणा वो विभूत्यैभूयासुर्भासयन्तो भुवनमभिनवा भानवो भानवीयाः ॥ १॥

mahākaviśrīmayūrapraṇītam|| śrī gaṇeśāya namaḥ ||jambhārātībhakumbhodbhavamiva dadhataḥ sāndrasindūrareṇuṃraktāḥ siktā ivaughairudayagiritaṭīdhātudhārādravasya | var saktaiḥāyāntyā tulyakālaṃ kamalavanarucevāruṇā vo vibhūtyaibhūyāsurbhāsayanto bhuvanamabhinavā bhānavo bhānavīyāḥ || 1||

भक्तिप्रह्वाय दातुं मुकुलपुटकुटीकोटरक्रोडलीनांलक्ष्मीमाक्रष्टुकामा इव कमलवनोद्धाटनं कुर्वते ये ।कालाकारान्धकाराननपतितजगत्साध्वसध्वंसकल्याःकल्याणं वः क्रियासुः किसलयरुचयस्ते करा भास्करस्य ॥ २॥

bhaktiprahvāya dātuṃ mukulapuṭakuṭīkoṭarakroḍalīnāṃlakṣmīmākraṣṭukāmā iva kamalavanoddhāṭanaṃ kurvate ye |kālākārāndhakārānanapatitajagatsādhvasadhvaṃsakalyāḥkalyāṇaṃ vaḥ kriyāsuḥ kisalayarucayaste karā bhāskarasya || 2||

गर्भेष्वम्भोरुहाणां शिखरिषु च शिताग्रेषु तुल्यं पतन्तःप्रारम्भे वासरस्य व्युपरतिसमये चैकरूपास्तथैव ।निष्पर्यायं प्रवृत्तास्त्रिभुवनभवनप्राङ्गणे पान्तु युष्मानूष्माणं संतताध्वश्रमजमिव भृशं बिभ्रतो ब्रध्नपादाः ॥ ३॥

garbheṣvambhoruhāṇāṃ śikhariṣu ca śitāgreṣu tulyaṃ patantaḥprārambhe vāsarasya vyuparatisamaye caikarūpāstathaiva |niṣparyāyaṃ pravṛttāstribhuvanabhavanaprāṅgaṇe pāntu yuṣmānūṣmāṇaṃ saṃtatādhvaśramajamiva bhṛśaṃ bibhrato bradhnapādāḥ || 3||

प्रभ्रश्यत्युत्तरीयत्विषि तमसि समुद्दीक्ष्य वीतावृतीन्प्राग्जन्तूंस्तन्तून्यथा यानतनु वितनुते तिग्मरोचिर्मरीचीन् ।ते सान्द्रीभूय सद्यः क्रमविशददशाशादशालीविशालंशश्वत्सम्पादयन्तोऽम्बरममलमलं मङ्गलं वो दिशन्तु ॥ ४॥

prabhraśyatyuttarīyatviṣi tamasi samuddīkṣya vītāvṛtīnprāgjantūṃstantūnyathā yānatanu vitanute tigmarocirmarīcīn |te sāndrībhūya sadyaḥ kramaviśadadaśāśādaśālīviśālaṃśaśvatsampādayanto'mbaramamalamalaṃ maṅgalaṃ vo diśantu || 4||

न्यक्कुर्वन्नोषधीशे मुषितरुचि शुचेवौषधीः प्रोषिताभाभास्वद्ग्रावोद्गतेन प्रथममिव कृताभ्युद्गतिः पावकेन ।पक्षच्छेदव्रणासृक्स्रुत इव दृषदो दर्शयन्प्रातरद्रेराताम्रस्तीव्रभानोरनभिमतनुदे स्ताद्गभस्त्युद्गमो वः ॥ ५॥

nyakkurvannoṣadhīśe muṣitaruci śucevauṣadhīḥ proṣitābhābhāsvadgrāvodgatena prathamamiva kṛtābhyudgatiḥ pāvakena |pakṣacchedavraṇāsṛksruta iva dṛṣado darśayanprātaradrerātāmrastīvrabhānoranabhimatanude stādgabhastyudgamo vaḥ || 5||

शीर्णघ्राणाङ्घ्रिपाणीन्व्रणिभिरपघनैर्घर्घराव्यक्तघोषान्दीर्घाघ्रातानघौघै पुनरपि घटयत्येक उल्लाघयन् यः ।घर्मांशोस्तस्य वोऽन्तर्द्विगुणघनघृणानिघ्ननिर्विघ्नवृत्तेर्दत्तार्घाः सिद्धसंघैर्विदधतु घृणयः शीघ्रमंहोविधातम् ॥ ६॥

śīrṇaghrāṇāṅghripāṇīnvraṇibhirapaghanairghargharāvyaktaghoṣāndīrghāghrātānaghaughai punarapi ghaṭayatyeka ullāghayan yaḥ |gharmāṃśostasya vo'ntardviguṇaghanaghṛṇānighnanirvighnavṛtterdattārghāḥ siddhasaṃghairvidadhatu ghṛṇayaḥ śīghramaṃhovidhātam || 6||

बिभ्राणा वामनत्वं प्रथममथ तथैवांशवः प्रांशवो वःक्रान्ताकाशान्तरालास्तदनु दशदिशः पूरयन्तस्ततोऽपि ।ध्वान्तादाच्छिद्य देवद्विष इव बलितो विश्वमाश्वश्नुवानाः वर् देवद्रुहकृच्छ्राण्युच्छ्रायहेलोपहसितहरयो हारिदश्वा हरन्तु ॥ ७॥

bibhrāṇā vāmanatvaṃ prathamamatha tathaivāṃśavaḥ prāṃśavo vaḥkrāntākāśāntarālāstadanu daśadiśaḥ pūrayantastato'pi |dhvāntādācchidya devadviṣa iva balito viśvamāśvaśnuvānāḥ var devadruhakṛcchrāṇyucchrāyahelopahasitaharayo hāridaśvā harantu || 7||

उद्गाढेनारुणिम्ना विदधति बहुलं येऽरुणस्यारुणत्वंमूर्धोद्धूतौ खलीनक्षतरुधिररुचो ये रथाश्वाननेषु ।शैलानां शेखरत्वं श्रितशिखरिशिखास्तन्वते ये दिशन्तु वर् शिखरशिखाःप्रेङ्खन्तः खे खरांशोः खचितदिनमुखास्ते मयूखाः सुखं वः ॥ ८॥

udgāḍhenāruṇimnā vidadhati bahulaṃ ye'ruṇasyāruṇatvaṃmūrdhoddhūtau khalīnakṣatarudhiraruco ye rathāśvānaneṣu |śailānāṃ śekharatvaṃ śritaśikhariśikhāstanvate ye diśantu var śikharaśikhāḥpreṅkhantaḥ khe kharāṃśoḥ khacitadinamukhāste mayūkhāḥ sukhaṃ vaḥ || 8||

दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाकृष्टसृष्टैः पयोभिः वर् अक्लिष्टसृष्टैःपूर्वाह्णे विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यह्नि संहारभाजः ।दीप्तांशोर्दीर्घदुःखप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावोगावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु ॥ ९॥

dattānandāḥ prajānāṃ samucitasamayākṛṣṭasṛṣṭaiḥ payobhiḥ var akliṣṭasṛṣṭaiḥpūrvāhṇe viprakīrṇā diśi diśi viramatyahni saṃhārabhājaḥ |dīptāṃśordīrghaduḥkhaprabhavabhavabhayodanvaduttāranāvogāvo vaḥ pāvanānāṃ paramaparimitāṃ prītimutpādayantu || 9||

बन्धध्वंसैकहेतुं शिरसि नतिरसाबद्धसंध्याञ्जलीनांलोकानां ये प्रबोधं विदधति विपुलाम्भोजखण्डाशयेव ।युष्माकं ते स्वचित्तप्रथितपृथुतरप्रार्थनाकल्पवृक्षाः वर् प्रथिमकल्पन्तां निर्विकल्पं दिनकरकिरणाः केतवः कल्मषस्य ॥ १०॥

bandhadhvaṃsaikahetuṃ śirasi natirasābaddhasaṃdhyāñjalīnāṃlokānāṃ ye prabodhaṃ vidadhati vipulāmbhojakhaṇḍāśayeva |yuṣmākaṃ te svacittaprathitapṛthutaraprārthanākalpavṛkṣāḥ var prathimakalpantāṃ nirvikalpaṃ dinakarakiraṇāḥ ketavaḥ kalmaṣasya || 10||

धारा रायो धनायापदि सपदि करालम्बभूताः प्रपातेतत्त्वालोकैकदीपास्त्रिदशपतिपुरप्रस्थितौ वीथ्य एव ।निर्वाणोद्योगियोगिप्रगमनिजतनुद्वारि वेत्रायमाणास्त्रायन्तां तीव्रभानोर्दिवसमुखसुखा रश्मयः कल्मषाद्वः ॥ ११॥

dhārā rāyo dhanāyāpadi sapadi karālambabhūtāḥ prapātetattvālokaikadīpāstridaśapatipuraprasthitau vīthya eva |nirvāṇodyogiyogipragamanijatanudvāri vetrāyamāṇāstrāyantāṃ tīvrabhānordivasamukhasukhā raśmayaḥ kalmaṣādvaḥ || 11||

वर् तीव्रभासः वर् कश्मलाद्वःप्राचि प्रागाचरन्त्योऽनतिचिरमचले चारुचूडामणित्वंमुञ्चन्त्यो रोचनाम्भः प्रचुरमिव दिशामुच्चकैश्चर्चनाय ।चाटूत्कैश्चक्रनाम्नां चतुरमविचलैर्लोचनैरर्च्यमाना वर् सुचिरंश्चेष्टन्तां चिन्तितानामुचितमचरमाश्चण्डरोचीरुचो वः ॥ १२॥

var tīvrabhāsaḥ var kaśmalādvaḥprāci prāgācarantyo'naticiramacale cārucūḍāmaṇitvaṃmuñcantyo rocanāmbhaḥ pracuramiva diśāmuccakaiścarcanāya |cāṭūtkaiścakranāmnāṃ caturamavicalairlocanairarcyamānā var suciraṃśceṣṭantāṃ cintitānāmucitamacaramāścaṇḍarocīruco vaḥ || 12||

एकं ज्योतिर्दृशौ द्वे त्रिजगति गदितान्यब्जजास्यैश्चतुर्भिर्भूतानां पञ्चमं यान्यलमृतुषु तथा षट्सु नानाविधानि ।युष्माकं तानि सप्तत्रिदशमुनिनुतान्यष्टदिग्भाञ्जि भानोर्यान्ति प्राह्णे नवत्वं दश दधतु शिवं दीधितीनां शतानि ॥ १३॥ वर् ददतु

ekaṃ jyotirdṛśau dve trijagati gaditānyabjajāsyaiścaturbhirbhūtānāṃ pañcamaṃ yānyalamṛtuṣu tathā ṣaṭsu nānāvidhāni |yuṣmākaṃ tāni saptatridaśamuninutānyaṣṭadigbhāñji bhānoryānti prāhṇe navatvaṃ daśa dadhatu śivaṃ dīdhitīnāṃ śatāni || 13|| var dadatu

आवृत्तिभ्रान्तविश्वाः श्रममिव दधतः शोषिणः स्वोष्मणेवग्रीष्मे दावाग्नितप्ता इव रसमसकृद्ये धरित्र्या धयन्ति ।ते प्रावृष्यात्तपानातिशयरुज इवोद्वान्ततोया हिमर्तौमार्तण्डस्याप्रचण्डाश्चिरमशुभभिदेऽभीषवो वो भवन्तु ॥ १४॥

āvṛttibhrāntaviśvāḥ śramamiva dadhataḥ śoṣiṇaḥ svoṣmaṇevagrīṣme dāvāgnitaptā iva rasamasakṛdye dharitryā dhayanti |te prāvṛṣyāttapānātiśayaruja ivodvāntatoyā himartaumārtaṇḍasyāpracaṇḍāściramaśubhabhide'bhīṣavo vo bhavantu || 14||

तन्वाना दिग्वधूनां समधिकमधुरालोकरम्यामवस्थामारुढप्रौढिलेशोत्कलितकपिलिमालंकृतिः केवलैव ।उज्जृम्भाम्भोजनेत्रद्युतिनि दिनमुखे किंचिदुद्भिद्यमानाश्मश्रुश्रेणीव भासां दिशतु दशशती शर्म घर्मत्विषो वः ॥ १५॥

tanvānā digvadhūnāṃ samadhikamadhurālokaramyāmavasthāmāruḍhaprauḍhileśotkalitakapilimālaṃkṛtiḥ kevalaiva |ujjṛmbhāmbhojanetradyutini dinamukhe kiṃcidudbhidyamānāśmaśruśreṇīva bhāsāṃ diśatu daśaśatī śarma gharmatviṣo vaḥ || 15||

मौलीन्दोर्मैष मोषीद्द्युतिमिति वृषभाङ्केन यः शङ्किनेवप्रत्यग्रोद्घाटिताम्भोरुहकुहरगुहासुस्थितेनेव धात्रा ।कृष्णेन ध्वान्तकृष्णस्वतनुपरिभवत्रस्नुनेव स्तुतोऽलंत्राणाय स्तात्तनीयानपि तिमिररिपोः स त्विषामुद्गमो वः ॥ १६॥

maulīndormaiṣa moṣīddyutimiti vṛṣabhāṅkena yaḥ śaṅkinevapratyagrodghāṭitāmbhoruhakuharaguhāsusthiteneva dhātrā |kṛṣṇena dhvāntakṛṣṇasvatanuparibhavatrasnuneva stuto'laṃtrāṇāya stāttanīyānapi timiraripoḥ sa tviṣāmudgamo vaḥ || 16||

विस्तीर्णं व्योम दीर्घाः सपदि दश दिशो व्यस्तवेलाम्भसोऽब्धीन्कुर्वद्भिर्दृश्यनानानगनगरनगाभोगपृथ्वीं च पृथ्वीम् ।पद्मिन्युच्छ्वास्यते यैरुषसि जगदपि ध्वंसयित्वा तमिस्रामुस्रा विस्रंसयन्तु द्रुतमनभिमतं ते सहस्रत्विषो वः ॥ १७॥ वर् विस्रावयन्तु

vistīrṇaṃ vyoma dīrghāḥ sapadi daśa diśo vyastavelāmbhaso'bdhīnkurvadbhirdṛśyanānānaganagaranagābhogapṛthvīṃ ca pṛthvīm |padminyucchvāsyate yairuṣasi jagadapi dhvaṃsayitvā tamisrāmusrā visraṃsayantu drutamanabhimataṃ te sahasratviṣo vaḥ || 17|| var visrāvayantu

अस्तव्यस्तत्वशून्यो निजरुचिरनिशानश्वरः कर्तुमीशोविश्वं वेश्मेव दीपः प्रतिहततिमिरं यः प्रदेशस्थितोऽपि ।दिक्कालापेक्षयासौ त्रिभुवनमटतस्तिग्मभानोर्नवाख्यांयातः शातक्रतव्यां दिशि दिशतु शिवं सोऽर्चिषामुद्गमो वः ॥ १८॥

astavyastatvaśūnyo nijaruciraniśānaśvaraḥ kartumīśoviśvaṃ veśmeva dīpaḥ pratihatatimiraṃ yaḥ pradeśasthito'pi |dikkālāpekṣayāsau tribhuvanamaṭatastigmabhānornavākhyāṃyātaḥ śātakratavyāṃ diśi diśatu śivaṃ so'rciṣāmudgamo vaḥ || 18||

मागान्म्लानिं मृणाली मृदुरिति दययेवाप्रविष्टोऽहिलोकंलोकालोकस्य पार्श्वं प्रतपति न परं यस्तदाख्यार्थमेव ।ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डखण्डस्फुटनभयपरित्यक्तदैर्घ्यो द्युसीम्निस्वेछावश्यावकाशावधिरवतु स वस्तापनो रोचिरोघः ॥ १९॥

māgānmlāniṃ mṛṇālī mṛduriti dayayevāpraviṣṭo'hilokaṃlokālokasya pārśvaṃ pratapati na paraṃ yastadākhyārthameva |ūrdhvaṃ brahmāṇḍakhaṇḍasphuṭanabhayaparityaktadairghyo dyusīmnisvechāvaśyāvakāśāvadhiravatu sa vastāpano rociroghaḥ || 19||

अश्यामः काल एको न भवति भुवनान्तोऽपि वीतेऽन्धकारे वर् वीतान्धकारःसद्यः प्रालेयपादो न विलयमचलश्चन्द्रमा अप्युपैति ।बन्धः सिद्धाञ्जलीनां न हि कुमुदवनस्यापि यत्रोज्जिहानेतत्प्रातः प्रेक्षणीयं दिशतु दिनपतेर्धाम कामाधिकं वः ॥ २०॥

aśyāmaḥ kāla eko na bhavati bhuvanānto'pi vīte'ndhakāre var vītāndhakāraḥsadyaḥ prāleyapādo na vilayamacalaścandramā apyupaiti |bandhaḥ siddhāñjalīnāṃ na hi kumudavanasyāpi yatrojjihānetatprātaḥ prekṣaṇīyaṃ diśatu dinapaterdhāma kāmādhikaṃ vaḥ || 20||

यत्कान्तिं पङ्कजानां न हरति कुरुते प्रत्युताधिक्यरम्यां वर् प्रत्युतातीव रम्यांनो धत्ते तारकाभां तिरयति नितरामाशु यन्नित्यमेव । वर् नाधत्तेकर्तुं नालं निमेषं दिवसमपि परं यत्तदेकं त्रिलोक्याश्चक्षुः सामान्यचक्षुर्विसदृशमघभिद्भास्वतस्तान्महो वः ॥ २१॥

yatkāntiṃ paṅkajānāṃ na harati kurute pratyutādhikyaramyāṃ var pratyutātīva ramyāṃno dhatte tārakābhāṃ tirayati nitarāmāśu yannityameva | var nādhattekartuṃ nālaṃ nimeṣaṃ divasamapi paraṃ yattadekaṃ trilokyāścakṣuḥ sāmānyacakṣurvisadṛśamaghabhidbhāsvatastānmaho vaḥ || 21||

क्ष्मां क्षेपीयः क्षपाम्भःशिशिरतरजलस्पर्शतर्षादृतेवद्रागाशा नेतुमाशाद्विरदकरसरःपुष्कराणीव बोधम् ।प्रातः प्रोल्लङ्घ्य विष्णोः पदमपि घृणयेवातिवेगाद्दवीयस्युद्दाम द्योतमाना दहतु दिनपतेर्दुर्निमित्तं द्युतिर्वः ॥ २२॥

kṣmāṃ kṣepīyaḥ kṣapāmbhaḥśiśiratarajalasparśatarṣādṛtevadrāgāśā netumāśādviradakarasaraḥpuṣkarāṇīva bodham |prātaḥ prollaṅghya viṣṇoḥ padamapi ghṛṇayevātivegāddavīyasyuddāma dyotamānā dahatu dinapaterdurnimittaṃ dyutirvaḥ || 22||

नो कल्पापायवायोरदयरयदलत्क्ष्माधरस्यापि गम्या वर् शम्यागाढोद्गीर्णोज्ज्वलश्रीरहनि न रहिता नो तमःकज्जलेन ।प्राप्तोत्पत्तिः पतङ्गान्न पुनरुपगता मोषमुष्णत्विषो वोवर्तिः सैवान्यरूपा सुखयतु निखिलद्वीपदीपस्य दीप्तिः ॥ २३॥

no kalpāpāyavāyoradayarayadalatkṣmādharasyāpi gamyā var śamyāgāḍhodgīrṇojjvalaśrīrahani na rahitā no tamaḥkajjalena |prāptotpattiḥ pataṅgānna punarupagatā moṣamuṣṇatviṣo vovartiḥ saivānyarūpā sukhayatu nikhiladvīpadīpasya dīptiḥ || 23||

निःशेषाशावपूरप्रवणगुरुगुणश्लाघनीयस्वरूपापर्याप्तं नोदयादौ दिनगमसमयोपप्लवेऽप्युन्नतैव ।अत्यन्तं यानभिज्ञा क्षणमपि तमसा साकमेकत्र वस्तुंब्रध्नस्येद्धा रुचिर्वो रुचिरिव रुचितस्याप्तये वस्तुनोस्तु ॥ २४॥ वर् चिरुरस्य, रुचिरस्य

niḥśeṣāśāvapūrapravaṇaguruguṇaślāghanīyasvarūpāparyāptaṃ nodayādau dinagamasamayopaplave'pyunnataiva |atyantaṃ yānabhijñā kṣaṇamapi tamasā sākamekatra vastuṃbradhnasyeddhā rucirvo ruciriva rucitasyāptaye vastunostu || 24|| var cirurasya, rucirasya

विभ्राणः शक्तिमाशु प्रशमितबलवत्तारकौर्जित्यगुर्वींकुर्वाणो लीलयाधः शिखिनमपि लसच्चन्द्रकान्तावभासम् ।आदध्यादन्धकारे रतिमतिशयिनीमावहन्वीक्षणानां वर् आदेयादीक्षणानांबालो लक्ष्मीमपारामपर इव गुहोऽहर्पतेरातपो वः ॥ २५॥

vibhrāṇaḥ śaktimāśu praśamitabalavattārakaurjityagurvīṃkurvāṇo līlayādhaḥ śikhinamapi lasaccandrakāntāvabhāsam |ādadhyādandhakāre ratimatiśayinīmāvahanvīkṣaṇānāṃ var ādeyādīkṣaṇānāṃbālo lakṣmīmapārāmapara iva guho'harpaterātapo vaḥ || 25||

ज्योत्स्नांशाकर्षपाण्डुद्युति तिमिरमषीशेषकल्माषमीषज्जृम्भोद्भूतेन पिङ्गं सरसिजरजसा संध्यया शोणशोचिः ।प्रातःप्रारम्भकाले सकलमपि जगच्चित्रमुन्मीलयन्तीकान्तिस्तीक्ष्णत्विषोऽक्ष्णां मुदमुपनयतात्तूलिकेवातुलां वः ॥ २६॥

jyotsnāṃśākarṣapāṇḍudyuti timiramaṣīśeṣakalmāṣamīṣajjṛmbhodbhūtena piṅgaṃ sarasijarajasā saṃdhyayā śoṇaśociḥ |prātaḥprārambhakāle sakalamapi jagaccitramunmīlayantīkāntistīkṣṇatviṣo'kṣṇāṃ mudamupanayatāttūlikevātulāṃ vaḥ || 26||

आयान्ती किं सुमेरोः सरणिररुणिता पाद्मरागैः परागैराहोस्वित्स्वस्य माहारजनविरचिता वैजयन्ती रथस्य ।माञ्जिष्ठी प्रष्ठवाहावलिविधुतशिरश्चामराली नु लोकै वर् चामरालीवराशङ्क्यालोकितैवं सवितुरघनुदे स्तात्प्रभातप्रभा वः ॥ २७॥

āyāntī kiṃ sumeroḥ saraṇiraruṇitā pādmarāgaiḥ parāgairāhosvitsvasya māhārajanaviracitā vaijayantī rathasya |māñjiṣṭhī praṣṭhavāhāvalividhutaśiraścāmarālī nu lokai var cāmarālīvarāśaṅkyālokitaivaṃ savituraghanude stātprabhātaprabhā vaḥ || 27||

ध्वान्तध्वंसं विधत्ते न तपति रुचिमन्नातिरूपं व्यनक्तिन्यक्त्वं नीत्वापि नक्तं न वितरतितरां तावदह्नस्त्विषं यः । वर् न्यक्तामह्निस प्रातर्मा विरंसीदसकलपटिमा पूरयन्युष्मदाशामाशाकाशावकाशावतरणतरुणप्रक्रमोऽर्कप्रकाशः ॥ २८॥

dhvāntadhvaṃsaṃ vidhatte na tapati rucimannātirūpaṃ vyanaktinyaktvaṃ nītvāpi naktaṃ na vitaratitarāṃ tāvadahnastviṣaṃ yaḥ | var nyaktāmahnisa prātarmā viraṃsīdasakalapaṭimā pūrayanyuṣmadāśāmāśākāśāvakāśāvataraṇataruṇaprakramo'rkaprakāśaḥ || 28||

तीव्रं निर्वाणहेतुर्यदपि च विपुलं यत्प्रकर्षेण चाणुप्रत्यक्षं यत्परोक्षं यदिह यदपरं नश्वरं शाश्वतं च ।यत्सर्वस्य प्रसिद्धं जगति कतिपये योगिनो यद्विदन्तिज्योतिस्तद्द्विप्रकारं सवितुरवतु वो बाह्यमाभ्यन्तरं च ॥ २९॥

tīvraṃ nirvāṇaheturyadapi ca vipulaṃ yatprakarṣeṇa cāṇupratyakṣaṃ yatparokṣaṃ yadiha yadaparaṃ naśvaraṃ śāśvataṃ ca |yatsarvasya prasiddhaṃ jagati katipaye yogino yadvidantijyotistaddviprakāraṃ savituravatu vo bāhyamābhyantaraṃ ca || 29||

रत्नानां मण्डनाय प्रभवति नियतोद्देशलब्धावकाशंवह्नेर्दार्वादि दग्धुं निजजडिमतया कर्तुमानन्दमिन्दोः ।यच्च त्रैलोक्यभूषाविधिरघदहनं ह्लादि वृष्ट्याशु तद्वो वर् यत्तुबाहुल्योत्पाद्यकार्याधिकतरमवतादेकमेवार्कतेजः ॥ ३०॥

ratnānāṃ maṇḍanāya prabhavati niyatoddeśalabdhāvakāśaṃvahnerdārvādi dagdhuṃ nijajaḍimatayā kartumānandamindoḥ |yacca trailokyabhūṣāvidhiraghadahanaṃ hlādi vṛṣṭyāśu tadvo var yattubāhulyotpādyakāryādhikataramavatādekamevārkatejaḥ || 30||

मीलच्चक्षुर्विजिह्मश्रुति जडरसनं निघ्नितघ्राणवृत्तिस्वव्यापाराक्षमत्वक्परिमुषितमनः श्वासमात्रावशेषम् ।विस्रस्ताङ्गं पतित्वा स्वपदपहरतादश्रियं वोऽर्कजन्मा वर् अप्रियंकालव्यालावलीढं जगदगद इवोत्थापयन्प्राक्प्रतापः ॥ ३१॥

mīlaccakṣurvijihmaśruti jaḍarasanaṃ nighnitaghrāṇavṛttisvavyāpārākṣamatvakparimuṣitamanaḥ śvāsamātrāvaśeṣam |visrastāṅgaṃ patitvā svapadapaharatādaśriyaṃ vo'rkajanmā var apriyaṃkālavyālāvalīḍhaṃ jagadagada ivotthāpayanprākpratāpaḥ || 31||

निःशेषं नैशमम्भः प्रसभमपनुदन्नश्रुलेशानुकारिस्तोकस्तोकापनीतारुणरुचिरचिरादस्तदोषानुषङ्गः ।दाता दृष्टिं प्रसन्नां त्रिभुवननयनस्याशु युष्मद्विरुद्धंवध्याद्ब्रध्नस्य सिद्धाञ्जनविधिरपरः प्राक्तनोऽर्चिःप्रचारः ॥ ३२॥

niḥśeṣaṃ naiśamambhaḥ prasabhamapanudannaśruleśānukāristokastokāpanītāruṇaruciracirādastadoṣānuṣaṅgaḥ |dātā dṛṣṭiṃ prasannāṃ tribhuvananayanasyāśu yuṣmadviruddhaṃvadhyādbradhnasya siddhāñjanavidhiraparaḥ prāktano'rciḥpracāraḥ || 32||

भूत्वा जम्भस्य भेत्तुः ककुभि परिभवारम्भभूः शुभ्रभानो वर् स्थित्वार्बिभ्राणा बभ्रुभावं प्रसभमभिनवाम्भोजजृम्भाप्रगल्भा ।भूषा भूयिष्ठशोभा त्रिभुवनभवनस्यास्य वैभाकरी प्राग्विभ्रान्ता भ्राजमाना विभवतु विभवोद्भूतये सा विभा वः ॥ ३३॥ वर् निर्भान्ति, विभ्रान्ति

bhūtvā jambhasya bhettuḥ kakubhi paribhavārambhabhūḥ śubhrabhāno var sthitvārbibhrāṇā babhrubhāvaṃ prasabhamabhinavāmbhojajṛmbhāpragalbhā |bhūṣā bhūyiṣṭhaśobhā tribhuvanabhavanasyāsya vaibhākarī prāgvibhrāntā bhrājamānā vibhavatu vibhavodbhūtaye sā vibhā vaḥ || 33|| var nirbhānti, vibhrānti

संसक्तं सिक्तमूलादभिनवभुवनोद्यानकौतूहलिन्यायामिन्या कन्ययेवामृतकरकलशावर्जितेनामृतेन ।अर्कालोकः क्रियाद्वो मुदमुदयशिरश्चक्रवालालवालादुद्यन्बालप्रवालप्रतिमरुचिरहःपादपप्राक्प्ररोहः ॥ ३४॥

saṃsaktaṃ siktamūlādabhinavabhuvanodyānakautūhalinyāyāminyā kanyayevāmṛtakarakalaśāvarjitenāmṛtena |arkālokaḥ kriyādvo mudamudayaśiraścakravālālavālādudyanbālapravālapratimarucirahaḥpādapaprākprarohaḥ || 34||

भिन्नं भासारुणस्य क्वचिदभिनवया विद्रुमाणां त्विषेवत्वङ्न्नक्षत्ररत्नद्युतिनिकरकरालान्तरालं क्वचिच्च ।नान्तर्निःशेषकृष्णश्रियमुदधिमिव ध्वान्तराशिं पिबन्स्तादौर्वः पूर्वोऽप्यपूर्वोऽग्निरिव भवदघप्लुष्टयेऽर्कावभासः ॥ ३५॥

bhinnaṃ bhāsāruṇasya kvacidabhinavayā vidrumāṇāṃ tviṣevatvaṅnnakṣatraratnadyutinikarakarālāntarālaṃ kvacicca |nāntarniḥśeṣakṛṣṇaśriyamudadhimiva dhvāntarāśiṃ pibanstādaurvaḥ pūrvo'pyapūrvo'gniriva bhavadaghapluṣṭaye'rkāvabhāsaḥ || 35||

गन्धर्वैर्गद्यपद्यव्यतिकरितवचोहृद्यमातोद्यवाद्यैराद्यैर्यो नारदाद्यैर्मुनिभिरभिनुतो वेदवेद्यैर्विभिद्य ।वर् वीतवेद्यैर्विविद्य, वेदविद्भिर्विभिद्यआसाद्यापद्यते यं पुनरपि च जगद्यौवनं सद्य उद्यन्नुद्द्योतो द्योतितद्यौर्द्यतु दिवसकृतोऽसाववद्यानि वोऽद्य ॥ ३६॥

gandharvairgadyapadyavyatikaritavacohṛdyamātodyavādyairādyairyo nāradādyairmunibhirabhinuto vedavedyairvibhidya |var vītavedyairvividya, vedavidbhirvibhidyaāsādyāpadyate yaṃ punarapi ca jagadyauvanaṃ sadya udyannuddyoto dyotitadyaurdyatu divasakṛto'sāvavadyāni vo'dya || 36||

आवानैश्चन्द्रकान्तैश्च्युततिमिरतया तानवात्तारकाणा वर् आवान्तैःमेणाङ्कालोकलोपादुपहतमहसामोषधीनां लयेन ।आरादुत्प्रेक्ष्यमाणा क्षणमुदयतटान्तर्हितस्याहिमांशोराभा प्राभातिकी वोऽवतु न तु नितरां तावदाविर्भवन्ती ॥ ३७॥

āvānaiścandrakāntaiścyutatimiratayā tānavāttārakāṇā var āvāntaiḥmeṇāṅkālokalopādupahatamahasāmoṣadhīnāṃ layena |ārādutprekṣyamāṇā kṣaṇamudayataṭāntarhitasyāhimāṃśorābhā prābhātikī vo'vatu na tu nitarāṃ tāvadāvirbhavantī || 37||

सानौ सा नौदये नारुणितदलपुनर्यौवनानां वनाना वर् लसद्यौवनानांमालीमालीढपूर्वा परिहृतकुहरोपान्तनिम्ना तनिम्ना ।भा वोऽभावोपशान्तिं दिशतु दिनपतेर्भासमाना समानाराजी राजीवरेणोः समसमयमुदेतीव यस्या वयस्या ॥ ३८॥

sānau sā naudaye nāruṇitadalapunaryauvanānāṃ vanānā var lasadyauvanānāṃmālīmālīḍhapūrvā parihṛtakuharopāntanimnā tanimnā |bhā vo'bhāvopaśāntiṃ diśatu dinapaterbhāsamānā samānārājī rājīvareṇoḥ samasamayamudetīva yasyā vayasyā || 38||

उज्जृम्भाम्भोरुहाणां प्रभवति पयसां या श्रिये नोष्णतायैपुष्णात्यालोकमात्रं न तु दिशति दृशां दृश्यमाना विधातम् ।पूर्वाद्रेरेव पूर्वं दिवमनु च पुनः पावनी दिङ्मुखाना वर् ततःमेनांस्यैनी विभासौ नुदतु नुतिपदैकास्पदं प्राक्तनी वः ॥ ३९॥

ujjṛmbhāmbhoruhāṇāṃ prabhavati payasāṃ yā śriye noṣṇatāyaipuṣṇātyālokamātraṃ na tu diśati dṛśāṃ dṛśyamānā vidhātam |pūrvādrereva pūrvaṃ divamanu ca punaḥ pāvanī diṅmukhānā var tataḥmenāṃsyainī vibhāsau nudatu nutipadaikāspadaṃ prāktanī vaḥ || 39||

वाचां वाचस्पतेरप्यचलभिदुचिताचार्यकाणां प्रपञ्चैर्वैरञ्चानां तथोच्चारितचतुरऋचां चाननानां चतुर्णाम् । वर् रुचिरउच्येतार्चासु वाच्यच्युतिशुचिचरितं यस्य नोच्चैर्विविच्य वर् अर्चास्ववाच्यप्राच्यं वर्चश्चकासच्चिरमुपचिनुतात्तस्य चण्डार्चिषो वः ॥ ४०॥ वर् श्रियं

vācāṃ vācaspaterapyacalabhiducitācāryakāṇāṃ prapañcairvairañcānāṃ tathoccāritacaturaṛcāṃ cānanānāṃ caturṇām | var ruciraucyetārcāsu vācyacyutiśucicaritaṃ yasya noccairvivicya var arcāsvavācyaprācyaṃ varcaścakāsacciramupacinutāttasya caṇḍārciṣo vaḥ || 40|| var śriyaṃ

मूर्ध्न्यद्रेर्धातुरागस्तरुषु किसलयो विद्रुमौघः समुद्रेवर् – किसलयाद्विद्रुमौघात्समुद्रेदिङ्मातङ्गोत्तमाङ्गेष्वभिनवनिहितः सान्द्रसिन्दूररेणुः ।सीम्नि व्योम्नश्च हेम्नः सुरशिखरिभुवो जायते यः प्रकाशःशोणिम्नासौ खरांशोरुषसि दिशतु वः शर्म शोभैकदेशः ॥ ४१॥

mūrdhnyadrerdhāturāgastaruṣu kisalayo vidrumaughaḥ samudrevar – kisalayādvidrumaughātsamudrediṅmātaṅgottamāṅgeṣvabhinavanihitaḥ sāndrasindūrareṇuḥ |sīmni vyomnaśca hemnaḥ suraśikharibhuvo jāyate yaḥ prakāśaḥśoṇimnāsau kharāṃśoruṣasi diśatu vaḥ śarma śobhaikadeśaḥ || 41||

अस्ताद्रीशोत्तमाङ्गे श्रितशशिनि तमःकालकूटे निपीतेयाति व्यक्तिं पुरस्तादरुणकिसलये प्रत्युषःपारिजाते ।उद्यन्त्यारक्तपीताम्बरविशदतरोद्वीक्षिता तीक्ष्णभानोवर् रुचिरतरोद्वीक्षिता वर् तीव्रभासःर्लक्ष्मीर्लक्ष्मीरिवास्तु स्फुटकमलपुटापाश्रया श्रेयसे वः ॥ ४२॥ वर् पुटोपाश्रय

astādrīśottamāṅge śritaśaśini tamaḥkālakūṭe nipīteyāti vyaktiṃ purastādaruṇakisalaye pratyuṣaḥpārijāte |udyantyāraktapītāmbaraviśadatarodvīkṣitā tīkṣṇabhānovar ruciratarodvīkṣitā var tīvrabhāsaḥrlakṣmīrlakṣmīrivāstu sphuṭakamalapuṭāpāśrayā śreyase vaḥ || 42|| var puṭopāśraya

नोदन्वाञ्जन्मभूमिर्न तदुदरभुवो बान्धवाः कौस्तुभाद्यायस्याः पद्मं न पाणौ न च नरकरिपूरःस्थली वासवेश्म ।तेजोरूपापरैव त्रिषु भुवनतलेष्वादधाना व्यवस्थां वर् त्रिभुवनभवनेसा श्रीः श्रेयांसि दिश्यादशिशिरमहसो मण्डलाग्रोद्गता वः ॥ ४३॥

nodanvāñjanmabhūmirna tadudarabhuvo bāndhavāḥ kaustubhādyāyasyāḥ padmaṃ na pāṇau na ca narakaripūraḥsthalī vāsaveśma |tejorūpāparaiva triṣu bhuvanataleṣvādadhānā vyavasthāṃ var tribhuvanabhavanesā śrīḥ śreyāṃsi diśyādaśiśiramahaso maṇḍalāgrodgatā vaḥ || 43||

॥ इति द्युतिवर्णनम् ॥ वर् तेजोवर्णनम्

|| iti dyutivarṇanam || var tejovarṇanam

रक्षन्त्वक्षुण्णहेमोपलपटलमलं लाघवादुत्पतन्तःपातङ्गाः पङ्ग्ववज्ञाजितपवनजवा वाजिनस्ते जगन्ति ।येषां वीतान्यचिह्नोन्नयमपि वहतां मार्गमाख्याति मेरावुद्यन्नुद्दामदीप्तिर्द्युमणिमणिशिलावेदिकाजातवेदाः ॥ ४४॥

rakṣantvakṣuṇṇahemopalapaṭalamalaṃ lāghavādutpatantaḥpātaṅgāḥ paṅgvavajñājitapavanajavā vājinaste jaganti |yeṣāṃ vītānyacihnonnayamapi vahatāṃ mārgamākhyāti merāvudyannuddāmadīptirdyumaṇimaṇiśilāvedikājātavedāḥ || 44||

प्लुष्टाः पृष्ठेंऽशुपातैरतिनिकटतया दत्तदाहातिरेकैरेकाहाक्रान्तकृत्स्नत्रिदिवपथपृथुश्वासशोषाः श्रमेण ।तीव्रोदन्यास्त्वरन्तामहितविहतये सप्तयः सप्तसप्तेरभ्याशाकाशगङ्गाजलसरलगलावाङ्नताग्रानना वः ॥ ४५॥ वर् गलवर्जिताग्राननाः

pluṣṭāḥ pṛṣṭheṃ'śupātairatinikaṭatayā dattadāhātirekairekāhākrāntakṛtsnatridivapathapṛthuśvāsaśoṣāḥ śrameṇa |tīvrodanyāstvarantāmahitavihataye saptayaḥ saptasapterabhyāśākāśagaṅgājalasaralagalāvāṅnatāgrānanā vaḥ || 45|| var galavarjitāgrānanāḥ

मत्वान्यान्पार्श्वतोऽश्वान् स्फटिकतटदृषद्दृष्टदेहा द्रवन्तीव्यस्तेऽहन्यस्तसंध्येयमिति मृदुपदा पद्मरागोपलेषु ।सादृश्यादृश्यमूर्तिर्मरकतकटके क्लिष्टसूता सुमेरोर्मूर्धन्यावृत्तिलब्धध्रुवगतिरवतु ब्रध्नवाहावलिर्वः ॥ ४६॥ वर् द्रुत

matvānyānpārśvato'śvān sphaṭikataṭadṛṣaddṛṣṭadehā dravantīvyaste'hanyastasaṃdhyeyamiti mṛdupadā padmarāgopaleṣu |sādṛśyādṛśyamūrtirmarakatakaṭake kliṣṭasūtā sumerormūrdhanyāvṛttilabdhadhruvagatiravatu bradhnavāhāvalirvaḥ || 46|| var druta

हेलालोलं वहन्ती विषधरदमनस्याग्रजेनावकृष्टास्वर्वाहिन्याः सुदूरं जनितजवजया स्यन्दनस्य स्यदेन ।निर्व्याजं तायमाने हरितिमनि निजे स्फीतफेनाहितश्री वर् स्फीतफेनास्मितश्रीःरश्रेयांस्यश्वपङ्क्तिः शमयतु यमुनेवापरा तापनी वः ॥ ४७॥

helālolaṃ vahantī viṣadharadamanasyāgrajenāvakṛṣṭāsvarvāhinyāḥ sudūraṃ janitajavajayā syandanasya syadena |nirvyājaṃ tāyamāne haritimani nije sphītaphenāhitaśrī var sphītaphenāsmitaśrīḥraśreyāṃsyaśvapaṅktiḥ śamayatu yamunevāparā tāpanī vaḥ || 47||

मार्गोपान्ते सुमेरोर्नुवति कृतनतौ नाकधाम्नां निकायेवीक्ष्य व्रीडानतानां प्रतिकुहरमुखं किंनरीणां मुखानि ।सूतेऽसूयत्यपीषज्जडगति वहतां कंधरार्धैर्वलद्भि वर् कंधराग्रैःर्वाहानां व्यस्यताद्वः सममसमहरेर्हेषितं कल्मषाणि ॥ ४८॥

mārgopānte sumerornuvati kṛtanatau nākadhāmnāṃ nikāyevīkṣya vrīḍānatānāṃ pratikuharamukhaṃ kiṃnarīṇāṃ mukhāni |sūte'sūyatyapīṣajjaḍagati vahatāṃ kaṃdharārdhairvaladbhi var kaṃdharāgraiḥrvāhānāṃ vyasyatādvaḥ samamasamaharerheṣitaṃ kalmaṣāṇi || 48||

धुन्वन्तो नीरदालीर्निजरुचिहरिताः पार्श्वयोः पक्षतुल्यास्तालूत्तानैः खलीनैः खचितमुखरुचश्च्योतता लोहितेन ।उड्डीयेव व्रजन्तो वियति गतिवशादर्कवाहाः क्रियासुःक्षेमं हेमाद्रिहृद्यद्रुमशिखरशिरःश्रेणिशाखाशुका वः ॥ ४९॥

dhunvanto nīradālīrnijaruciharitāḥ pārśvayoḥ pakṣatulyāstālūttānaiḥ khalīnaiḥ khacitamukharucaścyotatā lohitena |uḍḍīyeva vrajanto viyati gativaśādarkavāhāḥ kriyāsuḥkṣemaṃ hemādrihṛdyadrumaśikharaśiraḥśreṇiśākhāśukā vaḥ || 49||

॥ इत्यश्ववर्णनम् ॥

|| ityaśvavarṇanam ||

प्रातः शैलाग्ररङ्गे रजनिजवनिकापायसंलक्ष्यलक्ष्मीर्विक्षिप्तापूर्वपुष्पाञ्जलिमुडुनिकरं सूत्रधारायमाणः ।यामेष्वङ्केष्विवाह्नः कृतरुचिषु चतुर्ष्वेव जातप्रतिष्ठा वर् यातः प्रतिष्ठांमव्यात्प्रस्तावयन्वो जगदटनमहानाटिकां सूर्यसूतः ॥ ५०॥

prātaḥ śailāgraraṅge rajanijavanikāpāyasaṃlakṣyalakṣmīrvikṣiptāpūrvapuṣpāñjalimuḍunikaraṃ sūtradhārāyamāṇaḥ |yāmeṣvaṅkeṣvivāhnaḥ kṛtaruciṣu caturṣveva jātapratiṣṭhā var yātaḥ pratiṣṭhāṃmavyātprastāvayanvo jagadaṭanamahānāṭikāṃ sūryasūtaḥ || 50||

आक्रान्त्या वाह्यमानं पशुमिव हरिणा वाहकोऽग्र्यो हरीणांभ्राम्यन्तं पक्षपाताज्जगति समरुचिः सर्वकर्मैकसाक्षी ।शत्रुं नेत्रश्रुतीनामवजयति वयोज्येष्ठभावे समेऽपिस्थाम्नां धाम्नां निधिर्यः स भवदघनुदे नूतनः स्तादनूरुः ॥ ५१॥

ākrāntyā vāhyamānaṃ paśumiva hariṇā vāhako'gryo harīṇāṃbhrāmyantaṃ pakṣapātājjagati samaruciḥ sarvakarmaikasākṣī |śatruṃ netraśrutīnāmavajayati vayojyeṣṭhabhāve same'pisthāmnāṃ dhāmnāṃ nidhiryaḥ sa bhavadaghanude nūtanaḥ stādanūruḥ || 51||

दत्तार्घैर्दूरनम्रैर्वियति विनयतो वीक्षितः सिद्धसार्थैः वर् सिद्धसाध्यैःसानाथ्यं सारथिर्वः स दशशतरुचेः सातिरेकं करोतु ।आपीय प्रातरेव प्रततहिमपयःस्यन्दिनीरिन्दुभासोयः काष्ठादीपनोऽग्रे जडित इव भृशं सेवते पृष्ठतोऽर्कम् ॥ ५२॥

dattārghairdūranamrairviyati vinayato vīkṣitaḥ siddhasārthaiḥ var siddhasādhyaiḥsānāthyaṃ sārathirvaḥ sa daśaśataruceḥ sātirekaṃ karotu |āpīya prātareva pratatahimapayaḥsyandinīrindubhāsoyaḥ kāṣṭhādīpano'gre jaḍita iva bhṛśaṃ sevate pṛṣṭhato'rkam || 52||

मुञ्चन्रश्मीन्दिनादौ दिनगमसमये संहरंश्च स्वतन्त्रस्तोत्रप्रख्यातवीर्योऽविरतहरिपदाक्रान्तिबद्धाभियोगः । वर् विततकालोत्कर्षाल्लघुत्वं प्रसभमधिपतौ योजयन्यो द्विजानांसेवाप्रीतेन पूष्णात्मसम इव कृतस्त्रायतां सोऽरुणो वः ॥ ५३॥ वर् स्वसम

muñcanraśmīndinādau dinagamasamaye saṃharaṃśca svatantrastotraprakhyātavīryo'virataharipadākrāntibaddhābhiyogaḥ | var vitatakālotkarṣāllaghutvaṃ prasabhamadhipatau yojayanyo dvijānāṃsevāprītena pūṣṇātmasama iva kṛtastrāyatāṃ so'ruṇo vaḥ || 53|| var svasama

शातः श्यामालतायाः परशुरिव तमोऽरण्यवह्नेरिवार्चिः वर् दाहे दवाभःप्राच्येवाग्रे ग्रहीतुं ग्रहकुमुदवनं प्रागुदस्तोऽग्रहस्तः ।वर् प्राचीवाग्रे, ग्रहकुमुदरुचिंऐक्यं भिन्दन्द्युभूम्योरवधिरिव विधातेव विश्वप्रबोधेवाहानां वो विनेता व्यपनयतु विपन्नाम धामाधिपस्य ॥ ५४॥

śātaḥ śyāmālatāyāḥ paraśuriva tamo'raṇyavahnerivārciḥ var dāhe davābhaḥprācyevāgre grahītuṃ grahakumudavanaṃ prāgudasto'grahastaḥ |var prācīvāgre, grahakumudaruciṃaikyaṃ bhindandyubhūmyoravadhiriva vidhāteva viśvaprabodhevāhānāṃ vo vinetā vyapanayatu vipannāma dhāmādhipasya || 54||

पौरस्त्यस्तोयदर्तोः पवन इव पतत्पावकस्येव धूमो वर् पतन्विश्वस्येवादिसर्गः प्रणव इव परं पावनो वेदराशेःसंध्यानृत्योत्सवेच्छोरिव मदनरिपोर्नन्दिनान्दीनिनादःसौरस्याग्रे सुखं वो वितरतु विनतानन्दनः स्यन्दनस्य ॥ ५५॥ वर् स्यन्दनो वः

paurastyastoyadartoḥ pavana iva patatpāvakasyeva dhūmo var patanviśvasyevādisargaḥ praṇava iva paraṃ pāvano vedarāśeḥsaṃdhyānṛtyotsavecchoriva madanaripornandināndīninādaḥsaurasyāgre sukhaṃ vo vitaratu vinatānandanaḥ syandanasya || 55|| var syandano vaḥ

पर्याप्तं तप्तचामीकरकटकतटे श्लिष्टशीतेतरांशावासीदत्स्यन्दनाश्वानुकृतिमरकते पद्मरागायमाणः । वर् अश्वानुकृतमरकतेयः सोत्कर्षां विभूषां कुरुत इव कुलक्ष्माभृदीशस्य मेरोरेनांस्यह्नाय दूरं गमयतु स गुरुः काद्रवेयद्विषो वः ॥ ५६॥

paryāptaṃ taptacāmīkarakaṭakataṭe śliṣṭaśītetarāṃśāvāsīdatsyandanāśvānukṛtimarakate padmarāgāyamāṇaḥ | var aśvānukṛtamarakateyaḥ sotkarṣāṃ vibhūṣāṃ kuruta iva kulakṣmābhṛdīśasya merorenāṃsyahnāya dūraṃ gamayatu sa guruḥ kādraveyadviṣo vaḥ || 56||

नीत्वाश्वान्सप्त कक्षा इव नियमवशं वेत्रकल्पप्रतोद वर् कक्ष्यास्तूर्णं ध्वान्तस्य राशावितरजन इवोत्सारिते दूरभाजि ।पूर्वं प्रष्ठो रथस्य क्षितिभृदधिपतीन्दर्शयंस्त्रायतां वस्त्रैलोक्यास्थानदानोद्यतदिवसपतेः प्राक्प्रतीहारपालः ॥ ५७॥

nītvāśvānsapta kakṣā iva niyamavaśaṃ vetrakalpapratoda var kakṣyāstūrṇaṃ dhvāntasya rāśāvitarajana ivotsārite dūrabhāji |pūrvaṃ praṣṭho rathasya kṣitibhṛdadhipatīndarśayaṃstrāyatāṃ vastrailokyāsthānadānodyatadivasapateḥ prākpratīhārapālaḥ || 57||

वज्रिञ्जातं विकासीक्षणकमलवनं भासि नाभासि वह्ने! वर् नो भासितातं नत्वाश्वपार्श्वान्नय यम! महिषं राक्षसा वीक्षिताः स्थ ।सप्तीन्सिञ्च प्रचेतः! पवन! भज जवं वित्तपावेदितस्त्वंवन्दे शर्वेति जल्पन्प्रतिदिशमधिपान्पातु पूष्णोऽग्रणीर्वः ॥ ५८॥

vajriñjātaṃ vikāsīkṣaṇakamalavanaṃ bhāsi nābhāsi vahne! var no bhāsitātaṃ natvāśvapārśvānnaya yama! mahiṣaṃ rākṣasā vīkṣitāḥ stha |saptīnsiñca pracetaḥ! pavana! bhaja javaṃ vittapāveditastvaṃvande śarveti jalpanpratidiśamadhipānpātu pūṣṇo'graṇīrvaḥ || 58||

पाशानाशान्तपालादरुण वरुणतो मा ग्रहीः प्रग्रहार्थंतृष्णां कृष्णस्य चक्रे जहिहि नहि रथो याति मे नैकचक्रः ।योक्तुं युग्यं किमुच्चैःश्रवसमभिलषस्यष्टमं वृत्रशत्रो वर् त्वाष्ट्रशत्रोःस्त्यक्तान्यापेक्षविश्वोपकृतिरिव रविः शास्ति यं सोऽवताद्वः ॥ ५९॥

pāśānāśāntapālādaruṇa varuṇato mā grahīḥ pragrahārthaṃtṛṣṇāṃ kṛṣṇasya cakre jahihi nahi ratho yāti me naikacakraḥ |yoktuṃ yugyaṃ kimuccaiḥśravasamabhilaṣasyaṣṭamaṃ vṛtraśatro var tvāṣṭraśatroḥstyaktānyāpekṣaviśvopakṛtiriva raviḥ śāsti yaṃ so'vatādvaḥ || 59||

नो मूर्च्छाच्छिन्नवाञ्छः श्रमविवशवपुर्नैव नाप्यास्यशोषीपान्थः पथ्येतराणि क्षपयतु भवतां भास्वतोऽग्रेसरः सः ।यः संश्रित्य त्रिलोकीमटति पटुतरैस्ताप्यमानो मयूखैरारादारामलेखामिव हरितमणिश्यामलामश्वपङ्क्तिम् ॥ ६०॥ वर् हरिततृण

no mūrcchācchinnavāñchaḥ śramavivaśavapurnaiva nāpyāsyaśoṣīpānthaḥ pathyetarāṇi kṣapayatu bhavatāṃ bhāsvato'gresaraḥ saḥ |yaḥ saṃśritya trilokīmaṭati paṭutaraistāpyamāno mayūkhairārādārāmalekhāmiva haritamaṇiśyāmalāmaśvapaṅktim || 60|| var haritatṛṇa

सीदन्तोऽन्तर्निमज्जज्जडखुरमुसलाः सैकते नाकनद्याःस्कन्दन्तः कन्दरालीः कनकशिखरिणो मेखलासु स्खलन्तः ।दूरं दूर्वास्थलोत्का मरकतदृषदि स्थास्नवो यन्न याताःपूष्णोऽश्वाः पूरयंस्तैस्तदवतु जवनैर्हुंकृतेनाग्रगो वः ॥ ६१॥ वर् प्रेरयन् हुंकृतैरग्रणीः

sīdanto'ntarnimajjajjaḍakhuramusalāḥ saikate nākanadyāḥskandantaḥ kandarālīḥ kanakaśikhariṇo mekhalāsu skhalantaḥ |dūraṃ dūrvāsthalotkā marakatadṛṣadi sthāsnavo yanna yātāḥpūṣṇo'śvāḥ pūrayaṃstaistadavatu javanairhuṃkṛtenāgrago vaḥ || 61|| var prerayan huṃkṛtairagraṇīḥ

॥ इत्यरुणवर्णनम् ॥ वर् सूतवर्णनम्

|| ityaruṇavarṇanam || var sūtavarṇanam

पीनोरःप्रेरिताभ्रैश्चरमखुरपुटाग्रस्थितैः प्रातरद्रावादीर्घाङ्गैरुदस्तो हरिभिरपगतासङ्गनिःशब्दचक्रः ।उत्तानानूरुमूर्धावनतिहठभवद्विप्रतीपप्रणामःप्राह्णे श्रेयो विधत्तां सवितुरवतरन्व्योमवीथीं रथो वः ॥ ६२॥ वर् प्रेयो

pīnoraḥpreritābhraiścaramakhurapuṭāgrasthitaiḥ prātaradrāvādīrghāṅgairudasto haribhirapagatāsaṅganiḥśabdacakraḥ |uttānānūrumūrdhāvanatihaṭhabhavadvipratīpapraṇāmaḥprāhṇe śreyo vidhattāṃ savituravataranvyomavīthīṃ ratho vaḥ || 62|| var preyo

ध्वान्तौघध्वंसदीक्षाविधिपटु वहता प्राक्सहस्रं कराणा वर् विधिगुरु द्राक्सहस्रंमर्यम्णा यो गरिम्णः पदमतुलमुपानीयताध्यासनेन ।स श्रान्तानां नितान्तं भरमिव मरुतामक्षमाणां विसोढुंस्कन्धात्स्कन्धं व्रजन्वो वृजिनविजितये भास्वतः स्यन्दनोऽस्तु ॥ ६३॥

dhvāntaughadhvaṃsadīkṣāvidhipaṭu vahatā prāksahasraṃ karāṇā var vidhiguru drāksahasraṃmaryamṇā yo garimṇaḥ padamatulamupānīyatādhyāsanena |sa śrāntānāṃ nitāntaṃ bharamiva marutāmakṣamāṇāṃ visoḍhuṃskandhātskandhaṃ vrajanvo vṛjinavijitaye bhāsvataḥ syandano'stu || 63||

योक्त्रीभूतान्युगस्य ग्रसितुमिव पुरो दन्दशूकान्दधानोद्वेधाव्यस्ताम्बुवाहावलिविहितबृहत्पक्षविक्षेपशोभः ।सावित्रः स्यन्दनोऽसौ निरतिशयरयप्रीणितानूरुरेनःक्षेपीयो वो गरुत्मानिव हरतु हरीच्छाविधेयप्रचारः ॥ ६४॥

yoktrībhūtānyugasya grasitumiva puro dandaśūkāndadhānodvedhāvyastāmbuvāhāvalivihitabṛhatpakṣavikṣepaśobhaḥ |sāvitraḥ syandano'sau niratiśayarayaprīṇitānūrurenaḥkṣepīyo vo garutmāniva haratu harīcchāvidheyapracāraḥ || 64||

एकाहेनैव दीर्घां त्रिभुवनपदवीं लङ्घयन् यो लघिष्ठः वर् कृस्त्नांपृष्ठे मेरोर्गरीयान् दलितमणिदृषत्त्विंषि पिंषञ्शिरांसि ।सर्वस्यैवोपरिष्टादथ च पुनरधस्तादिवास्ताद्रिमूर्न्धिब्रध्नस्याव्यात्स एवं दुरधिगमपरिस्पन्दनः स्यन्दनो वः ॥ ६५॥

ekāhenaiva dīrghāṃ tribhuvanapadavīṃ laṅghayan yo laghiṣṭhaḥ var kṛstnāṃpṛṣṭhe merorgarīyān dalitamaṇidṛṣattviṃṣi piṃṣañśirāṃsi |sarvasyaivopariṣṭādatha ca punaradhastādivāstādrimūrndhibradhnasyāvyātsa evaṃ duradhigamaparispandanaḥ syandano vaḥ || 65||

धूर्ध्वस्ताग्र्यग्रहाणि ध्वजपटपवनान्दोलितेन्दूनि दूरं वर् दूरात्राहौ ग्रासाभिलाषादनुसरति पुनर्दत्तचक्रव्यथानि ।श्रान्ताश्वश्वासहेलाधुतविबुधधुनीनिर्झराम्भांसि भद्रंदेयासुर्वो दवीयो दिवि दिवसपतेः स्यन्दनप्रस्थितानि ॥ ६६॥

dhūrdhvastāgryagrahāṇi dhvajapaṭapavanāndolitendūni dūraṃ var dūrātrāhau grāsābhilāṣādanusarati punardattacakravyathāni |śrāntāśvaśvāsahelādhutavibudhadhunīnirjharāmbhāṃsi bhadraṃdeyāsurvo davīyo divi divasapateḥ syandanaprasthitāni || 66||

अक्षे रक्षां निबध्य प्रतिसरवलयैर्योजयन्त्यो युगाग्रंधूःस्तम्भे दग्धधूपाः प्रहितसुमनसो गोचरे कूबरस्य ।चर्चाश्चक्रे चरन्त्यो मलयजपयसा सिद्धवध्वस्त्रिसंध्यं वर् चर्चांवन्दन्ते यं द्युमार्गे स नुदतु दुरितान्यंशुमत्स्यन्दनो वः ॥ ६७॥

akṣe rakṣāṃ nibadhya pratisaravalayairyojayantyo yugāgraṃdhūḥstambhe dagdhadhūpāḥ prahitasumanaso gocare kūbarasya |carcāścakre carantyo malayajapayasā siddhavadhvastrisaṃdhyaṃ var carcāṃvandante yaṃ dyumārge sa nudatu duritānyaṃśumatsyandano vaḥ || 67||

उत्कीर्णस्वर्णरेणुद्रुतखुरदलिता पार्श्वयोः शश्वदश्वै वर् रेणुर्द्रुतरश्रान्तभ्रान्तचक्रक्रमनिखिलमिलन्नेमिनिम्ना भरेण ।मेरोर्मूर्धन्यघं वो विघटयतु रवेरेकवीथी रथस्यस्वोष्मोदक्ताम्बुरिक्तप्रकटितपुलिनोद्धूसरा स्वर्धुनीव ॥ ६८॥ वर् स्वोष्मोदस्ताम्बु

utkīrṇasvarṇareṇudrutakhuradalitā pārśvayoḥ śaśvadaśvai var reṇurdrutaraśrāntabhrāntacakrakramanikhilamilanneminimnā bhareṇa |merormūrdhanyaghaṃ vo vighaṭayatu raverekavīthī rathasyasvoṣmodaktāmburiktaprakaṭitapulinoddhūsarā svardhunīva || 68|| var svoṣmodastāmbu

नन्तुं नाकालयानामनिशमनुयतां पद्धतिः पङ्क्तिरेव वर् उपयतांक्षोदो नक्षत्रराशेरदयरयमिलच्चक्रपिष्टस्य धूलिः ।हेषह्लादो हरीणां सुरशिखरिदरीः पूरयन्नेमिनादो वर् नादोयस्याव्यात्तीव्रभानोः स दिवि भुवि यथा व्यक्तचिह्नो रथो वः ॥ ६९॥

nantuṃ nākālayānāmaniśamanuyatāṃ paddhatiḥ paṅktireva var upayatāṃkṣodo nakṣatrarāśeradayarayamilaccakrapiṣṭasya dhūliḥ |heṣahlādo harīṇāṃ suraśikharidarīḥ pūrayanneminādo var nādoyasyāvyāttīvrabhānoḥ sa divi bhuvi yathā vyaktacihno ratho vaḥ || 69||

निःस्पन्दानां विमानावलिविततदिवां देववृन्दारकाणां वर् वलितदिशावृन्दैरानन्दसान्द्रोद्यममपि वहतां विन्दतां वन्दितुं नो ।मन्दाकिन्याममन्दः पुलिनभृति मृदुर्मन्दरे मन्दिराभे वर् मन्दराभेमन्दारैर्मण्डितारं दधदरि दिनकृत्स्यन्दनः स्तान्मुदे वः ॥ ७०॥

niḥspandānāṃ vimānāvalivitatadivāṃ devavṛndārakāṇāṃ var valitadiśāvṛndairānandasāndrodyamamapi vahatāṃ vindatāṃ vandituṃ no |mandākinyāmamandaḥ pulinabhṛti mṛdurmandare mandirābhe var mandarābhemandārairmaṇḍitāraṃ dadhadari dinakṛtsyandanaḥ stānmude vaḥ || 70||

चक्री चक्रारपङ्क्तिं हरिरपि च हरीन् धूर्जटिर्धूर्ध्वजान्तानक्षं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुणः कूबराग्रं कुबेरः ।रंहः संघः सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्यस्तौति प्रीतिप्रसन्नोऽन्वहमहिमरुचेः सोऽवतात्स्यन्दनो वः ॥ ७१॥ वर् रुच

cakrī cakrārapaṅktiṃ harirapi ca harīn dhūrjaṭirdhūrdhvajāntānakṣaṃ nakṣatranātho'ruṇamapi varuṇaḥ kūbarāgraṃ kuberaḥ |raṃhaḥ saṃghaḥ surāṇāṃ jagadupakṛtaye nityayuktasya yasyastauti prītiprasanno'nvahamahimaruceḥ so'vatātsyandano vaḥ || 71|| var ruca

नेत्राहीनेन मूले विहितपरिकरः सिद्धसाध्यैर्मरुद्भिःपादोपान्ते स्तुतोऽलं बलिहरिरभसाकर्षणाबद्धवेगः ।भ्राम्यन्व्योमाम्बुराशावशिशिरकिरणस्यन्दनः संततं वोदिश्याल्लक्ष्मीमपारामतुलितमहिमेवापरो मन्दराद्रिः ॥ ७२॥ वर् अतुल्यां

netrāhīnena mūle vihitaparikaraḥ siddhasādhyairmarudbhiḥpādopānte stuto'laṃ baliharirabhasākarṣaṇābaddhavegaḥ |bhrāmyanvyomāmburāśāvaśiśirakiraṇasyandanaḥ saṃtataṃ vodiśyāllakṣmīmapārāmatulitamahimevāparo mandarādriḥ || 72|| var atulyāṃ

॥ इति रथवर्णनम् ॥

|| iti rathavarṇanam ||

यज्ज्यायो बीजमह्नामपहततिमिरं चक्षुषामञ्जनं य वर् ज्यायो यद्बीजमह्नामपहृतद्द्वारं यन्मुक्तिभाजां यदखिलभुवनज्योतिषामेकमोकः ।यद्वृष्ट्यम्भोनिधानं धरणिरससुधापानपात्रं महद्यद्दिश्यादीशस्य भासां तदधीकलमलं मङ्गलं मण्डलं वः ॥ ७३॥ वर् देवस्य

yajjyāyo bījamahnāmapahatatimiraṃ cakṣuṣāmañjanaṃ ya var jyāyo yadbījamahnāmapahṛtaddvāraṃ yanmuktibhājāṃ yadakhilabhuvanajyotiṣāmekamokaḥ |yadvṛṣṭyambhonidhānaṃ dharaṇirasasudhāpānapātraṃ mahadyaddiśyādīśasya bhāsāṃ tadadhīkalamalaṃ maṅgalaṃ maṇḍalaṃ vaḥ || 73|| var devasya

भानोः तदधिकममलं मण्डलं मङ्गलंवेलावर्धिष्णु सिन्धोः पय इव खमिवार्धोद्गताग्य्रग्रहोडुस्तोकोद्भिन्नस्वचिह्नप्रसवमिव मधोरास्यमस्यन्मनांसि । वर् महांसिप्रातः पूष्णोऽशुभानि प्रशमयतु शिरःशेखरीभूतमद्रेःपौरस्त्यस्योद्गभस्तिस्तिमिततमतमःखण्डनं मण्डलं वः ॥ ७४॥

bhānoḥ tadadhikamamalaṃ maṇḍalaṃ maṅgalaṃvelāvardhiṣṇu sindhoḥ paya iva khamivārdhodgatāgyragrahoḍustokodbhinnasvacihnaprasavamiva madhorāsyamasyanmanāṃsi | var mahāṃsiprātaḥ pūṣṇo'śubhāni praśamayatu śiraḥśekharībhūtamadreḥpaurastyasyodgabhastistimitatamatamaḥkhaṇḍanaṃ maṇḍalaṃ vaḥ || 74||

प्रत्युप्तस्तप्तहेमोज्ज्वलरुचिरचलः पद्मरागेण येनज्यायः किंजल्कपुञ्जो यदलिकुलशितेरम्बरेन्दीवरस्य ।कालव्यालस्य चिह्नं महिततममहोमूर्न्धि रत्नं महद्यद्दीप्तांशोः प्रातरव्यात्तदविकलजगन्मण्डनं मण्डलं वः ॥ ७५॥

pratyuptastaptahemojjvalaruciracalaḥ padmarāgeṇa yenajyāyaḥ kiṃjalkapuñjo yadalikulaśiterambarendīvarasya |kālavyālasya cihnaṃ mahitatamamahomūrndhi ratnaṃ mahadyaddīptāṃśoḥ prātaravyāttadavikalajaganmaṇḍanaṃ maṇḍalaṃ vaḥ || 75||

कस्त्राता तारकाणां पतति तनुरवश्यायबिन्दुर्यथेन्दुर्विद्राणा दृक्स्मरारेरुरसि मुररिपोः कौस्तुभो नोद्गभस्तिः ।वह्नेः सापह्नवेव द्युतिरुदयगते यत्र तन्मण्डलं वोमार्तण्डीयं पुनीताद्दिवि भुवि च तमांसीव मृष्णन्महांसि ॥ ७६॥

kastrātā tārakāṇāṃ patati tanuravaśyāyabinduryathendurvidrāṇā dṛksmarārerurasi muraripoḥ kaustubho nodgabhastiḥ |vahneḥ sāpahnaveva dyutirudayagate yatra tanmaṇḍalaṃ vomārtaṇḍīyaṃ punītāddivi bhuvi ca tamāṃsīva mṛṣṇanmahāṃsi || 76||

यत्प्राच्यां प्राक्चकास्ति प्रभवति च यतः प्राच्यसावुज्जिहानादिद्धं मध्ये यदह्नो भवति ततरुचा येन चोत्पाद्यतेऽहः ।यत्पर्यायेण लोकानवति च जगतां जीवितं यच्च तद्वोविश्वानुग्राहि विश्वं सृजदपि च रवेर्मण्डलं मुक्तयेऽस्तु ॥ ७७॥

yatprācyāṃ prākcakāsti prabhavati ca yataḥ prācyasāvujjihānādiddhaṃ madhye yadahno bhavati tatarucā yena cotpādyate'haḥ |yatparyāyeṇa lokānavati ca jagatāṃ jīvitaṃ yacca tadvoviśvānugrāhi viśvaṃ sṛjadapi ca ravermaṇḍalaṃ muktaye'stu || 77||

शुष्यन्त्यूढानुकारा मकरवसतयो मारवीणां स्थलीनांयेनोत्तप्ताः स्फुटन्तस्तडिति तिलतुलां यान्त्यगेन्द्रा युगान्ते । वर् चटितितच्चण्डांशोरकाण्डत्रिभुवनदहनाशङ्कया धाम कृच्छात् वर् कृत्स्नंसंहृत्यालोकमात्रं प्रलघु विदधतः स्तान्मुदे मण्डलं वः ॥ ७८॥ वर् आहृत्यालोकमात्रं प्रतनु

śuṣyantyūḍhānukārā makaravasatayo māravīṇāṃ sthalīnāṃyenottaptāḥ sphuṭantastaḍiti tilatulāṃ yāntyagendrā yugānte | var caṭititaccaṇḍāṃśorakāṇḍatribhuvanadahanāśaṅkayā dhāma kṛcchāt var kṛtsnaṃsaṃhṛtyālokamātraṃ pralaghu vidadhataḥ stānmude maṇḍalaṃ vaḥ || 78|| var āhṛtyālokamātraṃ pratanu

उद्यद्द्यूद्यानवाप्यां बहुलतमतमःपङ्कपूरं विदार्य वर् बहलप्रोद्भिन्नं पत्रपार्श्वेष्वविरलमरुणच्छायया विस्फुरन्त्या ।कल्याणानि क्रियाद्वः कमलमिव महन्मण्डलं चण्डभानो वर् चण्डरश्मेःरन्वीतं तृप्तिहेतोरसकृदलिकुलाकारिणा राहुणा यत् ॥ ७९॥

udyaddyūdyānavāpyāṃ bahulatamatamaḥpaṅkapūraṃ vidārya var bahalaprodbhinnaṃ patrapārśveṣvaviralamaruṇacchāyayā visphurantyā |kalyāṇāni kriyādvaḥ kamalamiva mahanmaṇḍalaṃ caṇḍabhāno var caṇḍaraśmeḥranvītaṃ tṛptihetorasakṛdalikulākāriṇā rāhuṇā yat || 79||

चक्षुर्दक्षद्विषो यन्न तु दहति पुरः पूरयत्येव कामं वर् न दहति नितरां पुनःनास्तं जुष्टं मरुद्भिर्यदिह नियमिनां यानपात्रं भवाब्धौ ।यद्वीतश्रान्ति शश्वद्भ्रमदपि जगतां भ्रान्तिमभ्रान्ति हन्तिब्रध्नस्याख्याद्विरुद्धक्रियमथ च हिताधायि तन्मण्डलं वः ॥ ८०॥

cakṣurdakṣadviṣo yanna tu dahati puraḥ pūrayatyeva kāmaṃ var na dahati nitarāṃ punaḥnāstaṃ juṣṭaṃ marudbhiryadiha niyamināṃ yānapātraṃ bhavābdhau |yadvītaśrānti śaśvadbhramadapi jagatāṃ bhrāntimabhrānti hantibradhnasyākhyādviruddhakriyamatha ca hitādhāyi tanmaṇḍalaṃ vaḥ || 80||

॥ इति मण्डलवर्णनम् ॥

|| iti maṇḍalavarṇanam ||

सिद्धैः सिद्धान्तमिश्रं श्रितविधि विबुधैश्चारणैश्चाटुगर्भंगीत्या गन्धर्वमुख्यैर्मुहुरहिपतिभिर्यातुधानैर्यतात्म ।सार्धं साध्यैर्मुनीन्द्रैर्मुदितमतमनो मोक्षिभिः पक्षपाता वर् मोक्षुभिःत्प्रातः प्रारभ्यमाणस्तुतिरवतु रविर्विश्ववन्द्योदयो वः ॥ ८१॥

siddhaiḥ siddhāntamiśraṃ śritavidhi vibudhaiścāraṇaiścāṭugarbhaṃgītyā gandharvamukhyairmuhurahipatibhiryātudhānairyatātma |sārdhaṃ sādhyairmunīndrairmuditamatamano mokṣibhiḥ pakṣapātā var mokṣubhiḥtprātaḥ prārabhyamāṇastutiravatu ravirviśvavandyodayo vaḥ || 81||

भासामासन्नभावादधिकतरपटोश्चक्रवालस्य तापाच्छेदादच्छिन्नगच्छत्तुरगखुरपुटन्यासनिःशङ्कटङ्कैः । वर् न्यस्तनिःसङ्गस्यन्दनाङ्गभ्रमणनिकषणात्पातु वस्त्रिप्रकारं वर् त्रिप्रकारैःतप्तांशुस्तत्परीक्षापर इव परितः पर्यटन्हाटकाद्रिम् ॥ ८२॥

bhāsāmāsannabhāvādadhikatarapaṭoścakravālasya tāpācchedādacchinnagacchatturagakhurapuṭanyāsaniḥśaṅkaṭaṅkaiḥ | var nyastaniḥsaṅgasyandanāṅgabhramaṇanikaṣaṇātpātu vastriprakāraṃ var triprakāraiḥtaptāṃśustatparīkṣāpara iva paritaḥ paryaṭanhāṭakādrim || 82||

नो शुष्कं नाकनद्या विकसितकनकाम्भोजया भ्राजितं तु वर् कनकाम्भोरुहाप्लुष्टा नैवोपभोग्या भवति भृशतरं नन्दनोद्यानलक्ष्मीः ।नो शृङ्गाणि द्रुतानि द्रुतममरगिरेः कालधौतानि धौतानीद्धं धाम द्युमार्गे म्रदयति दयया यत्र सोऽर्कोऽवताद्वः ॥ ८३॥

no śuṣkaṃ nākanadyā vikasitakanakāmbhojayā bhrājitaṃ tu var kanakāmbhoruhāpluṣṭā naivopabhogyā bhavati bhṛśataraṃ nandanodyānalakṣmīḥ |no śṛṅgāṇi drutāni drutamamaragireḥ kāladhautāni dhautānīddhaṃ dhāma dyumārge mradayati dayayā yatra so'rko'vatādvaḥ || 83||

ध्वान्तस्यैवान्तहेतुर्न भवति मलिनैकात्मनः पाप्मनोऽपिप्राक्पादोपान्तभाजां जनयति न परं पङ्कजानां प्रबोधम् ।कर्ता निःश्रेयसानामपि न तु खलु यः केवलं वासराणांसोऽव्यादेकोद्यमेच्छाविहितबहुबृहद्विश्वकार्योऽर्यमा वः ॥ ८४॥

dhvāntasyaivāntaheturna bhavati malinaikātmanaḥ pāpmano'piprākpādopāntabhājāṃ janayati na paraṃ paṅkajānāṃ prabodham |kartā niḥśreyasānāmapi na tu khalu yaḥ kevalaṃ vāsarāṇāṃso'vyādekodyamecchāvihitabahubṛhadviśvakāryo'ryamā vaḥ || 84||

लोटँल्लोष्टाविचेष्टः श्रितशयनतलो निःसहीभूतदेहःसंदेही प्राणितव्ये सपदि दश दिशः प्रेक्षमाणोऽन्धकाराः ।निःश्वासायासनिष्ठः परमपरवशो जायते जीवलोकः वर् चिरतरवशोशोकेनेवान्यलोकानुदयकृति गते यत्र सोऽर्कोऽवताद्वः ॥ ८५॥ वर् लोकाभ्युदय

loṭam̐lloṣṭāviceṣṭaḥ śritaśayanatalo niḥsahībhūtadehaḥsaṃdehī prāṇitavye sapadi daśa diśaḥ prekṣamāṇo'ndhakārāḥ |niḥśvāsāyāsaniṣṭhaḥ paramaparavaśo jāyate jīvalokaḥ var cirataravaśośokenevānyalokānudayakṛti gate yatra so'rko'vatādvaḥ || 85|| var lokābhyudaya

क्रामँल्लोलोऽपि लोकाँस्तदुपकृतिकृतावाश्रितः स्थैर्यकोटिंनॄणां दृष्टिं विजिह्मां विदधदपि करोत्यन्तरत्यन्तभद्राम् ।यस्तापस्यापि हेतुर्भवति नियमिनामेकनिर्वाणदायीभूयात्स प्रागवस्थाधिकतरपरिणामोदयोऽर्कः श्रिये वः ॥ ८६॥

krāmam̐llolo'pi lokām̐stadupakṛtikṛtāvāśritaḥ sthairyakoṭiṃnṝṇāṃ dṛṣṭiṃ vijihmāṃ vidadhadapi karotyantaratyantabhadrām |yastāpasyāpi heturbhavati niyamināmekanirvāṇadāyībhūyātsa prāgavasthādhikatarapariṇāmodayo'rkaḥ śriye vaḥ || 86||

व्यापन्नर्तुर्न कालो व्यभिचरति फलं नौषधीर्वृष्टिरिष्टानैष्टैस्तृप्यन्ति देवा न हि वहति मरुन्निर्मलाभानि भानि ।आशाः शान्ता न भिन्दन्त्यवधिमुदधयो बिभ्रति क्ष्माभृतः क्ष्मांयस्मिंस्त्रैलोक्यमेवं न चलति तपति स्तात्स सूर्यः श्रिये वः ॥ ८७॥

vyāpannarturna kālo vyabhicarati phalaṃ nauṣadhīrvṛṣṭiriṣṭānaiṣṭaistṛpyanti devā na hi vahati marunnirmalābhāni bhāni |āśāḥ śāntā na bhindantyavadhimudadhayo bibhrati kṣmābhṛtaḥ kṣmāṃyasmiṃstrailokyamevaṃ na calati tapati stātsa sūryaḥ śriye vaḥ || 87||

कैलासे कृत्तिवासा विहरति विरहत्रासदेहोढकान्तःश्रान्तः शेते महाहावधिजलधि विना छद्मना पद्मनाभः ।योगोद्योगैकतानो गमयति सकलं वासरं स्वं स्वयम्भूर्भूरित्रैलोक्याचिन्ताभृति भुवनविभौ यत्र भास्वान्स वोऽव्यात् ॥ ८८॥

kailāse kṛttivāsā viharati virahatrāsadehoḍhakāntaḥśrāntaḥ śete mahāhāvadhijaladhi vinā chadmanā padmanābhaḥ |yogodyogaikatāno gamayati sakalaṃ vāsaraṃ svaṃ svayambhūrbhūritrailokyācintābhṛti bhuvanavibhau yatra bhāsvānsa vo'vyāt || 88||

एतद्यन्मण्डलं खे तपति दिनकृतस्ता ऋचोऽर्चींषि यानिद्योतन्ते तानि सामान्ययमपि पुरुषो मण्डलेऽणुर्यजूंषि ।एवं यं वेद वेदत्रितयमयमयं वेदवेदी समग्रोवर्गः स्वर्गापवर्गप्रकृतिरविकृतिः सोऽस्तु सूर्यः श्रिये वः ॥ ८९॥

etadyanmaṇḍalaṃ khe tapati dinakṛtastā ṛco'rcīṃṣi yānidyotante tāni sāmānyayamapi puruṣo maṇḍale'ṇuryajūṃṣi |evaṃ yaṃ veda vedatritayamayamayaṃ vedavedī samagrovargaḥ svargāpavargaprakṛtiravikṛtiḥ so'stu sūryaḥ śriye vaḥ || 89||

नाकौकःप्रत्यनीकक्षतिपटुमहसां वासवाग्रेसराणांसर्वेषां साधु पातां जगदिदमदितेरात्मजत्वे समेऽपि ।येनादित्याभिधानं निरतिशयगुणैरात्मनि न्यस्तमस्तु वर् गुणेनात्मनिस्तुत्यस्त्रैलोक्यवन्द्यैस्त्रिदशमुनिगणैः सोंऽशुमान् श्रेयसे वः ॥ ९०॥

nākaukaḥpratyanīkakṣatipaṭumahasāṃ vāsavāgresarāṇāṃsarveṣāṃ sādhu pātāṃ jagadidamaditerātmajatve same'pi |yenādityābhidhānaṃ niratiśayaguṇairātmani nyastamastu var guṇenātmanistutyastrailokyavandyaistridaśamunigaṇaiḥ soṃ'śumān śreyase vaḥ || 90||

भूमिं धाम्नोऽभिवृष्ट्या जगति जलमयीं पावनीं संस्मृताव वर् धाम्नोऽथप्याग्नेयीं दाहशक्त्या मुहुरपि यजमानां यथाप्रार्थितार्थैः । वर् यजमानात्मिकांलीनामाकाश एवामृतकरघटितां ध्वान्तपक्षस्य पर्वण्वेवं सूर्योऽष्टभेदां भव इव भवतः पातु बिभ्रत्स्वमूर्तिम् ॥ ९१॥

bhūmiṃ dhāmno'bhivṛṣṭyā jagati jalamayīṃ pāvanīṃ saṃsmṛtāva var dhāmno'thapyāgneyīṃ dāhaśaktyā muhurapi yajamānāṃ yathāprārthitārthaiḥ | var yajamānātmikāṃlīnāmākāśa evāmṛtakaraghaṭitāṃ dhvāntapakṣasya parvaṇvevaṃ sūryo'ṣṭabhedāṃ bhava iva bhavataḥ pātu bibhratsvamūrtim || 91||

प्राक्कालोन्निद्रपद्माकरपरिमलनाविर्भवत्पादशोभोभक्त्या त्यक्तोरुखेदोद्गति दिवि विनतासूनुना नीयमानः ।सप्ताश्वाप्तापरान्तान्यधिकमधरयन्यो जगन्ति स्तुतोऽलंदेवैर्देवः स पायादपर इव मुरारातिरह्नां पतिर्वः ॥ ९२॥

prākkālonnidrapadmākaraparimalanāvirbhavatpādaśobhobhaktyā tyaktorukhedodgati divi vinatāsūnunā nīyamānaḥ |saptāśvāptāparāntānyadhikamadharayanyo jaganti stuto'laṃdevairdevaḥ sa pāyādapara iva murārātirahnāṃ patirvaḥ || 92||

यः स्रष्टाऽपां पुरस्तादचलवरसमभ्युन्नतेर्हेतुरेकोलोकानां यस्त्रयाणां स्थित उपरि परं दुर्विलङ्घ्येन धाम्ना । वर् च त्रयाणांसद्यः सिद्ध्यै प्रसन्नद्युतिशुभचतुराशामुखः स्ताद्विभक्तो वर् शुचिद्वेधा वेधा इवाविष्कृतकमलरुचिः सोऽर्चिषामाकरो वः ॥ ९३॥

yaḥ sraṣṭā'pāṃ purastādacalavarasamabhyunnaterheturekolokānāṃ yastrayāṇāṃ sthita upari paraṃ durvilaṅghyena dhāmnā | var ca trayāṇāṃsadyaḥ siddhyai prasannadyutiśubhacaturāśāmukhaḥ stādvibhakto var śucidvedhā vedhā ivāviṣkṛtakamalaruciḥ so'rciṣāmākaro vaḥ || 93||

साद्रिद्यूर्वीनदीशा दिशति दश दिशो दर्शयन्प्राग्दृशो यः वर् द्राक् दृशोसादृश्यं दृश्यते नो सदशशतदृशि त्रैदशे यस्य देशे ।दीप्तांशुर्वः स दिश्यादशिवयुगदशादर्शितद्वादशात्माशं शास्त्यश्वांश्च यस्याशयविदतिशयाद्दन्दशूकाशनाद्यः ॥ ९४॥

sādridyūrvīnadīśā diśati daśa diśo darśayanprāgdṛśo yaḥ var drāk dṛśosādṛśyaṃ dṛśyate no sadaśaśatadṛśi traidaśe yasya deśe |dīptāṃśurvaḥ sa diśyādaśivayugadaśādarśitadvādaśātmāśaṃ śāstyaśvāṃśca yasyāśayavidatiśayāddandaśūkāśanādyaḥ || 94||

तीर्थानि व्यर्थकानि हृदनदसरसीनिर्झराम्भोजिनीनांनोदन्वन्तो नुदन्ति प्रतिभयमशुभश्वभ्रपातानुबन्धि ।आपो नाकापगाया अपि कलुषमुषो मज्जतां नैव यत्र वर् स्वर्गापगायाःत्रातुं यातेऽन्यलोकान् स दिशतु दिवसस्यैकहेतुर्हितं वः ॥ ९५॥ वर् लोकं

tīrthāni vyarthakāni hṛdanadasarasīnirjharāmbhojinīnāṃnodanvanto nudanti pratibhayamaśubhaśvabhrapātānubandhi |āpo nākāpagāyā api kaluṣamuṣo majjatāṃ naiva yatra var svargāpagāyāḥtrātuṃ yāte'nyalokān sa diśatu divasasyaikaheturhitaṃ vaḥ || 95|| var lokaṃ

एतत्पातालपङ्कप्लुतमिव तमसैवैकमुद्गाढमासीदप्रज्ञाताप्रतर्क्यं निरवगति तथालक्षणं सुप्तमन्तः ।यादृक्सृष्टेः पुरस्तान्निशि निशि सकलं जायते तादृगेवत्रैलोक्यं यद्वियोगादवतु रविरसौ सर्गतुल्योदयो वः ॥ ९६॥

etatpātālapaṅkaplutamiva tamasaivaikamudgāḍhamāsīdaprajñātāpratarkyaṃ niravagati tathālakṣaṇaṃ suptamantaḥ |yādṛksṛṣṭeḥ purastānniśi niśi sakalaṃ jāyate tādṛgevatrailokyaṃ yadviyogādavatu ravirasau sargatulyodayo vaḥ || 96||

द्वीपे योऽस्ताचलोऽस्मिन्भवति खलु स एवापरत्रोदयाद्रिर्या यामिन्युज्ज्वलेन्दुद्युतिरिह दिवसोऽन्यत्र तीव्रातपः सा ।यद्वश्यौ देशकालाविति नियमयतो नो तु यं देशकाला वर् नुवव्यात्स स्वप्रभुत्वाहितभुवनहितो हेतुरह्नामिनो वः ॥ ९७॥

dvīpe yo'stācalo'sminbhavati khalu sa evāparatrodayādriryā yāminyujjvalendudyutiriha divaso'nyatra tīvrātapaḥ sā |yadvaśyau deśakālāviti niyamayato no tu yaṃ deśakālā var nuvavyātsa svaprabhutvāhitabhuvanahito heturahnāmino vaḥ || 97||

व्यग्रैरग्र्यग्रहेन्दुग्रसनगुरु भरैर्नो समग्रैरुदग्रैः वर् गुरुतरैःप्रत्यग्रैरीषदुग्रैरुदयगिरिगतो गोगणैर्गौरयन् गाम् ।उद्गाढार्चिर्विलीनामरनगरनगग्रावगर्भामिवाह्नामग्रे श्रेयो विधत्ते ग्लपयतु गहनं स ग्रहग्रामणीर्वः ॥ ९८॥

vyagrairagryagrahendugrasanaguru bharairno samagrairudagraiḥ var gurutaraiḥpratyagrairīṣadugrairudayagirigato gogaṇairgaurayan gām |udgāḍhārcirvilīnāmaranagaranagagrāvagarbhāmivāhnāmagre śreyo vidhatte glapayatu gahanaṃ sa grahagrāmaṇīrvaḥ || 98||

योनिः साम्नां विधाता मधुरिपुरजितो धूर्जटिः शंकरोऽसौमृत्युः कालोऽलकायाः पतिरपि धनदः पावको जातवेदाः ।इत्थं संज्ञा डवित्थादिवदमृतभुजां या यदृच्छाप्रवृत्तास्तासामेकोऽभिधेयस्तदनुगुणगुणैर्यः स सूर्योऽवताद्वः ॥ ९९॥ वर् गणैः

yoniḥ sāmnāṃ vidhātā madhuripurajito dhūrjaṭiḥ śaṃkaro'saumṛtyuḥ kālo'lakāyāḥ patirapi dhanadaḥ pāvako jātavedāḥ |itthaṃ saṃjñā ḍavitthādivadamṛtabhujāṃ yā yadṛcchāpravṛttāstāsāmeko'bhidheyastadanuguṇaguṇairyaḥ sa sūryo'vatādvaḥ || 99|| var gaṇaiḥ

देवः किं बान्धवः स्यात्प्रियसुहृदथवाऽऽचार्य आहोस्विदर्यो वर् आर्यःरक्षा चक्षुर्नु दीपो गुरुरुत जनको जीवितं बीजमोजः ।एवं निर्णीयते यः क इव न जगतां सर्वथा सर्वदाऽसौ वर् सर्वदाःसर्वाकारोपकारी दिशतु दशशताभीषुरभ्यर्थितं वः ॥ १००॥

devaḥ kiṃ bāndhavaḥ syātpriyasuhṛdathavā''cārya āhosvidaryo var āryaḥrakṣā cakṣurnu dīpo gururuta janako jīvitaṃ bījamojaḥ |evaṃ nirṇīyate yaḥ ka iva na jagatāṃ sarvathā sarvadā'sau var sarvadāḥsarvākāropakārī diśatu daśaśatābhīṣurabhyarthitaṃ vaḥ || 100||

श्लोका लोकस्य भूत्यै शतमिति रचिताः श्रीमयूरेण भक्त्यायुक्तश्चैतान्पठेद्यः सकृदपि पुरुषः सर्वपापैर्विमुक्तः ।आरोग्यं सत्कवित्वं मतिमतुलबलं कान्तिमायुःप्रकर्षंविद्यामैश्वर्यमर्थं सुतमपि लभते सोऽत्र सूर्यप्रसादात् ॥ १०१॥

ślokā lokasya bhūtyai śatamiti racitāḥ śrīmayūreṇa bhaktyāyuktaścaitānpaṭhedyaḥ sakṛdapi puruṣaḥ sarvapāpairvimuktaḥ |ārogyaṃ satkavitvaṃ matimatulabalaṃ kāntimāyuḥprakarṣaṃvidyāmaiśvaryamarthaṃ sutamapi labhate so'tra sūryaprasādāt || 101||

इति श्रीमयूरकविप्रणीतं सूर्यशतकं समाप्तम् ।फलश्रुतिः

iti śrīmayūrakavipraṇītaṃ sūryaśatakaṃ samāptam |phalaśrutiḥ