कृष्णविलासकाव्यम् Shrikrishnavilasakavyam By Shukumarakavi

॥ श्रीः ॥प्रथमः सर्गःअस्ति श्रियः सद्म सुमेरुनामा समस्तकल्याणनिधिर्गिरीन्द्रः ।तिष्ठन्निदं विश्वमनुप्रविश्य स्वेनात्मना विष्णुरिवोर्जितेन ॥ १०१॥

|| śrīḥ ||prathamaḥ sargaḥasti śriyaḥ sadma sumerunāmā samastakalyāṇanidhirgirīndraḥ |tiṣṭhannidaṃ viśvamanupraviśya svenātmanā viṣṇurivorjitena || 101||

मिथस्तिरोभावविलोकनाभ्यां सङ्क्रीडमानाविव बालकौ द्वौ ।पार्श्वेषु यस्याशु परिभ्रमन्तौ चन्द्रांशुमन्तौ नयतो दिनानि ॥ १०२॥

mithastirobhāvavilokanābhyāṃ saṅkrīḍamānāviva bālakau dvau |pārśveṣu yasyāśu paribhramantau candrāṃśumantau nayato dināni || 102||

उच्चैश्शिखः काञ्चनगौरवर्णस्तमो निगृह्णन्महसा निजेन ।दीपस्त्रयाणामिव विष्टपानां यो भाति पर्यन्तचरत्पतङ्गः ॥ १०३॥

uccaiśśikhaḥ kāñcanagauravarṇastamo nigṛhṇanmahasā nijena |dīpastrayāṇāmiva viṣṭapānāṃ yo bhāti paryantacaratpataṅgaḥ || 103||

यस्या पतित्वे विहिताभिलाषः करोति तीव्राणि तपांसि लोकः ।बिभर्ति रत्नाकरमेखलां तामङ्केन पुत्रीमिव यो धरित्रीम् ॥ १०४॥

yasyā patitve vihitābhilāṣaḥ karoti tīvrāṇi tapāṃsi lokaḥ |bibharti ratnākaramekhalāṃ tāmaṅkena putrīmiva yo dharitrīm || 104||

महान्ति दानानि मखानुदग्रान् पराञ्चि पानाशनयोस्तपांसि ।शरीरिणः शान्तमलैर्मनोभिः कुर्वन्ति यच्छृङ्गनिवासकामाः ॥ १०५॥

mahānti dānāni makhānudagrān parāñci pānāśanayostapāṃsi |śarīriṇaḥ śāntamalairmanobhiḥ kurvanti yacchṛṅganivāsakāmāḥ || 105||

सुरा युगान्तेषु सह प्रियाभिर्न्निषेदिवांसो यदधित्यकासु ।उदन्वतामैक्यमुपागतानां पश्यन्ति कल्लोलशतप्रचारान् ॥ १०६॥

surā yugānteṣu saha priyābhirnniṣedivāṃso yadadhityakāsu |udanvatāmaikyamupāgatānāṃ paśyanti kallolaśatapracārān || 106||

पुष्पाणि शय्यास्सुरपादपानां क्रीडागृहाः काञ्चनगह्वराणि ।भवन्ति च स्वर्गविलासिनीनां रत्नाङ्कुरा यत्र रतिप्रदीपाः ॥ १०७॥

puṣpāṇi śayyāssurapādapānāṃ krīḍāgṛhāḥ kāñcanagahvarāṇi |bhavanti ca svargavilāsinīnāṃ ratnāṅkurā yatra ratipradīpāḥ || 107||

स्वर्गौकसस्स्वर्णमहीषु पीताः श्वेतत्विषो रूप्यमयीषु भूषु ।नीलाश्च नीलोपलमेदिनीषु ज्ञातुं मिथो यत्र न शक्नुवन्ति ॥ १०८॥

svargaukasassvarṇamahīṣu pītāḥ śvetatviṣo rūpyamayīṣu bhūṣu |nīlāśca nīlopalamedinīṣu jñātuṃ mitho yatra na śaknuvanti || 108||

दरीगृहोत्सङ्गगतेरनूरोः कशाभिघातध्वनिभिः सकम्पाः ।सद्यः प्रियानुज्झितमानदोषाः सुराङ्गना यत्र परिष्वजन्ते ॥ १०९॥

darīgṛhotsaṅgagateranūroḥ kaśābhighātadhvanibhiḥ sakampāḥ |sadyaḥ priyānujjhitamānadoṣāḥ surāṅganā yatra pariṣvajante || 109||

नेतुं त्रपानम्रमुखीरनीशाः स्फुटानि यत्स्वर्णगुहान्तराणि ।सिद्धाः प्रयत्नेन विना नवोढाः नयन्ति नीलोपलगह्वराणि ॥ ११०॥

netuṃ trapānamramukhīranīśāḥ sphuṭāni yatsvarṇaguhāntarāṇi |siddhāḥ prayatnena vinā navoḍhāḥ nayanti nīlopalagahvarāṇi || 110||

यत्रोद्यतानां कुसुमापचाये कान्तासु कल्पद्रुमवाटिकासु ।विभान्ति सुत्रामविलासिनीनां पदानि लाक्षारसपाटलानि ॥ १११॥

yatrodyatānāṃ kusumāpacāye kāntāsu kalpadrumavāṭikāsu |vibhānti sutrāmavilāsinīnāṃ padāni lākṣārasapāṭalāni || 111||

पयोदमार्गव्यतिलङ्घिनीषु हंसाः शिरःपुष्करिणीषु यस्य ।वर्षागमेऽप्यश्रुतमेघनादाः न कुर्वते मानसदीर्घयात्राम् ॥ ११२॥

payodamārgavyatilaṅghinīṣu haṃsāḥ śiraḥpuṣkariṇīṣu yasya |varṣāgame'pyaśrutameghanādāḥ na kurvate mānasadīrghayātrām || 112||

छन्नेषु यस्मिन् कनकोज्ज्वलाभिरामूलचूडं नवमञ्जरीभिः ।गन्धेन विज्ञाय पतन्ति भृङ्गाः शृङ्गान्तरारग्वधपादपेषु ॥ ११३॥

channeṣu yasmin kanakojjvalābhirāmūlacūḍaṃ navamañjarībhiḥ |gandhena vijñāya patanti bhṛṅgāḥ śṛṅgāntarāragvadhapādapeṣu || 113||

मन्दाकिनी यच्छिखरे वहन्ती कुल्यापथाभ्यन्तरसम्प्रविष्टा ।बालेव तद्रक्षणसम्प्रवृत्ता दिने दिने सिञ्चति पुष्पवाटीम् ॥ ११४॥

mandākinī yacchikhare vahantī kulyāpathābhyantarasampraviṣṭā |bāleva tadrakṣaṇasampravṛttā dine dine siñcati puṣpavāṭīm || 114||

श्रियाभिरामश्शरणं सुराणामलङ्घनीयो महता महिम्ना ।विराजमानो वनमालया च यः शार्ङ्गधन्वानमनुप्रयाति ॥ ११५॥

śriyābhirāmaśśaraṇaṃ surāṇāmalaṅghanīyo mahatā mahimnā |virājamāno vanamālayā ca yaḥ śārṅgadhanvānamanuprayāti || 115||

पुरा पुराणां त्रितयं दिधक्षोरुमापतेः कार्मुकतां प्रपन्नः ।मध्येन वज्राङ्कुशमत्स्यचिह्नं योऽद्यापि तन्मुष्टिपदं दधाति ॥ ११६॥

purā purāṇāṃ tritayaṃ didhakṣorumāpateḥ kārmukatāṃ prapannaḥ |madhyena vajrāṅkuśamatsyacihnaṃ yo'dyāpi tanmuṣṭipadaṃ dadhāti || 116||

शृङ्गाग्रभाजां सुरसुन्दरीणां मुखानि पश्यन्नमलानि चन्द्रः ।निगूहितुं नूनमुरःकलङ्कं ह्रियेव यत्सानुपथेन याति ॥ ११७॥

śṛṅgāgrabhājāṃ surasundarīṇāṃ mukhāni paśyannamalāni candraḥ |nigūhituṃ nūnamuraḥkalaṅkaṃ hriyeva yatsānupathena yāti || 117||

मनोभिरामे शिखरे तदीये सहोपविष्टं सुरसिद्धसङ्घैः ।अवोचदागत्य कृतप्रणामा कदाचिदुर्वी कमलाधिवासम् ॥ ११८॥

manobhirāme śikhare tadīye sahopaviṣṭaṃ surasiddhasaṅghaiḥ |avocadāgatya kṛtapraṇāmā kadācidurvī kamalādhivāsam || 118||

पुमानिवाहं भवतः पुरस्ताद्ब्रवीमि किञ्चित् प्रतिपद्य धैर्यम् ।पीडा मदीया परमत्र हेतुर्निर्ल्लज्जता नन्वखिलोपहास्या ॥ ११९॥

pumānivāhaṃ bhavataḥ purastādbravīmi kiñcit pratipadya dhairyam |pīḍā madīyā paramatra heturnirllajjatā nanvakhilopahāsyā || 119||

सृष्टास्त्वया दत्तवराश्च दैत्याः भारेण मां सम्प्रति पीडयन्ति ।बले प्रमाणे च भवन्ति येषां नैवोपमानं कुलभूभृतोऽपि ॥ १२०॥

sṛṣṭāstvayā dattavarāśca daityāḥ bhāreṇa māṃ samprati pīḍayanti |bale pramāṇe ca bhavanti yeṣāṃ naivopamānaṃ kulabhūbhṛto'pi || 120||

स्वविक्रमोन्मूलितराजकानां जयैषिणामद्य परस्परेण ।तेषां रणक्षोणिषु सिंहनादैर्निर्घातघोरैर्गिरयः स्फुटन्ति ॥ १२१॥

svavikramonmūlitarājakānāṃ jayaiṣiṇāmadya paraspareṇa |teṣāṃ raṇakṣoṇiṣu siṃhanādairnirghātaghorairgirayaḥ sphuṭanti || 121||

मुहुर्बलादुन्नमयत्यहीन्द्रे मद्भारभुग्नं फणचक्रवालम्।मम प्रकम्पाश्चलिताब्धिशैलाः दिग्दन्तिनो हन्त कदर्थयन्ति ॥ १२२॥

muhurbalādunnamayatyahīndre madbhārabhugnaṃ phaṇacakravālam|mama prakampāścalitābdhiśailāḥ digdantino hanta kadarthayanti || 122||

आशामुखेषु भ्रमतामजस्रं तेषां चमूभिः परिसर्पिणीभिः ।तिरोहितां भानुमतो मयूखाः न क्वापि मां सम्प्रति संस्पृशन्ति ॥ १२३॥

āśāmukheṣu bhramatāmajasraṃ teṣāṃ camūbhiḥ parisarpiṇībhiḥ |tirohitāṃ bhānumato mayūkhāḥ na kvāpi māṃ samprati saṃspṛśanti || 123||

सन्नास्मि दैतेयभरेण साहं फणीश्वरस्सीदति मद्भरेण ।तद्भारशीर्यन्निजकर्परस्य धिक् तामवस्थां कमठेश्वरस्य ॥ १२४॥

sannāsmi daiteyabhareṇa sāhaṃ phaṇīśvarassīdati madbhareṇa |tadbhāraśīryannijakarparasya dhik tāmavasthāṃ kamaṭheśvarasya || 124||

भारावसीदद्फणमण्डलस्य फणीश्वरस्योपरि दुःस्थिताऽहम् ।आसन्नपातास्मि तटीव नद्याः प्रवाहवेगेन विलुप्तमूला ॥ १२५॥

bhārāvasīdadphaṇamaṇḍalasya phaṇīśvarasyopari duḥsthitā'ham |āsannapātāsmi taṭīva nadyāḥ pravāhavegena viluptamūlā || 125||

निवेदिता देव मया दशेयमनुक्तिदोषो मयि नोपपाद्यः ।निवेद्यते रक्ष्यजनेन दुःखं ततः परस्तात् प्रभवः प्रमाणम् ॥ १२६॥

niveditā deva mayā daśeyamanuktidoṣo mayi nopapādyaḥ |nivedyate rakṣyajanena duḥkhaṃ tataḥ parastāt prabhavaḥ pramāṇam || 126||

इत्युक्तवत्यामुचितं पृथिव्यां चिन्ताबलेन स्तिमितो मुहूर्तम् ।मुखानि पश्यन्नमृताशनानां देवः प्रजानां पतिरित्युवाच ॥ १२७॥

ityuktavatyāmucitaṃ pṛthivyāṃ cintābalena stimito muhūrtam |mukhāni paśyannamṛtāśanānāṃ devaḥ prajānāṃ patirityuvāca || 127||

नासत्यमेतद्यदवोचदुर्वी स्वकर्मणः साधु फलं मयाऽऽप्तम् ।मद्वर्द्धिता मामवमत्य दैत्याः बलादुपघ्नन्ति जगन्ति यत्ते ॥ १२८॥

nāsatyametadyadavocadurvī svakarmaṇaḥ sādhu phalaṃ mayā''ptam |madvarddhitā māmavamatya daityāḥ balādupaghnanti jaganti yatte || 128||

अतीतकार्यानुशयेन किं स्यादशेषविद्वज्जनगर्हितेन ।सुराः समुन्मूलनमाशु तेषां कर्तुं यतध्वं जगतां हिताय ॥ १२९॥

atītakāryānuśayena kiṃ syādaśeṣavidvajjanagarhitena |surāḥ samunmūlanamāśu teṣāṃ kartuṃ yatadhvaṃ jagatāṃ hitāya || 129||

सद्यस्समुत्तिष्ठत चिन्तयालं चिन्ता हि कार्यप्रतिबन्धहेतुः ।यामः पृथिव्या सह यत्र तत्र नारायणो दानवकालरात्रिः ॥ १३०॥

sadyassamuttiṣṭhata cintayālaṃ cintā hi kāryapratibandhahetuḥ |yāmaḥ pṛthivyā saha yatra tatra nārāyaṇo dānavakālarātriḥ || 130||

अस्त्वेवमित्यादरपूर्वमेव स स्वीकृतोक्तिस्सुरसिद्धसङ्घैः ।सरोजजन्मा सह तैः प्रतस्थे विहायसा विश्वपतेस्सकाशम् ॥ १३१॥

astvevamityādarapūrvameva sa svīkṛtoktissurasiddhasaṅghaiḥ |sarojajanmā saha taiḥ pratasthe vihāyasā viśvapatessakāśam || 131||

एलापरिष्वङ्गलसत्तमालं वेलाधिरूढस्खलदूर्मिमालम् ।ददर्श धाता मनसोऽनुकूलं पयःपयोधेरचिरेण कूलम् ॥ १३२॥

elāpariṣvaṅgalasattamālaṃ velādhirūḍhaskhaladūrmimālam |dadarśa dhātā manaso'nukūlaṃ payaḥpayodheracireṇa kūlam || 132||

ददर्श च क्षीरमयं समुद्रं कैलासशृङ्गोन्नतफेनकूटम् ।पुण्यं पयःकेलिसमुत्सुकानां श्रियः सखीनामवगाहनेन ॥ १३३॥

dadarśa ca kṣīramayaṃ samudraṃ kailāsaśṛṅgonnataphenakūṭam |puṇyaṃ payaḥkelisamutsukānāṃ śriyaḥ sakhīnāmavagāhanena || 133||

आनन्दयामास दिवौकसस्तानाघ्रातशेषो मुनिमण्डलेन ।प्रकामपुण्यः पवनोपनीतो वैकुण्ठवक्षस्तुलसीसुगन्धः ॥ १३४॥

ānandayāmāsa divaukasastānāghrātaśeṣo munimaṇḍalena |prakāmapuṇyaḥ pavanopanīto vaikuṇṭhavakṣastulasīsugandhaḥ || 134||

गन्धानुसारेण विसृष्टनेत्रैर्हिरण्यगर्भप्रमुखैरमर्तैः ।नवार्ककल्पं ददृशे मुरारेर्वक्षस्थलीकौस्तुभरत्नधाम ॥ १३५॥

gandhānusāreṇa visṛṣṭanetrairhiraṇyagarbhapramukhairamartaiḥ |navārkakalpaṃ dadṛśe murārervakṣasthalīkaustubharatnadhāma || 135||

अपह्नुताशेषमनोविकारं दिविस्पृशा तूर्यरवेण मिश्रम् ।आकर्ण्य वैकुण्ठविलासिनीनां गीतध्वनिं हर्षमयासिषुस्ते ॥ १३६॥

apahnutāśeṣamanovikāraṃ divispṛśā tūryaraveṇa miśram |ākarṇya vaikuṇṭhavilāsinīnāṃ gītadhvaniṃ harṣamayāsiṣuste || 136||

आसक्तिमालक्ष्य विनीतवेषा स्वमौलिविन्यस्तकरास्सुरास्ते ।आलोकयामासुरशेषनाथं सविग्रहं पुण्यमिव प्रजानाम् ॥ १३७॥

āsaktimālakṣya vinītaveṣā svamaulivinyastakarāssurāste |ālokayāmāsuraśeṣanāthaṃ savigrahaṃ puṇyamiva prajānām || 137||

प्रवृद्धहेमाभरणप्रकाशं तमालनीलं जलधौ शयानम् ।तटिल्लताढ्यं पयसोऽतिपानादनीशमुद्गन्तुमिवाम्बुवाहम् ॥ १३८॥

pravṛddhahemābharaṇaprakāśaṃ tamālanīlaṃ jaladhau śayānam |taṭillatāḍhyaṃ payaso'tipānādanīśamudgantumivāmbuvāham || 138||

तरङ्गवातेन पयःपयोधेरापूर्यमाणं करपाञ्चजन्यम् ।वामेन तिर्यग्वलता सलीलं सम्भावयन्तं मुहुरीक्षणेन ॥ १३९॥

taraṅgavātena payaḥpayodherāpūryamāṇaṃ karapāñcajanyam |vāmena tiryagvalatā salīlaṃ sambhāvayantaṃ muhurīkṣaṇena || 139||

प्रतिक्षणं प्रेमविशेषजाभिस्सम्भावनाभिः कमलासनायाः ।पुराऽऽत्मना कल्पितमम्बुराशेः प्रमार्जयन्तं मथनावमानम् ॥ १४०॥

pratikṣaṇaṃ premaviśeṣajābhissambhāvanābhiḥ kamalāsanāyāḥ |purā''tmanā kalpitamamburāśeḥ pramārjayantaṃ mathanāvamānam || 140||

पर्यायतः पाणिधृतं सरोजं विन्यस्य विन्यस्य दृशोः पदव्याम्।निद्रां प्रबोधं च मुहुर्न्नयन्तीं पद्मासनां सस्मितमीक्षमाणाम् ॥ १४१॥

paryāyataḥ pāṇidhṛtaṃ sarojaṃ vinyasya vinyasya dṛśoḥ padavyām|nidrāṃ prabodhaṃ ca muhurnnayantīṃ padmāsanāṃ sasmitamīkṣamāṇām || 141||

स्वच्छस्वदेहप्रतिबिम्बितेन फणाश्मजालेन फणीश्वरस्य ।भास्वत् फलस्तोमनिरन्तरस्य वहन्तमाभां वटपादपस्य ॥ १४२॥

svacchasvadehapratibimbitena phaṇāśmajālena phaṇīśvarasya |bhāsvat phalastomanirantarasya vahantamābhāṃ vaṭapādapasya || 142||

अजस्रमासीनरथाङ्गशङ्खमतिप्रसन्नं कमलाधिवासम् ।सन्तापविच्छेदकरं प्रजानां ह्रदं महीयांसमिवाभिगम्यम् ॥ १४३॥

ajasramāsīnarathāṅgaśaṅkhamatiprasannaṃ kamalādhivāsam |santāpavicchedakaraṃ prajānāṃ hradaṃ mahīyāṃsamivābhigamyam || 143||

वक्तुं मिथो राहुविचेष्टितानि कर्णद्वयाभ्यर्णमुपेयिवांसौ ।अलब्धकालाविव भानुचन्द्रौ रथाङ्गशङ्खौ दधतं कराभ्याम् ॥ १४४॥

vaktuṃ mitho rāhuviceṣṭitāni karṇadvayābhyarṇamupeyivāṃsau |alabdhakālāviva bhānucandrau rathāṅgaśaṅkhau dadhataṃ karābhyām || 144||

द्वारस्थसेनापतिचोदितेन निवारिताः कञ्चुकिमण्डलेन ।सुराः प्रमोदस्खलितैर्वचोभिः स्थित्वैव ते व्योमनि तुष्टुवुस्तम् ॥ १४५॥

dvārasthasenāpaticoditena nivāritāḥ kañcukimaṇḍalena |surāḥ pramodaskhalitairvacobhiḥ sthitvaiva te vyomani tuṣṭuvustam || 145||

नमः परस्मै पुरुषाय तुभ्यं गिरां धियामप्यपथि स्थिताय ।अस्मान् पुनस्त्रातुमुदग्रमोहान् कृपाबलात् कल्पितविग्रहाय ॥ १४६॥

namaḥ parasmai puruṣāya tubhyaṃ girāṃ dhiyāmapyapathi sthitāya |asmān punastrātumudagramohān kṛpābalāt kalpitavigrahāya || 146||

भागीरथी पादकुशेशयात्ते विनिर्गता विश्वमिदं पुनीते ।कस्त्वां पुनर्भावयतो जनस्य शुद्धिं परिच्छेत्तुमलं मनीषी ॥ १४७॥

bhāgīrathī pādakuśeśayātte vinirgatā viśvamidaṃ punīte |kastvāṃ punarbhāvayato janasya śuddhiṃ paricchettumalaṃ manīṣī || 147||

अनन्तशक्तेरपविक्रियस्य तिस्रस्त्रिलोकीश्वर शक्तयस्ते ।वितन्वते स्थावरजङ्गमानामुत्पादनक्षेमविलोपनानि ॥ १४८॥

anantaśakterapavikriyasya tisrastrilokīśvara śaktayaste |vitanvate sthāvarajaṅgamānāmutpādanakṣemavilopanāni || 148||

कटाक्षमात्रेण भवाम्बुराशेः पारं परं प्रापयितुस्त्रिलोकीम् ।सकृन्नमस्या परमातरस्ते यत्नानुरूपं हि फलं क्रियाणाम् ॥ १४९॥

kaṭākṣamātreṇa bhavāmburāśeḥ pāraṃ paraṃ prāpayitustrilokīm |sakṛnnamasyā paramātaraste yatnānurūpaṃ hi phalaṃ kriyāṇām || 149||

त्वं ज्योतिरापस्त्वमसि त्वमुर्वी त्वं व्योम वैश्वानरसारथिस्त्वम् ।त्वं जीववर्गः परमस्त्वमात्मा यन्नासि किं नाम जगत्पते तत् ॥ १५०॥

tvaṃ jyotirāpastvamasi tvamurvī tvaṃ vyoma vaiśvānarasārathistvam |tvaṃ jīvavargaḥ paramastvamātmā yannāsi kiṃ nāma jagatpate tat || 150||