गङ्गास्तुतिः ३ अथवा गङ्गाविज्ञप्तिः Ganga Vijnaptih

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥(गीतिवृत्तम)जय जय भगवति गङ्गे! । त्वं गेयगुणा (१)प्रतीपसुतदयिते !अयि ! तेऽस्तु दया (२)त्वत्तो येऽन्ये दीने नहि क्षमा मयि ते ॥ १॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ ||(gītivṛttama)jaya jaya bhagavati gaṅge! | tvaṃ geyaguṇā (1)pratīpasutadayite !ayi ! te'stu dayā (2)tvatto ye'nye dīne nahi kṣamā mayi te || 1||

बलिना कलिना मलिनानुद्धर्तमसि त्वमेव सत्यमलम् ।गायन्ति यशः कवयस्तव यत्पीयूषतोऽपि (३)सत्यमलम् ॥ २॥

balinā kalinā malinānuddhartamasi tvameva satyamalam |gāyanti yaśaḥ kavayastava yatpīyūṣato'pi (3)satyamalam || 2||

(४)भविता त्वयि मज्जनतः शुचिराशु तथा तपन्न गङ्गेऽहम् ।रुचिरमपि वपुः पापं हेयमिह यथा (५)सपन्नगं गेहम् ॥ ३॥

(4)bhavitā tvayi majjanataḥ śucirāśu tathā tapanna gaṅge'ham |ruciramapi vapuḥ pāpaṃ heyamiha yathā (5)sapannagaṃ geham || 3||

शरणागतो दयावति! । दीनस्त्याज्यस्त्वया न गङ्गेऽयं ।कः स्मरतु त्वां हित्वा सन्तानं विषयिणां नगं! गेयं ! ॥ ४॥

śaraṇāgato dayāvati! | dīnastyājyastvayā na gaṅge'yaṃ |kaḥ smaratu tvāṃ hitvā santānaṃ viṣayiṇāṃ nagaṃ! geyaṃ ! || 4||

भागीरथि! । तव दृष्टिः प्रभवति पुरुषार्थसम्पदे विनते ।ईषन्मात्रमयि श्रुतमौदासिन्यं जनेषु देवि! न ते ॥ ५॥

bhāgīrathi! | tava dṛṣṭiḥ prabhavati puruṣārthasampade vinate |īṣanmātramayi śrutamaudāsinyaṃ janeṣu devi! na te || 5||

मूर्तिमती त्वमसि दया देवस्य हरेर्जगद्भयादवतः ।त्रातं हि लीलयेदं विश्वं संसारतस्त्वया दवतः ॥ ६॥

mūrtimatī tvamasi dayā devasya harerjagadbhayādavataḥ |trātaṃ hi līlayedaṃ viśvaṃ saṃsāratastvayā davataḥ || 6||

जय देवि ! । जह्नुकन्ये! भजदघसंहारसद्व्रते! धन्ये!सन्तु बहवः किमन्ये त्वामेव जगद्धितावहां मन्ये ॥ ७॥

jaya devi ! | jahnukanye! bhajadaghasaṃhārasadvrate! dhanye!santu bahavaḥ kimanye tvāmeva jagaddhitāvahāṃ manye || 7||

वससि विशङ्कं शम्भोः (६)कृतसिञ्जितविहितमर्मरा शिरसि ।दुर्गाया अपि तेन त्वं भगवत्यतुलशर्मराशिरसि ॥ ८॥

vasasi viśaṅkaṃ śambhoḥ (6)kṛtasiñjitavihitamarmarā śirasi |durgāyā api tena tvaṃ bhagavatyatulaśarmarāśirasi || 8||

शरणागतजीवानां प्रक्षालितसर्वपापजम्बालाम् ।वन्दे हरेर्हरन्तीं त्रासं त्वां त्रिविधतापजं बालाम् ॥ ९॥

śaraṇāgatajīvānāṃ prakṣālitasarvapāpajambālām |vande harerharantīṃ trāsaṃ tvāṃ trividhatāpajaṃ bālām || 9||

पतितः काकोऽपि भवति पयसि भवत्याः सुरापगे! । हंसः ।भजति यशः सुकृतोषधस्त्वयि (७)कृतमज्जन सुरापगेऽहं सः ॥ १०॥

patitaḥ kāko'pi bhavati payasi bhavatyāḥ surāpage! | haṃsaḥ |bhajati yaśaḥ sukṛtoṣadhastvayi (7)kṛtamajjana surāpage'haṃ saḥ || 10||

(८)हरितां ददासि जाह्नवि! । जन्तुभ्यस्त्वं तथा मुदा (८)हरताम् ।किं मे न दर्शनं वाक्सत्यास्तु यशःकथामुदाहरताम् ॥ ११॥

(8)haritāṃ dadāsi jāhnavi! | jantubhyastvaṃ tathā mudā (8)haratām |kiṃ me na darśanaṃ vāksatyāstu yaśaḥkathāmudāharatām || 11||

उत्तम ईशितुरङ्गे नटसि नदीश्वरि ! । नटी यथा रङ्गे ।कृतजगदधनगभङ्गे! सन्मतसङ्गे ! नमोऽस्तु ते गङ्गे! ॥ १२॥

uttama īśituraṅge naṭasi nadīśvari ! | naṭī yathā raṅge |kṛtajagadadhanagabhaṅge! sanmatasaṅge ! namo'stu te gaṅge! || 12||

स्वस्तुत्यनभिज्ञेऽपि त्वत्करुणा मयि (९)कृतानतावस्तु ।वस्तु प्राप्नोत्वयमयि जलजन्तुभिरपि तवाप्यते (१०)स्वस्तु ॥ १३॥

svastutyanabhijñe'pi tvatkaruṇā mayi (9)kṛtānatāvastu |vastu prāpnotvayamayi jalajantubhirapi tavāpyate (10)svastu || 13||

दयमानमानसे! । त्वं पुष्णास्यपि दर्दुरं बकं मीनम् ।पीनं कुरुषे मकरं धनहीनं त्यजसि किं द्विजं दीनम् ॥ १४॥

dayamānamānase! | tvaṃ puṣṇāsyapi darduraṃ bakaṃ mīnam |pīnaṃ kuruṣe makaraṃ dhanahīnaṃ tyajasi kiṃ dvijaṃ dīnam || 14||

(११)भक्तमयूरधनघटे! । कुधियामस्माकमुचितमत्यागः ।स्वयशो मा त्यज मातर्महता(१२) महितो न शुचितमत्यागः ॥ १५॥

(11)bhaktamayūradhanaghaṭe! | kudhiyāmasmākamucitamatyāgaḥ |svayaśo mā tyaja mātarmahatā(12) mahito na śucitamatyāgaḥ || 15||

विष्णुपदि ! । प्रतिकूलं व्यावर्तयितुं क्षमासि न तदिष्टं ।सति! सति सामर्थ्येऽपि (१३)प्रणमदनवनं यदम्ब! न तदिष्टम् ॥ १६॥

viṣṇupadi ! | pratikūlaṃ vyāvartayituṃ kṣamāsi na tadiṣṭaṃ |sati! sati sāmarthye'pi (13)praṇamadanavanaṃ yadamba! na tadiṣṭam || 16||

कास्ते त्रिविक्रमाङ्घ्रेर्ध्येया(१४) स्वर्द्रोरिहाप्तजन्मान्या ।सर्वासु देवतासु स्वर्धुनि! मातस्त्वमेव सन्मान्या ॥ १७॥

kāste trivikramāṅghrerdhyeyā(14) svardrorihāptajanmānyā |sarvāsu devatāsu svardhuni! mātastvameva sanmānyā || 17||

नमनादमनाकरुणे देवि! । भवत्या (१५) भवव्यथाशमनाः ।अमिताः प्रजाः कृतार्थाः प्राप्ता भव्यं वरं परं (१६)शमनाः ॥ १८॥

namanādamanākaruṇe devi! | bhavatyā (15) bhavavyathāśamanāḥ |amitāḥ prajāḥ kṛtārthāḥ prāptā bhavyaṃ varaṃ paraṃ (16)śamanāḥ || 18||

स्पृष्ट्वा त्वां मां वातः स्पृशतु (१७)सुखं स्वमिव बालकं तातः ।मास्तु मम विपदि पातः संसारात्तारयाशु भो मातः ! ॥ १९॥

spṛṣṭvā tvāṃ māṃ vātaḥ spṛśatu (17)sukhaṃ svamiva bālakaṃ tātaḥ |māstu mama vipadi pātaḥ saṃsārāttārayāśu bho mātaḥ ! || 19||

भवतीं विनात्र मुदितं कर्तारो दीनमातुरं के ते?मलिनोऽपि शिशुरशङ्कं सुखमयमपि(१८) लुठतु मातुरङ्के ते ॥ २०॥

bhavatīṃ vinātra muditaṃ kartāro dīnamāturaṃ ke te?malino'pi śiśuraśaṅkaṃ sukhamayamapi(18) luṭhatu māturaṅke te || 20||

शरणागतस्य मम खलु तव चापि यशस्करीमिमामुक्तिं ।मानय मा नय निकट परिपालय देहि वसले! मुक्तिम् ॥ २१॥

śaraṇāgatasya mama khalu tava cāpi yaśaskarīmimāmuktiṃ |mānaya mā naya nikaṭa paripālaya dehi vasale! muktim || 21||

सन्तापमपाकर्तुं (१९)कादम्बिन्या यथा मयूरेण ।गङ्गाया विज्ञप्तिः प्रेम्णैव कृता तथा मयूरण ॥ २२॥

santāpamapākartuṃ (19)kādambinyā yathā mayūreṇa |gaṅgāyā vijñaptiḥ premṇaiva kṛtā tathā mayūraṇa || 22||

इति श्रीरामनन्दनमयूरेश्वरकृता श्रीगङ्गाविज्ञप्तिः समाप्ता ।श्रीः शुभं भवतु ।टिप्पणि१। प्रतीपसुतः शन्तनुः ।२। त्वत्तो ये अन्ये तेषां मयि क्षमा न इत्यन्वयः । त्वत्तोऽन्ये ये इति पाठः ।३। सति इति सम्बुद्धिपदम् । पीयूषतोऽपि अमृतादपि अमलं शुद्धम् ।४। यथा कश्चिज्जनः त्वयि मज्जनात् शुचिर्भविता भविष्यति तथा तपन् तपस्यन्नपि अहं न भविष्यामीति योज्यम् ।५। सपन्नगं सर्पोपसृष्टम् । यशः इत्यत्र त्वां इति पाठः । स्मरति इति पाठः ।६। कृतं यत्सिजितं भूषणामा शब्दः तद्वत् विहितो ममरो यया सा ।७। कृतमज्जन इत्यत्र मुद्रितपुस्तके दृश्यमानः च निमज्जन् इति साधीयान् पाठः । कृतमज्जन इत्यत्र विसर्गलोपोऽपाणिनीयः ।८। हरिस्वरूपम् । हरतां हरस्वरूपम् ।९। कृता आनतिर्येन तस्मिन् ।१०। स्वः स्वर्गः ।११। भक्तमयूरस्य घनघटा मेघपङ्क्तिस्तत्सम्बुद्धौ ।१२। महतां शुचितमस्य त्यागो न महितः न प्रशस्यः ।१३। प्रणमन्नयनं इति पाठः१४। ध्यायि इति पाठः । स्वर्द्रोः कल्पद्रुमात् ।१५। भवव्यथाः शमिताः इति पाठान्तरम् ।१६। शमिताः इति पाठः ।१७। सुखः इति पाठः ।१८। भयि इति पाठः ।१९। मेघमालायाः ।

iti śrīrāmanandanamayūreśvarakṛtā śrīgaṅgāvijñaptiḥ samāptā |śrīḥ śubhaṃ bhavatu |ṭippaṇi1| pratīpasutaḥ śantanuḥ | 2| tvatto ye anye teṣāṃ mayi kṣamā na ityanvayaḥ | tvatto'nye ye iti pāṭhaḥ | 3| sati iti sambuddhipadam | pīyūṣato'pi amṛtādapi amalaṃ śuddham | 4| yathā kaścijjanaḥ tvayi majjanāt śucirbhavitā bhaviṣyati tathā tapan tapasyannapi ahaṃ na bhaviṣyāmīti yojyam | 5| sapannagaṃ sarpopasṛṣṭam | yaśaḥ ityatra tvāṃ iti pāṭhaḥ | smarati iti pāṭhaḥ | 6| kṛtaṃ yatsijitaṃ bhūṣaṇāmā śabdaḥ tadvat vihito mamaro yayā sā | 7| kṛtamajjana ityatra mudritapustake dṛśyamānaḥ ca nimajjan iti sādhīyān pāṭhaḥ | kṛtamajjana ityatra visargalopo'pāṇinīyaḥ | 8| harisvarūpam | haratāṃ harasvarūpam | 9| kṛtā ānatiryena tasmin | 10| svaḥ svargaḥ | 11| bhaktamayūrasya ghanaghaṭā meghapaṅktistatsambuddhau | 12| mahatāṃ śucitamasya tyāgo na mahitaḥ na praśasyaḥ | 13| praṇamannayanaṃ iti pāṭhaḥ14| dhyāyi iti pāṭhaḥ | svardroḥ kalpadrumāt | 15| bhavavyathāḥ śamitāḥ iti pāṭhāntaram | 16| śamitāḥ iti pāṭhaḥ | 17| sukhaḥ iti pāṭhaḥ | 18| bhayi iti pāṭhaḥ | 19| meghamālāyāḥ |