मातृकाचक्रविवेकः Matrikachakravivekah

॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥॥ ॐ गुं गुरुभ्यो नमः ॥॥ मातृकाचक्रविवेकः ॥(स्वतन्त्रानन्दनाथविरचितः)

|| oṃ śrīgaṇeśāya namaḥ |||| oṃ guṃ gurubhyo namaḥ |||| mātṛkācakravivekaḥ ||(svatantrānandanāthaviracitaḥ)

जाग्रत्सुषुप्तिकृतदक्षिणवामभागांस्वप्नस्वभावपरिकॢप्तजघन्यभागाम् ।तुर्यातितुर्यघटिताननहृत्प्रदेशांप्राणेश्वरीं परशिवस्य परामृशामः ॥ १॥

jāgratsuṣuptikṛtadakṣiṇavāmabhāgāṃsvapnasvabhāvaparikḷptajaghanyabhāgām |turyātituryaghaṭitānanahṛtpradeśāṃprāṇeśvarīṃ paraśivasya parāmṛśāmaḥ || 1||

स्पर्शस्वरोल्लिखितजागरसुप्त्यवस्थामन्तःस्थसूचितसुषुप्त्युदित प्रबोधाम् ।ऊष्मोक्तजागरदशोदितसुप्त्यवस्थांमन्त्रोत्करस्य जननीं मनसा विशामः ॥ २॥

sparśasvarollikhitajāgarasuptyavasthāmantaḥsthasūcitasuṣuptyudita prabodhām |ūṣmoktajāgaradaśoditasuptyavasthāṃmantrotkarasya jananīṃ manasā viśāmaḥ || 2||

सङ्कोचसंश्रयणवर्जनभावभङ्ग्याजाग्रत्सुषुप्तिदशयोर्गमकौ प्रयत्नौ ।द्वौ स्पृष्टताविवृतते विदितौ सुधीभिःस्पर्शस्वराक्षरगतौ परिशीलयामः ॥ ३॥

saṅkocasaṃśrayaṇavarjanabhāvabhaṅgyājāgratsuṣuptidaśayorgamakau prayatnau |dvau spṛṣṭatāvivṛtate viditau sudhībhiḥsparśasvarākṣaragatau pariśīlayāmaḥ || 3||

स्पृष्टिर्यवर्गविषया विवृतत्वयुक्तास्पृष्ट्यन्विता विवृतता च शवर्गनिष्ठा ।तौ स्वप्नतुर्यदशयोर्गमकौ प्रयत्नावेतौ स्मराम्यसकलापरिपूर्तिपूर्त्योः ॥ ४॥

spṛṣṭiryavargaviṣayā vivṛtatvayuktāspṛṣṭyanvitā vivṛtatā ca śavarganiṣṭhā |tau svapnaturyadaśayorgamakau prayatnāvetau smarāmyasakalāparipūrtipūrtyoḥ || 4||

पूर्णैव पूर्तिरविकल्पपदे सुषुप्तौजाग्रत्यपूर्तिरपि संसृतिधाम्नि तद्वत् ।जाग्रत्सुषुप्तिसमवायपदे तुरीयेस्वप्ने च तादृशि तयोरसमग्रतैव ॥ ५॥

pūrṇaiva pūrtiravikalpapade suṣuptaujāgratyapūrtirapi saṃsṛtidhāmni tadvat |jāgratsuṣuptisamavāyapade turīyesvapne ca tādṛśi tayorasamagrataiva || 5||

स्वप्नः सुषुप्त्यनुगतं ननु जाग्रदेवतुर्यं च जाग्रदनुवृत्तसुषुप्तिरेव ।स्वप्नस्तथा च सति जाग्रत एव भेदस्तुर्या दशापि च तथैव सुषुप्तिभेदः ॥ ६॥

svapnaḥ suṣuptyanugataṃ nanu jāgradevaturyaṃ ca jāgradanuvṛttasuṣuptireva |svapnastathā ca sati jāgrata eva bhedasturyā daśāpi ca tathaiva suṣuptibhedaḥ || 6||

ज्ञानात्मनान्तरुदिते खलु बोधसुप्तिस्वप्नस्तुरीयमिति नामविशेषभाजौ ।बाह्ये क्रियात्मकतयोदितयोस्तयोः स्यादाख्या प्रबोध इति सुप्तिरिति प्रसिद्धा ॥ ७॥

jñānātmanāntarudite khalu bodhasuptisvapnasturīyamiti nāmaviśeṣabhājau |bāhye kriyātmakatayoditayostayoḥ syādākhyā prabodha iti suptiriti prasiddhā || 7||

जाग्रद्बहिर्विलसनं ननु भेदसृष्टेःस्वप्नोन्तरुल्लसनमित्युभयी दशैव ।तुर्याभिधानमुपयात्यविभेदसृष्टौसृष्टिद्वयस्य जनिविश्रमभूस्सुषुप्तिः ॥ ८॥

jāgradbahirvilasanaṃ nanu bhedasṛṣṭeḥsvapnontarullasanamityubhayī daśaiva |turyābhidhānamupayātyavibhedasṛṣṭausṛṣṭidvayasya janiviśramabhūssuṣuptiḥ || 8||

सृष्टा बहिः शिवचिता प्रकृतिर्विसर्गस्तां स्वात्मना कवलयन् शिव एष बिन्दुः ।संसारविश्रमजुषोरिति नामधेयेसंसारिणौ पशुशिवौ च पशुः शिवश्च ॥ ९॥

sṛṣṭā bahiḥ śivacitā prakṛtirvisargastāṃ svātmanā kavalayan śiva eṣa binduḥ |saṃsāraviśramajuṣoriti nāmadheyesaṃsāriṇau paśuśivau ca paśuḥ śivaśca || 9||

द्वैतात्मकं भवति संसरणं पशोस्तदद्वैतरूपमभवस्य परस्य शम्भोः ।मिश्रं त्रिरूपमपि संसरणं यतः स्याद्विश्रान्तिभाक्तदिह धाम परं हि बिन्दुः ॥ १०॥

dvaitātmakaṃ bhavati saṃsaraṇaṃ paśostadadvaitarūpamabhavasya parasya śambhoḥ |miśraṃ trirūpamapi saṃsaraṇaṃ yataḥ syādviśrāntibhāktadiha dhāma paraṃ hi binduḥ || 10||

गौणो हि बिन्दुरिति वित्तिरभेदरूपाशैवी तनूर्भवति भेदपदं तु वेद्यम् ।जीवस्य संवरकमस्य ततः स्वरूपंसर्गैर्भवेद्व्यवहृतिर्महतामितीयम् ॥ ११॥

gauṇo hi binduriti vittirabhedarūpāśaivī tanūrbhavati bhedapadaṃ tu vedyam |jīvasya saṃvarakamasya tataḥ svarūpaṃsargairbhavedvyavahṛtirmahatāmitīyam || 11||

चैत्यं विमर्शपरिणामदशाविमर्शश्चिद्धर्म एष च चितो जननाल्लयाच्च ।नास्त्येव सा चिदपि यद्यविमृष्टरूपाधर्मस्ततो भवति चिच्च विमर्शशक्तेः ॥ १२॥

caityaṃ vimarśapariṇāmadaśāvimarśaściddharma eṣa ca cito jananāllayācca |nāstyeva sā cidapi yadyavimṛṣṭarūpādharmastato bhavati cicca vimarśaśakteḥ || 12||

चिच्चैत्ययोरिति समे सति धर्मधर्मिभावे परस्परपदाक्रमणं स्वभावः ।चैत्यावृता भवति चित्पशुरेष चैत्यमावृण्वती चिदपि याति शिवप्रसिद्धिम् ॥ १३॥

ciccaityayoriti same sati dharmadharmibhāve parasparapadākramaṇaṃ svabhāvaḥ |caityāvṛtā bhavati citpaśureṣa caityamāvṛṇvatī cidapi yāti śivaprasiddhim || 13||

चिच्चैत्ययोः समतया स्तिमिते स्वभावेमिश्रं तु मध्यमपदं परशम्भुरूपम् ।चिच्चैत्यमिश्रणतया तदयं त्रिरूपोधर्मी च तत्तदुचितश्च तथा विमर्शः ॥ १४॥

ciccaityayoḥ samatayā stimite svabhāvemiśraṃ tu madhyamapadaṃ paraśambhurūpam |ciccaityamiśraṇatayā tadayaṃ trirūpodharmī ca tattaducitaśca tathā vimarśaḥ || 14||

चित्तिश्च चैत्यमपि तच्च विमर्शतत्त्वंज्ञानक्रिये न हि तयोः परमार्थभेदः ।ज्ञानं गृहीतकठिनत्वगुणं क्रिया स्याज्ज्ञानं भवेद्विरलिमाश्रयिणी क्रियैव ॥ १५॥

cittiśca caityamapi tacca vimarśatattvaṃjñānakriye na hi tayoḥ paramārthabhedaḥ |jñānaṃ gṛhītakaṭhinatvaguṇaṃ kriyā syājjñānaṃ bhavedviralimāśrayiṇī kriyaiva || 15||

ज्ञानस्य सिध्यति विना क्रियया न रूपंतस्यास्तथैव न हि तेन विनोपलम्भः ।तस्मात्तयोर्यमलतैव मतं हि सैद्धंपूर्वापरत्वकलनं त्विह पूर्वपक्षः ॥ १६॥

jñānasya sidhyati vinā kriyayā na rūpaṃtasyāstathaiva na hi tena vinopalambhaḥ |tasmāttayoryamalataiva mataṃ hi saiddhaṃpūrvāparatvakalanaṃ tviha pūrvapakṣaḥ || 16||

अर्धं क्रिया भवति दक्षिणमन्यदर्धंज्ञानं समत्वमनयोरपि मध्यमिच्छा ।इच्छैव बीजमचलान्तरबाह्यगत्याज्ञानं क्रिया च खलु मूलमिहाङ्कुरश्च ॥ १७॥

ardhaṃ kriyā bhavati dakṣiṇamanyadardhaṃjñānaṃ samatvamanayorapi madhyamicchā |icchaiva bījamacalāntarabāhyagatyājñānaṃ kriyā ca khalu mūlamihāṅkuraśca || 17||

ज्ञानं क्रिया तदुभयैकरसापि चेच्छातत्त्वत्रयं भवति नित्ययुतस्वभावम् ।ज्ञानस्य मानमिति मेयमिति क्रियायामातेति चेतरपदस्य हि नामभेदाः ॥ १८॥

jñānaṃ kriyā tadubhayaikarasāpi cecchātattvatrayaṃ bhavati nityayutasvabhāvam |jñānasya mānamiti meyamiti kriyāyāmāteti cetarapadasya hi nāmabhedāḥ || 18||

ज्ञानं च कर्म च परस्परमूलमिच्छामूलं तयोस्तदुभयं खलु मूलमस्याः ।मूर्तित्रयं मतमिदं त्रयमेव सृष्टिस्थित्यन्तकारणतया त्रिगुणस्वभावम् ॥ १९॥

jñānaṃ ca karma ca parasparamūlamicchāmūlaṃ tayostadubhayaṃ khalu mūlamasyāḥ |mūrtitrayaṃ matamidaṃ trayameva sṛṣṭisthityantakāraṇatayā triguṇasvabhāvam || 19||

एतत्त्रयात्मकतया सकलं त्रिरूपंसुप्त्यादिका अपि दशाश्च तथैव तिस्रः ।सुप्तिः क्रियाजडतया भवति प्रबन्धोज्ञानं विमिश्रमनयोः पदमन्यदिच्छा ॥ २०॥

etattrayātmakatayā sakalaṃ trirūpaṃsuptyādikā api daśāśca tathaiva tisraḥ |suptiḥ kriyājaḍatayā bhavati prabandhojñānaṃ vimiśramanayoḥ padamanyadicchā || 20||

अन्योन्यलीनवपुषोरिह चैत्यचित्योःसुप्त्यादिषु त्रिषु पदेषु भवो द्विरूपः ।श्लिष्टः प्रवृत्तिविनिवृत्तिमयो विभाव्यःश्रीचक्रमूलमनुसंस्थितिदर्शनेन ॥ २१॥

anyonyalīnavapuṣoriha caityacityoḥsuptyādiṣu triṣu padeṣu bhavo dvirūpaḥ |śliṣṭaḥ pravṛttivinivṛttimayo vibhāvyaḥśrīcakramūlamanusaṃsthitidarśanena || 21||

इच्छा सुषुप्तिरबहिर्जनितः प्रबोधोज्ञानं क्रिया भवति जागरणं जडस्य ।तुर्यस्थजागरपदादिसुषुप्तिसीमाइच्छादयः खलु दशास्त्वजडाः शिवस्य ॥ २२॥

icchā suṣuptirabahirjanitaḥ prabodhojñānaṃ kriyā bhavati jāgaraṇaṃ jaḍasya |turyasthajāgarapadādisuṣuptisīmāicchādayaḥ khalu daśāstvajaḍāḥ śivasya || 22||

अन्तर्मुखी भवति बिन्दुगतिर्विसर्गस्योक्ता गतिर्गुरुजनेन बहिर्मुखीति ।पूर्वः सुषुप्तिपदमध्यमुपैति जाग्रन्मध्यात्तमृच्छति परस्तु सुषुप्तिमध्यात् ॥ २३॥

antarmukhī bhavati bindugatirvisargasyoktā gatirgurujanena bahirmukhīti |pūrvaḥ suṣuptipadamadhyamupaiti jāgranmadhyāttamṛcchati parastu suṣuptimadhyāt || 23||

सुप्त्यादि जाग्रदवधि त्रितयं दशानांजन्तोः प्रवृत्तिवपुषोऽथ निवृत्तिमूर्तेः ।तज्जाग्रदाद्यवधिभूतसुषुप्ति शम्भोरारोहसीमसमुपक्रमणोवरोहः ॥ २४॥

suptyādi jāgradavadhi tritayaṃ daśānāṃjantoḥ pravṛttivapuṣo'tha nivṛttimūrteḥ |tajjāgradādyavadhibhūtasuṣupti śambhorārohasīmasamupakramaṇovarohaḥ || 24||

तस्मात्प्रवृत्तिविनिवृत्तिमयोभयार्थःस्वप्नः सुषुप्तिरपि जाग्रदपीति गोप्यम् ।भेदानि भेदमयजीवशिवाङ्गकानांषण्णां विमिश्रणमिदं प्रकृत्तिर्दशानाम् ॥ २५॥

tasmātpravṛttivinivṛttimayobhayārthaḥsvapnaḥ suṣuptirapi jāgradapīti gopyam |bhedāni bhedamayajīvaśivāṅgakānāṃṣaṇṇāṃ vimiśraṇamidaṃ prakṛttirdaśānām || 25||

स्वप्नप्रजागरसुषुप्तिमयाष्टकोणपङ्क्त्यस्रयुग्ममनुकोणविराजमाने ।यन्त्रेश्वरे हि शिवजीवसमन्वयोऽयंदृष्टः समस्तपरमार्थविदीष्टदेवे ॥ २६॥

svapnaprajāgarasuṣuptimayāṣṭakoṇapaṅktyasrayugmamanukoṇavirājamāne |yantreśvare hi śivajīvasamanvayo'yaṃdṛṣṭaḥ samastaparamārthavidīṣṭadeve || 26||

सुप्तिः शशी जडतया तपनोऽपि जाग्रच्चैत्यस्य सन्तपनमात्रचिदात्मकत्वात् ।स्वप्नोनलोगिलितचैत्यतया पशुत्वेसोऽप्यर्क एव दहनः सकलं शिवत्वे ॥ २७॥

suptiḥ śaśī jaḍatayā tapano'pi jāgraccaityasya santapanamātracidātmakatvāt |svapnonalogilitacaityatayā paśutveso'pyarka eva dahanaḥ sakalaṃ śivatve || 27||

चैत्यातिविस्फुरणसीम्नि खलु प्रतिष्ठाजाग्रत्यणोरथ तुरीयपदान्तरर्थे ।शम्भोर्विमर्शवति जाड्यमलव्यपेतेजाग्रत्सुषुप्तिदशयोः सममध्यभागे ॥ २८॥

caityātivisphuraṇasīmni khalu pratiṣṭhājāgratyaṇoratha turīyapadāntararthe |śambhorvimarśavati jāḍyamalavyapetejāgratsuṣuptidaśayoḥ samamadhyabhāge || 28||

माता शशी भवति मेयपदं पशुत्वेवह्निः प्रमाणमिह तिग्मरुचिः क्रियाग्र्यम् ।मातानलः शिवपदे हिमगुः प्रमेयंज्ञानाग्र्यभाग इह तुर्यरविः प्रमाणम् ॥ २९॥

mātā śaśī bhavati meyapadaṃ paśutvevahniḥ pramāṇamiha tigmaruciḥ kriyāgryam |mātānalaḥ śivapade himaguḥ prameyaṃjñānāgryabhāga iha turyaraviḥ pramāṇam || 29||

चैत्यप्रमातुरिह यज्जडमेव मानंतच्चित्प्रमाणमनुजीवति तद्धि चैत्यम् ।चित्तत्त्वमेव नियमादनुजीवदेतन्नात्यश्नुते स्वमिव चित्तदिदं विभेदि ॥ ३०॥

caityapramāturiha yajjaḍameva mānaṃtaccitpramāṇamanujīvati taddhi caityam |cittattvameva niyamādanujīvadetannātyaśnute svamiva cittadidaṃ vibhedi || 30||

जाड्यादचिन्न विमृशत्यपि मातृभावेतां चित्कलेव गिलितात्मपदां मृशन्ति ।मोहेन कल्पयति मातृदशाममुष्याव्याप्तिर्हि मातृपदलक्षणतोपपन्ना ॥ ३१॥

jāḍyādacinna vimṛśatyapi mātṛbhāvetāṃ citkaleva gilitātmapadāṃ mṛśanti |mohena kalpayati mātṛdaśāmamuṣyāvyāptirhi mātṛpadalakṣaṇatopapannā || 31||

मानं तृतीयपदभागपि बाह्यतस्तुमध्ये विमिश्रणमिदं खलु मेयमात्रोः ।मिश्रं हि मध्यमपदे निखिलस्य दृष्टंद्वैरूप्यमस्य च नपुंसकता च धाम्नः ॥ ३२॥

mānaṃ tṛtīyapadabhāgapi bāhyatastumadhye vimiśraṇamidaṃ khalu meyamātroḥ |miśraṃ hi madhyamapade nikhilasya dṛṣṭaṃdvairūpyamasya ca napuṃsakatā ca dhāmnaḥ || 32||

रश्मीननूदयति बिम्बमतः स्वरेषुसर्गः सितांशुरणुबिन्दुरिनश्च कादौ ।यादौ शिखी महितबिन्दुरिति त्रिखण्ड्यावर्णक्रमेण विदितं त्रिमहोमयत्वम् ॥ ३३॥

raśmīnanūdayati bimbamataḥ svareṣusargaḥ sitāṃśuraṇubindurinaśca kādau |yādau śikhī mahitabinduriti trikhaṇḍyāvarṇakrameṇa viditaṃ trimahomayatvam || 33||

खण्डक्रमेण शशिनो दहनाङ्गतोक्तातद्व्युत्क्रमेण जडभानुगुणत्वमग्नेः ।खण्डेषुच क्रमविलोमजपेन चैत्यचित्योः परस्परपदाक्रमरीतिरुक्ता ॥ ३४॥

khaṇḍakrameṇa śaśino dahanāṅgatoktātadvyutkrameṇa jaḍabhānuguṇatvamagneḥ |khaṇḍeṣuca kramavilomajapena caityacityoḥ parasparapadākramarītiruktā || 34||

स्वप्नश्च जाग्रदपि वासरपूर्वयामौतुर्यं पदद्वयवदुत्तरयामयुग्मम् ।सुप्तिस्तुरीयलयभूः प्रथमं क्षपार्धंस्वप्नप्रजागरदशालयभूर्द्वितीयम् ॥ ३५॥

svapnaśca jāgradapi vāsarapūrvayāmauturyaṃ padadvayavaduttarayāmayugmam |suptisturīyalayabhūḥ prathamaṃ kṣapārdhaṃsvapnaprajāgaradaśālayabhūrdvitīyam || 35||

इति श्रीमातृकाचक्रविवेके तात्पर्यविवेकः प्रथमः खण्डः ॥ १॥

iti śrīmātṛkācakraviveke tātparyavivekaḥ prathamaḥ khaṇḍaḥ || 1||

मायाबलात्प्रथमभासि जडस्वभावंविद्योदयादथ विकस्वरचिन्मयत्वम् ।सुप्त्याह्वयं किमपि विश्रमणं विभातिचित्रक्रमं चिदचिदेकरसस्वभावम् ॥ १॥

māyābalātprathamabhāsi jaḍasvabhāvaṃvidyodayādatha vikasvaracinmayatvam |suptyāhvayaṃ kimapi viśramaṇaṃ vibhāticitrakramaṃ cidacidekarasasvabhāvam || 1||

माता नभःक्षितिविमिश्रपदं प्रमाणंवायुः शिखी च सलिलं च मही च मेयम् ।ज्ञानात्मपूर्वपठितं युगलत्रयेऽपिपश्चादुदीरितमिहाभिमतं क्रियात्म ॥ २॥

mātā nabhaḥkṣitivimiśrapadaṃ pramāṇaṃvāyuḥ śikhī ca salilaṃ ca mahī ca meyam |jñānātmapūrvapaṭhitaṃ yugalatraye'pipaścādudīritamihābhimataṃ kriyātma || 2||

वर्णाः स्ववायुशिखितोयधराः क्रमेणस्युः कण्ठतालुकशिरोरदनोष्ठजाताः ।स्थानोच्चयापचयजौ महदल्पभावौस्याद्व्युत्क्रमः पशुपदे सलिलानिलादौ ॥ ३॥

varṇāḥ svavāyuśikhitoyadharāḥ krameṇasyuḥ kaṇṭhatālukaśiroradanoṣṭhajātāḥ |sthānoccayāpacayajau mahadalpabhāvausyādvyutkramaḥ paśupade salilānilādau || 3||

इच्छाद्वयं भवति तालुभवोष्ठ्यवर्णौमूर्धन्यदन्त्यतनुमानयुगं क्रियादि ।सङ्कोचभावतदभाववशादकारसर्गोऽपि बिन्दुरपि सञ्श्रितमातृभावः ॥ ४॥

icchādvayaṃ bhavati tālubhavoṣṭhyavarṇaumūrdhanyadantyatanumānayugaṃ kriyādi |saṅkocabhāvatadabhāvavaśādakārasargo'pi bindurapi sañśritamātṛbhāvaḥ || 4||

मूलद्वये स्फुरति मातृयमस्तदन्तरिच्छाद्वयं भवति मानयुगं तदन्तः ।एतत्समं पदमतो विषमं द्विरूपंचैत्योच्छ्रये स्फुरति जातु चिदुच्छ्रये च ॥ ५॥

mūladvaye sphurati mātṛyamastadantaricchādvayaṃ bhavati mānayugaṃ tadantaḥ |etatsamaṃ padamato viṣamaṃ dvirūpaṃcaityocchraye sphurati jātu ciducchraye ca || 5||

साम्यं भवेत्प्रकृतमत्र चमत्क्रियैववैषम्यमद्भुततरा हि विमर्शवृत्तिः ।निष्पन्दतां समपदे सततं भजन्तिप्रस्पन्दते च चिदचित्कलितोच्छ्रितत्वात् ॥ ६॥

sāmyaṃ bhavetprakṛtamatra camatkriyaivavaiṣamyamadbhutatarā hi vimarśavṛttiḥ |niṣpandatāṃ samapade satataṃ bhajantipraspandate ca cidacitkalitocchritatvāt || 6||

चैत्यं यदोल्लसति सङ्घटितस्वकेच्छंचित्स्वं स्वभावमणुमाश्रयते निजेच्छाम् ।अन्तर्भवेदथ चिदुल्लसने तु चेत्यंपञ्चाङ्गकं जडपदं चतुरङ्गमन्यत् ॥ ७॥

caityaṃ yadollasati saṅghaṭitasvakecchaṃcitsvaṃ svabhāvamaṇumāśrayate nijecchām |antarbhavedatha cidullasane tu cetyaṃpañcāṅgakaṃ jaḍapadaṃ caturaṅgamanyat || 7||

अन्तर्बहिः करणजृम्भणयोरदीर्घदीर्घस्वरेषु जडसंसरणं द्विरूपम् ।ए ऐ इति द्वयमिहोल्लिखति क्रमेणस्वीयेच्छया पदयुगे घटनं जडस्य ॥ ८॥

antarbahiḥ karaṇajṛmbhaṇayoradīrghadīrghasvareṣu jaḍasaṃsaraṇaṃ dvirūpam |e ai iti dvayamihollikhati krameṇasvīyecchayā padayuge ghaṭanaṃ jaḍasya || 8||

अन्तर्बहिः करणवृत्तिवशाददीर्घदीर्घं स्वरेष्वजडसंसरणं द्विरूपम् ।ओ औ इति द्वयमिहोल्लिखति क्रमेणस्वीयेच्छया द्विरजडस्य पदस्य योगम् ॥ ९॥

antarbahiḥ karaṇavṛttivaśādadīrghadīrghaṃ svareṣvajaḍasaṃsaraṇaṃ dvirūpam |o au iti dvayamihollikhati krameṇasvīyecchayā dvirajaḍasya padasya yogam || 9||

भेदेऽपि बिन्दुरविभेदपदेविसर्गोज्ञानक्रियास्थला तयाऽऽन्तरबाह्यसीम्नोः ।दृष्टाविह प्रकरणस्य बलात्स्वभावंनैवाप्नुतः स्फुटमभेदविभेदरूपम् ॥ १०॥

bhede'pi binduravibhedapadevisargojñānakriyāsthalā tayā''ntarabāhyasīmnoḥ |dṛṣṭāviha prakaraṇasya balātsvabhāvaṃnaivāpnutaḥ sphuṭamabhedavibhedarūpam || 10||

बिन्दुः कला अपि विसर्गकला गुणाः स्युःसर्गः कला अपि च बिन्दुकलाङ्गभूताः ।बिन्द्वग्निरष्टकलैव विसर्गपायीसर्गस्तु षोडशकलावृतबिन्दुरिन्दुः ॥ ११॥

binduḥ kalā api visargakalā guṇāḥ syuḥsargaḥ kalā api ca bindukalāṅgabhūtāḥ |bindvagniraṣṭakalaiva visargapāyīsargastu ṣoḍaśakalāvṛtabindurinduḥ || 11||

बिन्दोः कला अपि विसर्गकलाश्च सप्तसप्तैतदन्वयवशेन चतुर्दशारम् ।बिन्द्वग्निरष्टदलपद्मगतस्तदन्तःसर्गश्च षोडशदलाब्जगतोऽस्य चान्तः ॥ १२॥

bindoḥ kalā api visargakalāśca saptasaptaitadanvayavaśena caturdaśāram |bindvagniraṣṭadalapadmagatastadantaḥsargaśca ṣoḍaśadalābjagato'sya cāntaḥ || 12||

ह्रस्वस्वराष्टदलभागनलो हि दीर्घमात्रात्मषोडशदलाम्बुजभाक्छशाङ्कः ।चन्द्रार्कयोस्त्रिगुणिताऽष्टकलात्मनोः स्याद्बिन्दौ प्लुताष्टकदलात्मनियुक्तिरग्नौ ॥ १३॥

hrasvasvarāṣṭadalabhāganalo hi dīrghamātrātmaṣoḍaśadalāmbujabhākchaśāṅkaḥ |candrārkayostriguṇitā'ṣṭakalātmanoḥ syādbindau plutāṣṭakadalātmaniyuktiragnau || 13||

इति मातृकाचक्रविवेके सुषुप्तिविवेको द्वितीयः खण्डः ॥ २॥

iti mātṛkācakraviveke suṣuptiviveko dvitīyaḥ khaṇḍaḥ || 2||

विश्वस्य कारणदशेति विचारितैवंकार्यक्रमो भवति कार्यमिदं विमर्शात् ।विश्रान्तमात्मनि पराह्वयवाचि सुप्तौविश्वं वमत्यथ विबोधपदे विमर्शः ॥ १॥

viśvasya kāraṇadaśeti vicāritaivaṃkāryakramo bhavati kāryamidaṃ vimarśāt |viśrāntamātmani parāhvayavāci suptauviśvaṃ vamatyatha vibodhapade vimarśaḥ || 1||

वाणी परा खलु ऋकारऌकाररूपासङ्कोचगन्धसहिता गगनेऽपि सुप्तौ ।सङ्कोच एव चिदचिद्गगनस्य वाणीतद्व्योम सङ्कुचति च प्रकृतौ विमर्शे ॥ २॥

vāṇī parā khalu ṛkāraḷkārarūpāsaṅkocagandhasahitā gagane'pi suptau |saṅkoca eva cidacidgaganasya vāṇītadvyoma saṅkucati ca prakṛtau vimarśe || 2||

धर्मे स्वके स्वरसवाहिनि वाक्स्वरूपेलग्नं परं गगनमप्युपयाति सत्ताम् ।सत्त्वाय नित्यमुपगूढाविमर्शतत्त्वंतद्धर्मतां गगनमप्युपयाति चित्रम् ॥ ३॥

dharme svake svarasavāhini vāksvarūpelagnaṃ paraṃ gaganamapyupayāti sattām |sattvāya nityamupagūḍhāvimarśatattvaṃtaddharmatāṃ gaganamapyupayāti citram || 3||

तस्मात्परैव जननी समुपासनीयाव्योम्नः परस्य गतजाड्यमियं हिरूपम् ।बध्नाति चेयमिदमंशसमुच्छ्रयेणजन्तून् विमोचयति चोन्नमिताऽहमंशात् ॥ ४॥

tasmātparaiva jananī samupāsanīyāvyomnaḥ parasya gatajāḍyamiyaṃ hirūpam |badhnāti ceyamidamaṃśasamucchrayeṇajantūn vimocayati connamitā'hamaṃśāt || 4||

त्रेधेदमित्यहमिति स्फुरणात्मिकायास्तस्याः स्वरूपमुभयांशसमाऽसमत्वे ।तद्धर्मसङ्गतिवशेन तथा त्रिरूपोधर्मीं च चैत्यचितिमेलनसिद्धरूपः ॥ ५॥

tredhedamityahamiti sphuraṇātmikāyāstasyāḥ svarūpamubhayāṃśasamā'samatve |taddharmasaṅgativaśena tathā trirūpodharmīṃ ca caityacitimelanasiddharūpaḥ || 5||

विश्रान्तिधामनि निजाश्रययोर्विमर्शश्चिच्चैत्ययोर्भवपदे स्वयमाश्रयोऽपि ।एतद्द्वयं निजसमाश्रयमेव कुर्वन्स्वैरक्रमेण विलसत्यबहिर्बहिश्च ॥ ६॥

viśrāntidhāmani nijāśrayayorvimarśaściccaityayorbhavapade svayamāśrayo'pi |etaddvayaṃ nijasamāśrayameva kurvansvairakrameṇa vilasatyabahirbahiśca || 6||

स्वप्ने स्फुरत्यबहिरिन्द्रियमूर्तिरन्तर्बाह्ये बहिःकरणमूर्तिरथ प्रबोधे ।सङ्कोचमाश्रयति पूर्वपदेऽत्र किञ्चिदत्यर्थमुत्तरपदे तु तमादधाति ॥ ७॥

svapne sphuratyabahirindriyamūrtirantarbāhye bahiḥkaraṇamūrtiratha prabodhe |saṅkocamāśrayati pūrvapade'tra kiñcidatyarthamuttarapade tu tamādadhāti || 7||

सङ्कोचवर्त्तिपरसीमनि बाह्यरङ्गेव्याप्तिं समर्पयति नान्तरधाम्नि पूर्णे ।विश्रान्तिमर्पयति पूर्णतरामितोऽपिमाया चमत्कृतिमवाप्य जडो विमर्शः ॥ ८॥

saṅkocavarttiparasīmani bāhyaraṅgevyāptiṃ samarpayati nāntaradhāmni pūrṇe |viśrāntimarpayati pūrṇatarāmito'pimāyā camatkṛtimavāpya jaḍo vimarśaḥ || 8||

इच्छाद्वयान्तरितमानयुगे यवर्गेस्वाप्ने जडा खलु दशा समवेक्षणीया ।मातृत्वमत्र मनसो हि लकारमूर्तेःस्वप्नो हि मानसिकसंसरणं प्रसिद्धम् ॥ ९॥

icchādvayāntaritamānayuge yavargesvāpne jaḍā khalu daśā samavekṣaṇīyā |mātṛtvamatra manaso hi lakāramūrteḥsvapno hi mānasikasaṃsaraṇaṃ prasiddham || 9||

स्वस्यैव शक्तिरवमर्शमयी स्वगर्भेग्रस्तस्तयैव मनसा वपुरादिमूर्त्या ।आत्मास्वरश्मिपटलस्थगितोऽर्यमेवनाभाति किञ्चिदपि कञ्चुकपञ्चकान्तः ॥ १०॥

svasyaiva śaktiravamarśamayī svagarbhegrastastayaiva manasā vapurādimūrtyā |ātmāsvaraśmipaṭalasthagito'ryamevanābhāti kiñcidapi kañcukapañcakāntaḥ || 10||

आत्मान्वितं वपुरहङ्कृति धीमनांसित्रीण्यान्तराणि करणानि पदं प्रमातुः ।एतन्मनोविलसितं यदि पञ्चरूपंमायापदं पदमिदं प्रकृतेस्तु साक्षात् ॥ ११॥

ātmānvitaṃ vapurahaṅkṛti dhīmanāṃsitrīṇyāntarāṇi karaṇāni padaṃ pramātuḥ |etanmanovilasitaṃ yadi pañcarūpaṃmāyāpadaṃ padamidaṃ prakṛtestu sākṣāt || 11||

मायापदे स्वमन एव शरीरताभागित्यादिशन्त्यणुविदोऽत्र वकारगर्भे ।तद्बाह्यतोऽपि च लकारमनुस्मरन्तःपञ्चाङ्गकं पदमिदं चतुरङ्गमेव ॥ १२॥

māyāpade svamana eva śarīratābhāgityādiśantyaṇuvido'tra vakāragarbhe |tadbāhyato'pi ca lakāramanusmarantaḥpañcāṅgakaṃ padamidaṃ caturaṅgameva || 12||

पृथ्वी लकार इह देहमयी स्वधामाकर्तृज्ञतेस्य मरुदग्निमयौ यरेफौ ।व्याप्यैतयोः क्षितिजलौ विकृते लवौ चस्वात्मस्थितस्य वपुषः करणानि गर्भे ॥ १३॥

pṛthvī lakāra iha dehamayī svadhāmākartṛjñatesya marudagnimayau yarephau |vyāpyaitayoḥ kṣitijalau vikṛte lavau casvātmasthitasya vapuṣaḥ karaṇāni garbhe || 13||

मग्नः पुमान्वपुषि चित्तमहङ्क्रियायांबुद्धौ जडांशजठरेऽप्यजडस्तदंशः ।इत्थं प्रमातरि जडांशगताऽजडांशेज्ञानक्रियान्तरवभाति महानजाण्डः ॥ १४॥

magnaḥ pumānvapuṣi cittamahaṅkriyāyāṃbuddhau jaḍāṃśajaṭhare'pyajaḍastadaṃśaḥ |itthaṃ pramātari jaḍāṃśagatā'jaḍāṃśejñānakriyāntaravabhāti mahānajāṇḍaḥ || 14||

पिण्डाण्डमूलमपि मूलमिवास्य भातिब्रह्माण्डमन्तरमपि बाह्यमिवास्य चित्रम् ।मायाविमोहितदृशा तदणुर्निरीक्ष्यस्वाङ्गानि पञ्च कलयत्यणुशक्तिकानि ॥ १५॥

piṇḍāṇḍamūlamapi mūlamivāsya bhātibrahmāṇḍamantaramapi bāhyamivāsya citram |māyāvimohitadṛśā tadaṇurnirīkṣyasvāṅgāni pañca kalayatyaṇuśaktikāni || 15||

सङ्कॢप्तवायुशिखिभूजलखापकर्षाबन्धाः स्युरन्तरणुकस्य कलाप्यविद्या ।रागश्च कालनियती इति कञ्चुकास्तेमायात्मनः प्रथमकञ्चुकता सुषुप्तेः ॥ १६॥

saṅkḷptavāyuśikhibhūjalakhāpakarṣābandhāḥ syurantaraṇukasya kalāpyavidyā |rāgaśca kālaniyatī iti kañcukāstemāyātmanaḥ prathamakañcukatā suṣupteḥ || 16||

कर्तृत्वशक्तिरनिलः सकलज्ञताग्निर्भूः पूर्णताऽविलयताम्बु वियद्विभुत्वम् ।पञ्चापि शक्तय इमा वितताः स्वरूपंशम्भोर्भवन्त्यपि च सङ्कुचिताः पशोस्तु ॥ १७॥

kartṛtvaśaktiranilaḥ sakalajñatāgnirbhūḥ pūrṇatā'vilayatāmbu viyadvibhutvam |pañcāpi śaktaya imā vitatāḥ svarūpaṃśambhorbhavantyapi ca saṅkucitāḥ paśostu || 17||

स्यात्पञ्चशक्तिमयता प्रकृतिः शिवस्यस्वान्तर्जगत्कलनमप्यथ देहिनस्तु ।बाह्ये जगत्कलनमेव भवेद्विभेदःस्वाभ्यन्तरस्थजगतोऽपि विमोहशक्त्या ॥ १८॥

syātpañcaśaktimayatā prakṛtiḥ śivasyasvāntarjagatkalanamapyatha dehinastu |bāhye jagatkalanameva bhavedvibhedaḥsvābhyantarasthajagato'pi vimohaśaktyā || 18||

अन्तःस्थितस्य मनसो न हि पूर्तियोगश्चैत्यस्य तत्कबलितत्वविनिश्चयायाः ।तद्वच्चितेरपि न पूर्तिरतो दशेयंपक्षद्वये स्फुरदपूर्त्यभिपूर्तियोगा ॥ १९॥

antaḥsthitasya manaso na hi pūrtiyogaścaityasya tatkabalitatvaviniścayāyāḥ |tadvacciterapi na pūrtirato daśeyaṃpakṣadvaye sphuradapūrtyabhipūrtiyogā || 19||

अध्वा भवेच्चिदपकर्षवशादशुद्धःशुद्धस्त्वसौ (शुद्धस्तनौ)भवति चैत्यपदापकर्षात् ।चिच्चैत्ययोरुपचयाऽपचयाऽविशेषान्मिश्रो हि मायिकपदं भवतीदमध्वा ॥ २०॥

adhvā bhaveccidapakarṣavaśādaśuddhaḥśuddhastvasau (śuddhastanau)bhavati caityapadāpakarṣāt |ciccaityayorupacayā'pacayā'viśeṣānmiśro hi māyikapadaṃ bhavatīdamadhvā || 20||

आत्मा वकारवपुषाणुरुकार एवदेहात्मनैव खलु संसृतिरस्य जन्तोः ।देहं च तात्त्विकममुष्य सुषुप्तमेवस्वप्ने तदत्र मन एव शरीरताभाक् ॥ २१॥

ātmā vakāravapuṣāṇurukāra evadehātmanaiva khalu saṃsṛtirasya jantoḥ |dehaṃ ca tāttvikamamuṣya suṣuptamevasvapne tadatra mana eva śarīratābhāk || 21||

इति मातृकाचक्रविवेके स्वप्नविवेकस्तृतीयः खण्डः ॥ ३॥

iti mātṛkācakraviveke svapnavivekastṛtīyaḥ khaṇḍaḥ || 3||

इत्यन्तरीषदिह सङ्कुचिते विमर्शेसङ्कोचमाश्रयति बाह्यपदे प्रगाढम् ।प्रत्येकमेव कलयन्त्यथ भावमेवंभूतानि पञ्च जगतो नियतः कलापः ॥ १॥

ityantarīṣadiha saṅkucite vimarśesaṅkocamāśrayati bāhyapade pragāḍham |pratyekameva kalayantyatha bhāvamevaṃbhūtāni pañca jagato niyataḥ kalāpaḥ || 1||

यद्वर्णपञ्चकमपूर्वकमादिवर्ग्यमन्तःस्थतां भजति सङ्कुचिते तदीषत् ।तत्कादिवर्गतनुसङ्कुचितं नितान्तमूष्मात्मकं च दधतेऽङ्कुरिताभिपूर्ति ॥ २॥

yadvarṇapañcakamapūrvakamādivargyamantaḥsthatāṃ bhajati saṅkucite tadīṣat |tatkādivargatanusaṅkucitaṃ nitāntamūṣmātmakaṃ ca dadhate'ṅkuritābhipūrti || 2||

स्थानेन साधितधराप्रभृतिस्वभावेवर्णोत्करे भवति मातृपदं पवर्गः ।आत्मा मनस्तदनु बुद्धिरहङ्क्रिया च ।प्राक् चेतसः प्रकृतिरप्यवरोहभङ्ग्या ॥ ३॥

sthānena sādhitadharāprabhṛtisvabhāvevarṇotkare bhavati mātṛpadaṃ pavargaḥ |ātmā manastadanu buddhirahaṅkriyā ca |prāk cetasaḥ prakṛtirapyavarohabhaṅgyā || 3||

श्रोत्रादिकं खलु तवर्गमयं विलोमाद्वागादि पञ्चकमिदं च टवर्गरूपम् ।शब्दादि खाद्यपि चवर्गकवर्गरूपमेतानि वायुदहनाम्बुमहीविलासाः ॥ ४॥

śrotrādikaṃ khalu tavargamayaṃ vilomādvāgādi pañcakamidaṃ ca ṭavargarūpam |śabdādi khādyapi cavargakavargarūpametāni vāyudahanāmbumahīvilāsāḥ || 4||

देहात्मिका प्रकृतिरान्तररूपमुर्व्याःसूक्ष्मं जलस्य खलु रूपमहङ्क्रिया स्यात् ।अग्नेस्तु बुद्धिरनिलस्य मनोऽन्तरात्मासर्गः खलु प्रकृतिजः क्षितिसर्गबीजम् ॥ ५॥

dehātmikā prakṛtirāntararūpamurvyāḥsūkṣmaṃ jalasya khalu rūpamahaṅkriyā syāt |agnestu buddhiranilasya mano'ntarātmāsargaḥ khalu prakṛtijaḥ kṣitisargabījam || 5||

देहात्मनोः प्रकृतिपूरुषयोः प्रमातादेहोत्र तस्य निलयोऽपि तदङ्गमात्मा ।आत्मा यथा भवति मातृपदं वपुश्चेत्तल्लीनमस्त्यविरहः शिवयोः स्वभावः ॥ ६॥

dehātmanoḥ prakṛtipūruṣayoḥ pramātādehotra tasya nilayo'pi tadaṅgamātmā |ātmā yathā bhavati mātṛpadaṃ vapuścettallīnamastyavirahaḥ śivayoḥ svabhāvaḥ || 6||

जाड्यादहङ्कृतिरिति प्रथते विमर्शोबुद्धिर्जडाजडतया मनसस्त्वजाडयात् ।त्रैगुण्यमेतदबहिः करणत्रयं स्यात्सौषुप्तजाग्रदवशेषदशानिदानम् ॥ ७॥

jāḍyādahaṅkṛtiriti prathate vimarśobuddhirjaḍājaḍatayā manasastvajāḍayāt |traiguṇyametadabahiḥ karaṇatrayaṃ syātsauṣuptajāgradavaśeṣadaśānidānam || 7||

देही गुणत्रयमयप्रकृतिर्दशासुसुप्त्यादिकासु नियमात्परिबम्भ्रमीति ।तास्वप्यहङ्कृतिपुरःसरणात्त्रिपुट्यांमेयोन्नतिं कलयति प्रमुखक्रियांशम् ॥ ८॥

dehī guṇatrayamayaprakṛtirdaśāsusuptyādikāsu niyamātparibambhramīti |tāsvapyahaṅkṛtipuraḥsaraṇāttripuṭyāṃmeyonnatiṃ kalayati pramukhakriyāṃśam || 8||

मेयादिका सततयुक्त्रिपुटी मनस्तांमेयादि भासयति मूढमहङ्क्रियात्म ।मात्रादि भासयति चाथ निजस्वभावाद्बुद्धिश्च मध्यमपदे मन एव बोध्यम् ॥ ९॥

meyādikā satatayuktripuṭī manastāṃmeyādi bhāsayati mūḍhamahaṅkriyātma |mātrādi bhāsayati cātha nijasvabhāvādbuddhiśca madhyamapade mana eva bodhyam || 9||

तस्मात्पकारवपुषः प्रकृतेः प्रमातुरात्मा मकारवपुरन्तर एव लीनः ।तन्मध्यता(तः)स्थितिरहङ्कृतिधीहृदां स्यादेतत्प्रमातृपदमिन्द्रियलग्नविश्वम् ॥ १०॥

tasmātpakāravapuṣaḥ prakṛteḥ pramāturātmā makāravapurantara eva līnaḥ |tanmadhyatā(taḥ)sthitirahaṅkṛtidhīhṛdāṃ syādetatpramātṛpadamindriyalagnaviśvam || 10||

एतच्च मातृपदमिन्द्रियसंश्रितं चतत्संश्रयश्च मन एव तदिन्द्रियं स्यात् ।तद्ग्रामणीन्द्रियकुलस्य विमर्शशक्तिश्चिच्चेत्यमिश्रमखिलं खलु तद्विलासः ॥ ११॥

etacca mātṛpadamindriyasaṃśritaṃ catatsaṃśrayaśca mana eva tadindriyaṃ syāt |tadgrāmaṇīndriyakulasya vimarśaśaktiściccetyamiśramakhilaṃ khalu tadvilāsaḥ || 11||

स्वप्ने च जागरणमातृपदे च वेद्यमिच्छात्मनो मनस एव विभाति कुक्षौ ।पूर्वत्र मातृ मन एव शरीरताभाक्प्रत्यक्षमुत्तरपदे तु शरीरमेव ॥ १२॥

svapne ca jāgaraṇamātṛpade ca vedyamicchātmano manasa eva vibhāti kukṣau |pūrvatra mātṛ mana eva śarīratābhākpratyakṣamuttarapade tu śarīrameva || 12||

चेतश्चमत्कृतिपदं वमति स्वलीनंविश्वं बहिः श्रुतिमुखेन्द्रियवर्गभावात् ।तत्रापि धीन्द्रियगणः पवनोऽपि पृथ्वीज्ञेयैर्जलैरपि मरुद्भिरुदीरितोऽन्तः ॥ १३॥

cetaścamatkṛtipadaṃ vamati svalīnaṃviśvaṃ bahiḥ śrutimukhendriyavargabhāvāt |tatrāpi dhīndriyagaṇaḥ pavano'pi pṛthvījñeyairjalairapi marudbhirudīrito'ntaḥ || 13||

कर्मेन्द्रियाणि कठिनत्वपरान्तभाञ्जिवह्न्याकृतीनि खपदस्थधराश्रितानि ।पृथ्वीमयप्रकृतिखग्रहणोन्मुखानिबोध्यानि भूतविततेरिह वैपरीत्ये ॥ १४॥

karmendriyāṇi kaṭhinatvaparāntabhāñjivahnyākṛtīni khapadasthadharāśritāni |pṛthvīmayaprakṛtikhagrahaṇonmukhānibodhyāni bhūtavitateriha vaiparītye || 14||

मानात्मकस्य तरणेर्द्वयतो हि सिद्धिःमायाबलात्प्रथमतात्र च मेयकोट्याः ।ग्राह्यग्रहीतृपदवर्णसमन्वयेनयोज्याः कला बहिरथान्तरपि क्रमज्ञैः ॥ १५॥

mānātmakasya taraṇerdvayato hi siddhiḥmāyābalātprathamatātra ca meyakoṭyāḥ |grāhyagrahītṛpadavarṇasamanvayenayojyāḥ kalā bahirathāntarapi kramajñaiḥ || 15||

माता दशेन्द्रियमयोदशकं च मेयंतन्मेलनाद्दशकलात्मदशारयुग्मम् ।अन्तः कलाद्वयमिह प्रकृतौ निलीनस्त्रैगुण्यमातरि पुमाँश्चतुरस्रबिम्बे ॥ १६॥

mātā daśendriyamayodaśakaṃ ca meyaṃtanmelanāddaśakalātmadaśārayugmam |antaḥ kalādvayamiha prakṛtau nilīnastraiguṇyamātari pumām̐ścaturasrabimbe || 16||

मानात्मनैव चिदचित्स्थितिरत्रचक्रेभेदात्मके न भवतीह विसर्गबिन्दोः ।मस्यानुषक्तिरपि मुख्यसमन्वयस्यबिन्द्वेकभोगपदमातृपुरोचितस्य ॥ १७॥

mānātmanaiva cidacitsthitiratracakrebhedātmake na bhavatīha visargabindoḥ |masyānuṣaktirapi mukhyasamanvayasyabindvekabhogapadamātṛpurocitasya || 17||

स्वप्ने स्मृतं तदनु जाग्रति सत्यकल्पंबन्धं प्रपद्य वपुषा स्वविमर्शशक्त्या ।क्षित्या च तत्परवशो हृतमातृभावोमध्यन्दिनद्युमणिरेषमकारबिन्दुः ॥ १८॥

svapne smṛtaṃ tadanu jāgrati satyakalpaṃbandhaṃ prapadya vapuṣā svavimarśaśaktyā |kṣityā ca tatparavaśo hṛtamātṛbhāvomadhyandinadyumaṇireṣamakārabinduḥ || 18||

यत्पादिवर्गवमुखार्णचतुष्टयस्यसङ्कोचवर्जनमिदं खलुतन्त्रनीत्या ।तुर्यस्थितं हमुखशान्तचतुष्टयात्मयोज्यं क्रमेण बहिरन्तरभेदसृष्ट्योः ॥ १९॥

yatpādivargavamukhārṇacatuṣṭayasyasaṅkocavarjanamidaṃ khalutantranītyā |turyasthitaṃ hamukhaśāntacatuṣṭayātmayojyaṃ krameṇa bahirantarabhedasṛṣṭyoḥ || 19||

इति श्रीमातृकाचक्रविवेक जाग्रद्विवेकश्चतुर्थः खण्ड ॥ ४॥

iti śrīmātṛkācakraviveka jāgradvivekaścaturthaḥ khaṇḍa || 4||

अक्षेषु वेद्यविलयः खलु शुद्धविद्यादेहे तदक्षविलयो भवतीश्वरत्वम् ।ईशो हि विश्वमयदेहकृताभिमानोजाग्रच्छिवस्य पशुजागरचक्रलग्नम् ॥ १॥

akṣeṣu vedyavilayaḥ khalu śuddhavidyādehe tadakṣavilayo bhavatīśvaratvam |īśo hi viśvamayadehakṛtābhimānojāgracchivasya paśujāgaracakralagnam || 1||

यद्बाह्यबाह्यपदमज्जनमन्तरन्तस्तच्चित्पदे जडपदे विपरीतमेतत् ।अक्षात्मवेद्यमिह शः स हि शुद्धविद्यादेहाविभिन्नकरणेन्द्रियमीश्वरः षः ॥ २॥

yadbāhyabāhyapadamajjanamantarantastaccitpade jaḍapade viparītametat |akṣātmavedyamiha śaḥ sa hi śuddhavidyādehāvibhinnakaraṇendriyamīśvaraḥ ṣaḥ || 2||

ज्ञानेन्द्रियं स हि सदाशिव आत्मनैक्येस्वात्मा खविश्रममयो ह इतीह शक्तिः ।एतत्तुरीयपदमङ्गचतुष्टयाढ्यंबाह्यान्तरालपदयोः श्रितरूपसाम्यम् ॥ ३॥

jñānendriyaṃ sa hi sadāśiva ātmanaikyesvātmā khaviśramamayo ha itīha śaktiḥ |etatturīyapadamaṅgacatuṣṭayāḍhyaṃbāhyāntarālapadayoḥ śritarūpasāmyam || 3||

एत्पदं पदमखण्डितमेव शुद्धविद्यादिकस्य खलु तत्त्वचतुष्टयस्य ।वेद्याद्युदञ्चितचितिस्फुरणक्रमेणतत्तद्दशावतरणं विबुधैर्विभाव्यम् ॥ ४॥

etpadaṃ padamakhaṇḍitameva śuddhavidyādikasya khalu tattvacatuṣṭayasya |vedyādyudañcitacitisphuraṇakrameṇatattaddaśāvataraṇaṃ vibudhairvibhāvyam || 4||

सादाशिवः स खलु बिन्दुमयस्तवर्गस्तत्रेश्वराङ्गमयमान्तरधामयोग्यः ।ज्ञानक्रिये न सुशिवस्य सदाशिवेशावन्तर्बहिश्च नियताङ्गिपदौ क्रमेण ॥ ५॥

sādāśivaḥ sa khalu bindumayastavargastatreśvarāṅgamayamāntaradhāmayogyaḥ |jñānakriye na suśivasya sadāśiveśāvantarbahiśca niyatāṅgipadau krameṇa || 5||

इच्छापपञ्चकवबिन्दुमयी हशक्तिर्ज्ञानक्रियासमपदं खलु सोभयात्मा ।बिन्दौ समुन्मिषति सर्गपदे क्रमेणसंसृष्टिरापरिसमाप्तितयोर्विभाव्या ॥ ६॥

icchāpapañcakavabindumayī haśaktirjñānakriyāsamapadaṃ khalu sobhayātmā |bindau samunmiṣati sargapade krameṇasaṃsṛṣṭirāparisamāptitayorvibhāvyā || 6||

पुर्वत्र नैवहि परो नियतः परत्रपूर्वो भवेन्नियत एव शषादिवृन्दे ।एकत्र संविदुदयेऽप्यपरत्र भासस्तस्या इतीदमथवा सममेव बिन्दुः ॥ ७॥

purvatra naivahi paro niyataḥ paratrapūrvo bhavenniyata eva śaṣādivṛnde |ekatra saṃvidudaye'pyaparatra bhāsastasyā itīdamathavā samameva binduḥ || 7||

जाग्रच्छिवस्य पशुजागरयुक्तदैशमन्तर्दशारमिह कोणगतं बहुत्वम् ।भेदोदयोल्लसित मेतदभेदकोट्यांप्राप्नोति सङ्ग्रहामिति प्रतिपद्रहस्यम् ॥ ८॥

jāgracchivasya paśujāgarayuktadaiśamantardaśāramiha koṇagataṃ bahutvam |bhedodayollasita metadabhedakoṭyāṃprāpnoti saṅgrahāmiti pratipadrahasyam || 8||

यः पार्थिवे चिदुदयः स हि शुद्धविद्यायः प्राकृते स पुनरीश्वरता किलाऽण्डे ।यो मायिके स तु सदाशिवतेति शादेस्त्रैरुप्यधीरिहरहस्यतमं गुरूणाम् ॥ ९॥

yaḥ pārthive cidudayaḥ sa hi śuddhavidyāyaḥ prākṛte sa punarīśvaratā kilā'ṇḍe |yo māyike sa tu sadāśivateti śādestrairupyadhīriharahasyatamaṃ gurūṇām || 9||

बिन्दूदये विशति सर्ग इमं तथैवसर्गोदये तमथ सोऽपि पदे तदन्तः ।कःस्याद्धकारहृदिलश्च वकारगर्भेबाह्ये तु चित् प्रकृतिसर्गमुखे विभक्ता ॥ १०॥

bindūdaye viśati sarga imaṃ tathaivasargodaye tamatha so'pi pade tadantaḥ |kaḥsyāddhakārahṛdilaśca vakāragarbhebāhye tu cit prakṛtisargamukhe vibhaktā || 10||

अन्तः पदं भवति तच्चतुरङ्गमैक्याच्चिच्चैत्ययोः करणसीम्न्यपि भावितैक्यम् ।पञ्चाङ्गकं भवति बाह्यपदं प्रकृत्यांचिद्वह्निगर्भकुहरादथ निर्गतायाम् ॥ ११॥

antaḥ padaṃ bhavati taccaturaṅgamaikyācciccaityayoḥ karaṇasīmnyapi bhāvitaikyam |pañcāṅgakaṃ bhavati bāhyapadaṃ prakṛtyāṃcidvahnigarbhakuharādatha nirgatāyām || 11||

ज्ञानक्रियोन्मुखहकारमयाद्वयेच्छाविश्रान्तिरन्तरबहिर्मुखविश्रमात्मा ।कूटाक्षरात्मतनुरेष शिवः सुषुप्तिविश्रान्तिरेव सविकल्पकलाल्पगन्धा ॥ १२॥

jñānakriyonmukhahakāramayādvayecchāviśrāntirantarabahirmukhaviśramātmā |kūṭākṣarātmatanureṣa śivaḥ suṣuptiviśrāntireva savikalpakalālpagandhā || 12||

नास्त्यस्ति वेत्त्युदितसंशयजाग्रतीहसुप्तौ । । । । शिवे (भवति)(जाग्र)जगदभेदरूपम् ।ज्ञानक्रियात्मकतया प्रतिरूपभिन्नमेवं चतुर्विधमधिश्रितबीजमात्रम् ॥ १३॥

nāstyasti vettyuditasaṃśayajāgratīhasuptau | | | | śive (bhavati)(jāgra)jagadabhedarūpam |jñānakriyātmakatayā pratirūpabhinnamevaṃ caturvidhamadhiśritabījamātram || 13||

ज्ञानं द्वयाद्वयमयं लसकाररूपंतादृक् च कर्म कषकारमयं विदुस्तत् ।श्लिष्टं पुरः स्फुरितसद्वयकोटि ळ क्ष(श्लिष्टं पुरः स्फुरित सद्वयकोटिलक्ष)रूपं परस्परगतं च समं च कूटम् ॥ १४॥

jñānaṃ dvayādvayamayaṃ lasakārarūpaṃtādṛk ca karma kaṣakāramayaṃ vidustat |śliṣṭaṃ puraḥ sphuritasadvayakoṭi ḷa kṣa(śliṣṭaṃ puraḥ sphurita sadvayakoṭilakṣa)rūpaṃ parasparagataṃ ca samaṃ ca kūṭam || 14||

ज्ञानात्मजागरसुषुप्त्यवधी मकारकूटात्मकौ पशुशिवौ गुणकोणबिन्द्वोः ।श्लिष्टौवशादिचतुरस्रयुगान्वयोत्थनागाश्ररश्म्युदरगौ ननु सर्गबिन्दू ॥ १५॥

jñānātmajāgarasuṣuptyavadhī makārakūṭātmakau paśuśivau guṇakoṇabindvoḥ |śliṣṭauvaśādicaturasrayugānvayotthanāgāśraraśmyudaragau nanu sargabindū || 15||

ज्ञानक्रियात्मकसुषुप्तिविबोधमध्यसंस्थौ क्षमावुभयपक्षगबिन्दुसर्गौ ।सव्यापकौ तदुभयस्य तदङ्गिभूतौजाग्रत्सुषुप्तिसमवायपदेऽनुषक्तौ ॥ १६॥

jñānakriyātmakasuṣuptivibodhamadhyasaṃsthau kṣamāvubhayapakṣagabindusargau |savyāpakau tadubhayasya tadaṅgibhūtaujāgratsuṣuptisamavāyapade'nuṣaktau || 16||

सङ्कोचपूर्तिपरसीमपदोभयार्थाश्रीचक्रमध्यनिलया त्रिपुरेश्वरी सा ।त्रेधा विसर्गपदमेकविधं पदं चबिन्दोस्तुरीयमिति बाहुचतुष्टयाढ्या ॥ १७॥

saṅkocapūrtiparasīmapadobhayārthāśrīcakramadhyanilayā tripureśvarī sā |tredhā visargapadamekavidhaṃ padaṃ cabindosturīyamiti bāhucatuṣṭayāḍhyā || 17||

सौषुप्तजाग्रदबहिः पदजागरेषुतोयक्षमानिलमयेष्व कलात्मशक्त्या ।आत्तेचवर्गयमयस्वगुणेक्षुचापपुष्पेषुपाशनिगृहीतचिता त्रिबाहुः ॥ १८॥

sauṣuptajāgradabahiḥ padajāgareṣutoyakṣamānilamayeṣva kalātmaśaktyā |āttecavargayamayasvaguṇekṣucāpapuṣpeṣupāśanigṛhītacitā tribāhuḥ || 18||

तुर्येऽग्निधाम्नि हचिता ससृणिप्रणुन्नचैत्यातिपश्विभजडत्वरुजैकबाहुः ।एवं चतुर्भुजविभाव्यचतुर्थदशाङ्गाक्ष्मात्माङ्गिनी जयति मध्यपदेऽपितुर्या ॥ १९॥

turye'gnidhāmni hacitā sasṛṇipraṇunnacaityātipaśvibhajaḍatvarujaikabāhuḥ |evaṃ caturbhujavibhāvyacaturthadaśāṅgākṣmātmāṅginī jayati madhyapade'pituryā || 19||

सुप्तिप्रभृत्युदितचैत्यविजृम्भितस्यजाग्रत्पदप्रभृतिचिद्विनिमज्जनं यत् ।तुर्यं पदं च खलु तत्र सुषुप्तिभागोयश्चिन्मयः शिववपुस्तदतीव तुर्यम् ॥ २०॥

suptiprabhṛtyuditacaityavijṛmbhitasyajāgratpadaprabhṛticidvinimajjanaṃ yat |turyaṃ padaṃ ca khalu tatra suṣuptibhāgoyaścinmayaḥ śivavapustadatīva turyam || 20||

तुर्यं द्विखण्ड मभवस्य जघन्यभागोमूर्धाऽतितुर्यमनयोरनुभूः क्षमध्यम् ।जाग्रच्छिराःस्वपनसुप्तिजघन्यभागोमप्राणकः पशुरसौ विपरतिबोधः ॥ २१॥

turyaṃ dvikhaṇḍa mabhavasya jaghanyabhāgomūrdhā'tituryamanayoranubhūḥ kṣamadhyam |jāgracchirāḥsvapanasuptijaghanyabhāgomaprāṇakaḥ paśurasau viparatibodhaḥ || 21||

मात्मा पशुः प्रकृतिरेव तया निगीर्णोहात्मापि चित्प्रकृतिरेव निवृत्तिरूपा ।इत्थं द्विधा प्रकृतिविश्रमभूः क्षकारःशम्भुः परः परत एव भवेत्प्रकृत्याः ॥ २२॥

mātmā paśuḥ prakṛtireva tayā nigīrṇohātmāpi citprakṛtireva nivṛttirūpā |itthaṃ dvidhā prakṛtiviśramabhūḥ kṣakāraḥśambhuḥ paraḥ parata eva bhavetprakṛtyāḥ || 22||

यद्वा शिवः क्ष इह म प्रतियोगिभावात्सौषुप्तमेव परशम्भुपदं चिदात्मा ।यच्चक्रमध्यपदता तदधीशता चशम्भोः(स्तदस्य)सदेश्यगुणगन्धितयार्च्यभावात् ॥ २३॥

yadvā śivaḥ kṣa iha ma pratiyogibhāvātsauṣuptameva paraśambhupadaṃ cidātmā |yaccakramadhyapadatā tadadhīśatā caśambhoḥ(stadasya)sadeśyaguṇagandhitayārcyabhāvāt || 23||

चन्द्राग्निभुक्छशिभुगग्निरथः समस्वंभानुः पदे पद इदं त्रितयं स्वरादौ ।खण्डत्रयात्मकमखण्डपदं च तद्वत्तद्विश्रमः प्रतिदशं समसङ्ख्यतैषाम् ॥ २४॥

candrāgnibhukchaśibhugagnirathaḥ samasvaṃbhānuḥ pade pada idaṃ tritayaṃ svarādau |khaṇḍatrayātmakamakhaṇḍapadaṃ ca tadvattadviśramaḥ pratidaśaṃ samasaṅkhyataiṣām || 24||

भेदाविभेदसमतातनुभिः सुषुप्तिस्वप्नप्रजागरपदैस्त्रिगुणीकृताभिः ।पृथ्वादिखान्ततिथिभिर्ननु शुक्लपक्षःकृष्णस्तुजागरपदादिकतन्निवृत्या ॥ २५॥

bhedāvibhedasamatātanubhiḥ suṣuptisvapnaprajāgarapadaistriguṇīkṛtābhiḥ |pṛthvādikhāntatithibhirnanu śuklapakṣaḥkṛṣṇastujāgarapadādikatannivṛtyā || 25||

देहात्मिका प्रकृतिरेव परा विमर्शःसैव प्रवृत्तिविनिवृत्त्युभयादिभूता ।वागर्थमिश्रवपुरिन्द्वनलार्यमत्रय्येकैक युक्त्रिपुटिका नवमूर्तिरेका ॥ २६॥

dehātmikā prakṛtireva parā vimarśaḥsaiva pravṛttivinivṛttyubhayādibhūtā |vāgarthamiśravapurindvanalāryamatrayyekaika yuktripuṭikā navamūrtirekā || 26||

चैतन्यता च जडता च विमर्शचित्योस्तुल्या यदिन्द्वनलयोरुभयं तदिच्छा ।स्यात्कर्म चावगलितं तु मिथो जडत्वात्ज्ञानं तयोः समपदं च तथा द्विरूपम् ॥ २७॥

caitanyatā ca jaḍatā ca vimarśacityostulyā yadindvanalayorubhayaṃ tadicchā |syātkarma cāvagalitaṃ tu mitho jaḍatvātjñānaṃ tayoḥ samapadaṃ ca tathā dvirūpam || 27||

पक्षद्वयेऽपि परिवृत्तिवशात्त्रयाणामिच्छादिकत्रितयताप्रतिधाम धाम्नाम् ।षट्स्वत्रवृत्तिषु च कारणकार्यतास्याद्बिन्दुक्षयोर्मभबयोः पफवर्ग(र्ण)योश्च ॥ २८॥

pakṣadvaye'pi parivṛttivaśāttrayāṇāmicchādikatritayatāpratidhāma dhāmnām |ṣaṭsvatravṛttiṣu ca kāraṇakāryatāsyādbindukṣayormabhabayoḥ paphavarga(rṇa)yośca || 28||

चन्द्राग्निविश्रमणयोः स्वरयादिधाम्नोःर्विश्वस्य बीजदशयोः प्रथमे पदे चित् ।चित्ये निमज्जति परत्र चितौ तु चैत्यमेतत्समस्तमुभयोल्लसिते तु भानौ ॥ २९॥

candrāgniviśramaṇayoḥ svarayādidhāmnoḥrviśvasya bījadaśayoḥ prathame pade cit |citye nimajjati paratra citau tu caityametatsamastamubhayollasite tu bhānau || 29||

इन्दौ च हव्यभुजिचोदरसीम्नि यत्स्याच्चक्रद्वयं चिदचिदभ्यवमर्दरूपम् ।बिम्बद्वयीयुगलमेतदशीतिभानोर्बिम्बस्थले हि चतुरश्र(स्र)तया समस्तम् ॥ ३०॥

indau ca havyabhujicodarasīmni yatsyāccakradvayaṃ cidacidabhyavamardarūpam |bimbadvayīyugalametadaśītibhānorbimbasthale hi caturaśra(sra)tayā samastam || 30||

तस्माच्चतुष्पदमिदं चतुरस्रबिम्बंचिच्चैत्यनिर्जरसरिद्यमुनाप्रयागः ।अर्च्यं भवेत्प्रथमतोऽथतदङ्गभूतचिच्चैत्यचक्रयजनं त्वितिपूर्वतस्तत् ॥ ३१॥

tasmāccatuṣpadamidaṃ caturasrabimbaṃciccaityanirjarasaridyamunāprayāgaḥ |arcyaṃ bhavetprathamato'thatadaṅgabhūtaciccaityacakrayajanaṃ tvitipūrvatastat || 31||

अन्तःस्थमेव चतुरस्रमुषर्बुधेन्द्वोरर्कात्मकं चिदचिदुद्भवमेतदङ्गम् ।एवं च सत्यपि जडाजडसारमेतत्प्रागेव पूज्यमिति पूर्णपदे कृतं तत् ॥ ३२॥

antaḥsthameva caturasramuṣarbudhendvorarkātmakaṃ cidacidudbhavametadaṅgam |evaṃ ca satyapi jaḍājaḍasārametatprāgeva pūjyamiti pūrṇapade kṛtaṃ tat || 32||

इति परमरहस्यं मातृकार्थस्वरूपंस्फुटतरमुपदिष्टं चक्रराजाभिनीतम् ।लगति यदयमर्थः शक्तिविद्धेऽन्तरङ्गेन तु तुनरपरत्र प्रत्यवायो(ऽस्ति)न तन्मे ॥ ३३॥

iti paramarahasyaṃ mātṛkārthasvarūpaṃsphuṭataramupadiṣṭaṃ cakrarājābhinītam |lagati yadayamarthaḥ śaktividdhe'ntaraṅgena tu tunaraparatra pratyavāyo('sti)na tanme || 33||

इति मातृकाचक्रविवेके तुर्यविवेकः पञ्चमः खण्डः ॥ ५॥

iti mātṛkācakraviveke turyavivekaḥ pañcamaḥ khaṇḍaḥ || 5||

इति स्वतन्त्रानन्दनाथविरचितः मातृकाचक्रविवेकः (मूलं) सम्पूर्णः ॥

iti svatantrānandanāthaviracitaḥ mātṛkācakravivekaḥ (mūlaṃ) sampūrṇaḥ ||