Text 9. Shrimaddevibhagavatamahapurane Navamah Skandhah

श्रीनारायण उवाच ।गणेशजननी दुर्गा राधा लक्ष्मीः सरस्वती ।सावित्री च सृष्टिविधौ प्रकृतिः पञ्चधा स्मृता ॥ १॥

śrīnārāyaṇa uvāca |gaṇeśajananī durgā rādhā lakṣmīḥ sarasvatī |sāvitrī ca sṛṣṭividhau prakṛtiḥ pañcadhā smṛtā || 1||

नारद उवाच ।आविर्बभूव सा केन का वा सा ज्ञानिनांवर ।किं वा तल्लक्षणं साधो बभूव पञ्चधा कथम् ॥ २॥

nārada uvāca |āvirbabhūva sā kena kā vā sā jñānināṃvara |kiṃ vā tallakṣaṇaṃ sādho babhūva pañcadhā katham || 2||

सर्वासां चरितं पूजाविधानं गुण ईप्सितः ।अवतारः कुत्र कस्यास्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ३॥

sarvāsāṃ caritaṃ pūjāvidhānaṃ guṇa īpsitaḥ |avatāraḥ kutra kasyāstanme vyākhyātumarhasi || 3||

श्रीनारायण उवाच ।प्रकृतेर्लक्षणं वत्स को वा वक्तुं क्षमो भवेत् ।किञ्चित्तथापि वक्ष्यामि यच्छ्रुतं धर्मवक्त्रतः ॥ ४॥

śrīnārāyaṇa uvāca |prakṛterlakṣaṇaṃ vatsa ko vā vaktuṃ kṣamo bhavet |kiñcittathāpi vakṣyāmi yacchrutaṃ dharmavaktrataḥ || 4||

प्रकृष्टवाचकः प्रश्न कृतिश्च सृष्टिवाचकः ।सृष्टौ प्रकृष्टा या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता ॥ ५॥

prakṛṣṭavācakaḥ praśna kṛtiśca sṛṣṭivācakaḥ |sṛṣṭau prakṛṣṭā yā devī prakṛtiḥ sā prakīrtitā || 5||

गुणे सत्त्वे प्रकृष्टे च प्रशब्दो वर्तते श्रुतः ।मध्यमे रजसि कृश्च तिशब्दस्तमसि स्मृतः ॥ ६॥

guṇe sattve prakṛṣṭe ca praśabdo vartate śrutaḥ |madhyame rajasi kṛśca tiśabdastamasi smṛtaḥ || 6||

त्रिगुणात्मस्वरूपा या सा च शक्तिसमन्विता ।प्रधाना सृष्टिकरणे प्रकृतिस्तेन कथ्यते ॥ ७॥

triguṇātmasvarūpā yā sā ca śaktisamanvitā |pradhānā sṛṣṭikaraṇe prakṛtistena kathyate || 7||

प्रथमे वर्तते प्रश्न कृतिश्च सृष्टिवाचकः ।सृष्टेरादौ च या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता ॥ ८॥

prathame vartate praśna kṛtiśca sṛṣṭivācakaḥ |sṛṣṭerādau ca yā devī prakṛtiḥ sā prakīrtitā || 8||

योगेनात्मा सृष्टिविधौ द्विधारूपो बभूव सः ।पुमांश्च दक्षिणार्धाङ्गो वामार्धा प्रकृतिः स्मृता ॥ ९॥

yogenātmā sṛṣṭividhau dvidhārūpo babhūva saḥ |pumāṃśca dakṣiṇārdhāṅgo vāmārdhā prakṛtiḥ smṛtā || 9||

सा च ब्रह्मस्वरूपा च नित्या सा च सनातनी ।यथाऽऽत्मा च तथा शक्तिर्यथाग्नौ दाहिका स्थिता ॥ १०॥

sā ca brahmasvarūpā ca nityā sā ca sanātanī |yathā''tmā ca tathā śaktiryathāgnau dāhikā sthitā || 10||

अत एव हि योगीन्द्रैः स्त्रीपुम्भेदो न मन्यते ।सर्वं ब्रह्ममयं ब्रह्मञ्छश्वत्सदपि नारद ॥ ११॥

ata eva hi yogīndraiḥ strīpumbhedo na manyate |sarvaṃ brahmamayaṃ brahmañchaśvatsadapi nārada || 11||

स्वेच्छामयस्येच्छया च श्रीकृष्णस्य सिसृक्षया ।साऽऽविर्बभूव सहसा मूलप्रकृतिरीश्वरी ॥ १२॥

svecchāmayasyecchayā ca śrīkṛṣṇasya sisṛkṣayā |sā''virbabhūva sahasā mūlaprakṛtirīśvarī || 12||

तदाज्ञया पञ्चविधा सृष्टिकर्मविभेदिका ।अथ भक्तानुरोधाद्वा भक्तानुग्रहविग्रहा ॥ १३॥

tadājñayā pañcavidhā sṛṣṭikarmavibhedikā |atha bhaktānurodhādvā bhaktānugrahavigrahā || 13||

गणेशमाता दुर्गा या शिवरूपा शिवप्रिया ।नारायणी विष्णुमाया पूर्णब्रह्मस्वरूपिणी ॥ १४॥

gaṇeśamātā durgā yā śivarūpā śivapriyā |nārāyaṇī viṣṇumāyā pūrṇabrahmasvarūpiṇī || 14||

ब्रह्मादिदेवैर्मुनिभिर्मनुभिः पूजिता स्तुता ।सर्वाधिष्ठातृदेवी सा शर्वरूपा सनातनी ॥ १५॥

brahmādidevairmunibhirmanubhiḥ pūjitā stutā |sarvādhiṣṭhātṛdevī sā śarvarūpā sanātanī || 15||

धर्मसत्यपुण्यकीर्तिर्यशोमङ्गलदायिनी ।सुखमोक्षहर्षदात्री शोकार्तिदुःखनाशिनी ॥ १६॥

dharmasatyapuṇyakīrtiryaśomaṅgaladāyinī |sukhamokṣaharṣadātrī śokārtiduḥkhanāśinī || 16||

शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणा ।तेजःस्वरूपा परमा तदधिष्ठातृदेवता ॥ १७॥

śaraṇāgatadīnārtaparitrāṇaparāyaṇā |tejaḥsvarūpā paramā tadadhiṣṭhātṛdevatā || 17||

सर्वशक्तिस्वरूपा च शक्तिरीशस्य सन्ततम् ।सिद्धेश्वरी सिद्धिरूपा सिद्धिदा सिद्धिरीश्वरी ॥ १८॥

sarvaśaktisvarūpā ca śaktirīśasya santatam |siddheśvarī siddhirūpā siddhidā siddhirīśvarī || 18||

बुद्धिर्निद्रा क्षुत्पिपासा छाया तन्द्रा दया स्मृतिः ।जातिः क्षान्तिश्च भ्रान्तिश्च शान्तिः कान्तिश्च चेतना ॥ १९॥

buddhirnidrā kṣutpipāsā chāyā tandrā dayā smṛtiḥ |jātiḥ kṣāntiśca bhrāntiśca śāntiḥ kāntiśca cetanā || 19||

तुष्टिः पुष्टिस्तथा लक्ष्मीर्धृतिर्माया तथैव च ।सर्वशक्तिस्वरूपा सा कृष्णस्य परमात्मनः ॥ २०॥

tuṣṭiḥ puṣṭistathā lakṣmīrdhṛtirmāyā tathaiva ca |sarvaśaktisvarūpā sā kṛṣṇasya paramātmanaḥ || 20||

उक्तः श्रुतौ श्रुतगुणश्चातिस्वल्पो यथागमम् ।गुणोऽस्त्यनन्तोऽनन्ताया अपरां च निशामय ॥ २१॥

uktaḥ śrutau śrutaguṇaścātisvalpo yathāgamam |guṇo'styananto'nantāyā aparāṃ ca niśāmaya || 21||

शुद्धसत्त्वस्वरूपा या पद्मा सा परमात्मनः ।सर्वसम्पत्स्वरूपा सा तदधिष्ठातृदेवता ॥ २२॥

śuddhasattvasvarūpā yā padmā sā paramātmanaḥ |sarvasampatsvarūpā sā tadadhiṣṭhātṛdevatā || 22||

कान्तातिदान्ता शान्ता च सुशीला सर्वमङ्गला ।लोभमोहकामरोषमदाहङ्कारवर्जिता ॥ २३॥

kāntātidāntā śāntā ca suśīlā sarvamaṅgalā |lobhamohakāmaroṣamadāhaṅkāravarjitā || 23||

भक्तानुरक्ता पत्युश्च सर्वाभ्यश्च पतिव्रता ।प्राणतुल्या भगवतः प्रेमपात्रं प्रियंवदा ॥ २४॥

bhaktānuraktā patyuśca sarvābhyaśca pativratā |prāṇatulyā bhagavataḥ premapātraṃ priyaṃvadā || 24||

सर्वसस्यात्मिका देवी जीवनोपायरूपिणी ।महालक्ष्मीश्च वैकुण्ठे पतिसेवारता सती ॥ २५॥

sarvasasyātmikā devī jīvanopāyarūpiṇī |mahālakṣmīśca vaikuṇṭhe patisevāratā satī || 25||

स्वर्गे च स्वर्गलक्ष्मीश्च राजलक्ष्मीश्च राजसु ।गृहेषु गृहलक्ष्मीश्च मर्त्यानां गृहिणां तथा ॥ २६॥

svarge ca svargalakṣmīśca rājalakṣmīśca rājasu |gṛheṣu gṛhalakṣmīśca martyānāṃ gṛhiṇāṃ tathā || 26||

सर्वप्राणिषु द्रव्येषु शोभारूपा मनोहरा ।कीर्तिरूपा पुण्यवतां प्रभारूपा नृपेषु च ॥ २७॥

sarvaprāṇiṣu dravyeṣu śobhārūpā manoharā |kīrtirūpā puṇyavatāṃ prabhārūpā nṛpeṣu ca || 27||

वाणिज्यरूपा वणिजां पापिनां कलहाङ्कुरा ।दयारूपा च कथिता वेदोक्ता सर्वसम्मता ॥ २८॥

vāṇijyarūpā vaṇijāṃ pāpināṃ kalahāṅkurā |dayārūpā ca kathitā vedoktā sarvasammatā || 28||

सर्वपूज्या सर्ववन्द्या चान्यां मत्तो निशामय ।वाग्बुद्धिविद्याज्ञानाधिष्ठात्री च परमात्मनः ॥ २९॥

sarvapūjyā sarvavandyā cānyāṃ matto niśāmaya |vāgbuddhividyājñānādhiṣṭhātrī ca paramātmanaḥ || 29||

सर्वविद्यास्वरूपा या सा च देवी सरस्वती ।सा बुद्धिः कविता मेधा प्रतिभा स्मृतिदा नृणाम् ॥ ३०॥

sarvavidyāsvarūpā yā sā ca devī sarasvatī |sā buddhiḥ kavitā medhā pratibhā smṛtidā nṛṇām || 30||

नानाप्रकारसिद्धान्तभेदार्थकलना मता ।व्याख्याबोधस्वरूपा च सर्वसन्देहभञ्जिनी ॥ ३१॥

nānāprakārasiddhāntabhedārthakalanā matā |vyākhyābodhasvarūpā ca sarvasandehabhañjinī || 31||

विचारकारिणी ग्रन्थकारिणी शक्तिरूपिणी ।स्वरसङ्गीतसन्धानतालकारणरूपिणी ॥ ३२॥

vicārakāriṇī granthakāriṇī śaktirūpiṇī |svarasaṅgītasandhānatālakāraṇarūpiṇī || 32||

विषयज्ञानवाग्रूपा प्रतिविश्वोपजीविनी ।व्याख्यावादकरी शान्ता वीणापुस्तकधारिणी ॥ ३३॥

viṣayajñānavāgrūpā prativiśvopajīvinī |vyākhyāvādakarī śāntā vīṇāpustakadhāriṇī || 33||

शुद्धसत्त्वस्वरूपा च सुशीला श्रीहरिप्रिया ।हिमचन्दनकुन्देन्दुकुमुदाम्भोजसन्निभा ॥ ३४॥

śuddhasattvasvarūpā ca suśīlā śrīharipriyā |himacandanakundendukumudāmbhojasannibhā || 34||

यजन्ती परमात्मानं श्रीकृष्णं रत्नमालया ।तपःस्वरूपा तपसां फलदात्री तपस्विनाम् ॥ ३५॥

yajantī paramātmānaṃ śrīkṛṣṇaṃ ratnamālayā |tapaḥsvarūpā tapasāṃ phaladātrī tapasvinām || 35||

सिद्धिविद्यास्वरूपा च सर्वसिद्धिप्रदा सदा ।यया विना तु विप्रौघो मूको मृतसमः सदा ॥ ३६॥

siddhividyāsvarūpā ca sarvasiddhipradā sadā |yayā vinā tu vipraugho mūko mṛtasamaḥ sadā || 36||

देवी तृतीया गदिता श्रुत्युक्ता जगदम्बिका ।यथागमं यथाकिञ्चिदपरां त्वं निबोध मे ॥ ३७॥

devī tṛtīyā gaditā śrutyuktā jagadambikā |yathāgamaṃ yathākiñcidaparāṃ tvaṃ nibodha me || 37||

माता चतुर्णां वर्णानां वेदाङ्गानां च छन्दसाम् ।सन्ध्यावन्दनमन्त्राणां तन्त्राणां च विचक्षणा ॥ ३८॥

mātā caturṇāṃ varṇānāṃ vedāṅgānāṃ ca chandasām |sandhyāvandanamantrāṇāṃ tantrāṇāṃ ca vicakṣaṇā || 38||

द्विजातिजातिरूपा च जपरूपा तपस्विनी ।ब्रह्मण्यतेजोरूपा च सर्वसंस्काररूपिणी ॥ ३९॥

dvijātijātirūpā ca japarūpā tapasvinī |brahmaṇyatejorūpā ca sarvasaṃskārarūpiṇī || 39||

पवित्ररूपा सावित्री गायत्री ब्रह्मणः प्रिया ।तीर्थानि यस्याः संस्पर्शं वाञ्छन्ति ह्यात्मशुद्धये ॥ ४०॥

pavitrarūpā sāvitrī gāyatrī brahmaṇaḥ priyā |tīrthāni yasyāḥ saṃsparśaṃ vāñchanti hyātmaśuddhaye || 40||

शुद्धस्फटिकसङ्काशा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी ।परमानन्दरूपा च परमा च सनातनी ॥ ४१॥

śuddhasphaṭikasaṅkāśā śuddhasattvasvarūpiṇī |paramānandarūpā ca paramā ca sanātanī || 41||

परब्रह्मस्वरूपा च निर्वाणपददायिनी ।ब्रह्मतेजोमयी शक्तिस्तदधिष्ठातृदेवता ॥ ४२॥

parabrahmasvarūpā ca nirvāṇapadadāyinī |brahmatejomayī śaktistadadhiṣṭhātṛdevatā || 42||

यत्पादरजसा पूतं जगत्सर्वं च नारद ।देवी चतुर्थी कथिता पञ्चमीं वर्णयामि ते ॥ ४३॥

yatpādarajasā pūtaṃ jagatsarvaṃ ca nārada |devī caturthī kathitā pañcamīṃ varṇayāmi te || 43||

पञ्चप्राणाधिदेवी या पञ्चप्राणस्वरूपिणी ।प्राणाधिकप्रियतमा सर्वाभ्यः सुन्दरी परा ॥ ४४॥

pañcaprāṇādhidevī yā pañcaprāṇasvarūpiṇī |prāṇādhikapriyatamā sarvābhyaḥ sundarī parā || 44||

सर्वयुक्ता च सौभाग्यमानिनी गौरवान्विता ।वामाङ्गार्धस्वरूपा च गुणेन तेजसा समा ॥ ४५॥

sarvayuktā ca saubhāgyamāninī gauravānvitā |vāmāṅgārdhasvarūpā ca guṇena tejasā samā || 45||

परावरा सारभूता परमाद्या सनातनी ।परमानन्दरूपा च धन्या मान्या च पूजिता ॥ ४६॥

parāvarā sārabhūtā paramādyā sanātanī |paramānandarūpā ca dhanyā mānyā ca pūjitā || 46||

रासक्रीडाधिदेवी श्रीकृष्णस्य परमात्मनः ।रासमण्डलसम्भूता रासमण्डलमण्डिता ॥ ४७॥

rāsakrīḍādhidevī śrīkṛṣṇasya paramātmanaḥ |rāsamaṇḍalasambhūtā rāsamaṇḍalamaṇḍitā || 47||

रासेश्वरी सुरसिका रासावासनिवासिनी ।गोलोकवासिनी देवी गोपीवेषविधायिका ॥ ४८॥

rāseśvarī surasikā rāsāvāsanivāsinī |golokavāsinī devī gopīveṣavidhāyikā || 48||

परमाह्लादरूपा च सन्तोषहर्षरूपिणी ।निर्गुणा च निराकारा निर्लिप्ताऽऽत्मस्वरूपिणी ॥ ४९॥

paramāhlādarūpā ca santoṣaharṣarūpiṇī |nirguṇā ca nirākārā nirliptā''tmasvarūpiṇī || 49||

निरीहा निरहङ्कारा भक्तानुग्रहविग्रहा ।वेदानुसारिध्यानेन विज्ञाता मा विचक्षणैः ॥ ५०॥

nirīhā nirahaṅkārā bhaktānugrahavigrahā |vedānusāridhyānena vijñātā mā vicakṣaṇaiḥ || 50||