तुलस्युपनिषत् Tulasyupanishat

अध तुलस्युपनिषदं व्याख्यास्यामः । नारद ऋषिः ।अथर्वाङ्गिराश्छन्दः । अमृता तुलसी देवता ।सुधाबीजम् । वसुधा शक्तिः । नारायणः कीलकम् ।श्यामां श्यामवपुर्धरां ऋक्स्वरूपां यजुर्मनसं ब्रह्माथर्वप्राणांकल्पहस्तां पुराणपठितां अमृतोद्भवां अमृतरसमञ्जरीं अनन्तांअनन्तरसभोगदां वैष्णवीं विष्णुवल्लभां मृत्युजन्मनिबर्हिणींदर्शनात्पापनाशिनीं स्पर्शनात्पावनीं अभिवन्दनाद् रोगनाशिनीं सेवनात्मृत्युनाशिनीं वैकुण्ठार्चनात् विपद्धन्त्रीं\, भक्षणात् वयुनप्रदां \,प्रादक्षिण्यात् दारिद्र्यनाशिनीं\, मूलमृल्लेपनात् महापापभञ्जिनींघ्राणतर्पणात् अन्तर्मलनाशिनीं य एवं वेद स वैष्णवो भवति ।वृथा न छिन्द्यात् । दृष्ट्वा प्रदक्षिणं कुर्यात् ।द्वादश्यां न स्पृशेत् । पर्वणि न विचिन्वेत् ।यदि विचन्वति स विष्णुहा भवति । श्री तुलस्यै स्वाहा ।विष्णुप्रियायै स्वाहा । अमृतायै स्वाहा ।श्री तुलस्यै विद्महे विष्णुप्रियायै धीमहि । तन्नो अमृता प्रचोदयात् ।अमृतेऽमृतरूपाऽसि अमृतत्वप्रदायिनि ।त्वं मामुद्धर संसारात् क्षीरसागर कन्यके ॥ १श्रीसखि त्वं सदानन्दे मुकुन्दस्य सदा प्रिये ।वरदाभयहस्ताभ्यां मां विलोकय दुर्लभे ॥ २अवृक्षवृक्षरूपाऽसि वृक्षत्चं मे विनाशय ।तुलस्यतुलरूपाऽसि तुलाकोटिनिभेऽजरे ॥ ३अतुले त्वत्तुलायां हि हरिरेकोऽस्ति नान्यथा ।त्वमेव जगतां धात्री त्वमेव विष्णुवल्लभा ॥ ४त्वमेव सुरसंसेव्या त्वमेव मोक्षदायिनी ।त्वच्छायायां वसेल्लक्ष्मीः त्चन्मूले विष्णुरव्ययः ।समन्ताद् देवताः सर्वाः सिद्धचारणपन्नगाः ॥ ५यन्मूले सर्वतीर्थानि यन्मध्ये ब्रह्म देवताः ।यदय्रे वेदशास्राणि तुलसीं तां नमाम्यहम् ॥ ६तुलसि श्रीसखि शुभे पापहारिणि पुण्यदे ।नमस्ते नारदनुते नारायणमनः प्रिये ॥ ७ब्रह्मानन्दाश्रुसञ्जाते वृन्दावननिवासिनि ।सर्वावयसम्पूर्णे अमृतोपनिषद्रसे ॥ ८त्वं मामुद्धर कल्याणि महापापाब्धिदुस्तरात् ।सर्वेषामपि पापानां प्रायश्चित्तं त्वमेव हि ॥देवानां च ऋषीणां च पितॄणां त्वं सदा प्रिया ॥ ९विना श्रीतुलसीं विप्रा येऽपि श्राद्धं प्रकुर्वते ।वृथा भवति तच्छ्राद्धं पितॄणां नोपगच्छति ॥ १०तुलसीपत्रमुत्सृज्य यदि पूजां करोति वै ।आसुरी सा भवेत्पूजा विष्णुप्रीतिकरी न च ॥ ११यज्ञं दानं जपं तीर्थं श्राद्धं वै देवतार्चनम् ।तर्पणं मार्जनं चान्यन्न कुर्यात् तुलसीं विना ॥ १२तुलसीदारुमणिभिर्जपः सर्वार्थसाधकः ।एवं न वेद यः कश्चित् स विप्रः श्वपचाधमः ॥ १३इत्याह भगवान् ब्रह्माणं नारायणः \,ब्रह्मा नारदसनकादिभ्यः\,सनकादयो वेदव्यासाय\, वेदव्यासः शुकाय\, शुको वामदेवाय\, वामदेवोमुनिभ्यः \, मुनयो मनुभ्यः प्रोचुः ।य एवं वेद\, स स्रीहत्यायाः प्रमुच्यते\, स वीरहत्यायाः प्रमुच्यते\,स ब्रह्महत्यायाः प्रमुच्यते\, स महाभयात्प्रमुच्यते\, स महादुःखात्प्रमुच्यते\, देहान्ते वैकुण्ठमवाप्नोतिवैकुण्ठमवाप्नोति । इत्युपनिषत् ।(वैष्णवौपनिषदः)

adha tulasyupaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ | nārada ṛṣiḥ |atharvāṅgirāśchandaḥ | amṛtā tulasī devatā |sudhābījam | vasudhā śaktiḥ | nārāyaṇaḥ kīlakam |śyāmāṃ śyāmavapurdharāṃ ṛksvarūpāṃ yajurmanasaṃ brahmātharvaprāṇāṃkalpahastāṃ purāṇapaṭhitāṃ amṛtodbhavāṃ amṛtarasamañjarīṃ anantāṃanantarasabhogadāṃ vaiṣṇavīṃ viṣṇuvallabhāṃ mṛtyujanmanibarhiṇīṃdarśanātpāpanāśinīṃ sparśanātpāvanīṃ abhivandanād roganāśinīṃ sevanātmṛtyunāśinīṃ vaikuṇṭhārcanāt vipaddhantrīṃ\, bhakṣaṇāt vayunapradāṃ \,prādakṣiṇyāt dāridryanāśinīṃ\, mūlamṛllepanāt mahāpāpabhañjinīṃghrāṇatarpaṇāt antarmalanāśinīṃ ya evaṃ veda sa vaiṣṇavo bhavati |vṛthā na chindyāt | dṛṣṭvā pradakṣiṇaṃ kuryāt |dvādaśyāṃ na spṛśet | parvaṇi na vicinvet |yadi vicanvati sa viṣṇuhā bhavati | śrī tulasyai svāhā |viṣṇupriyāyai svāhā | amṛtāyai svāhā |śrī tulasyai vidmahe viṣṇupriyāyai dhīmahi | tanno amṛtā pracodayāt |amṛte'mṛtarūpā'si amṛtatvapradāyini |tvaṃ māmuddhara saṃsārāt kṣīrasāgara kanyake || 1śrīsakhi tvaṃ sadānande mukundasya sadā priye |varadābhayahastābhyāṃ māṃ vilokaya durlabhe || 2avṛkṣavṛkṣarūpā'si vṛkṣatcaṃ me vināśaya |tulasyatularūpā'si tulākoṭinibhe'jare || 3atule tvattulāyāṃ hi harireko'sti nānyathā |tvameva jagatāṃ dhātrī tvameva viṣṇuvallabhā || 4tvameva surasaṃsevyā tvameva mokṣadāyinī |tvacchāyāyāṃ vasellakṣmīḥ tcanmūle viṣṇuravyayaḥ |samantād devatāḥ sarvāḥ siddhacāraṇapannagāḥ || 5yanmūle sarvatīrthāni yanmadhye brahma devatāḥ |yadayre vedaśāsrāṇi tulasīṃ tāṃ namāmyaham || 6tulasi śrīsakhi śubhe pāpahāriṇi puṇyade |namaste nāradanute nārāyaṇamanaḥ priye || 7brahmānandāśrusañjāte vṛndāvananivāsini |sarvāvayasampūrṇe amṛtopaniṣadrase || 8tvaṃ māmuddhara kalyāṇi mahāpāpābdhidustarāt |sarveṣāmapi pāpānāṃ prāyaścittaṃ tvameva hi ||devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ tvaṃ sadā priyā || 9vinā śrītulasīṃ viprā ye'pi śrāddhaṃ prakurvate |vṛthā bhavati tacchrāddhaṃ pitṝṇāṃ nopagacchati || 10tulasīpatramutsṛjya yadi pūjāṃ karoti vai |āsurī sā bhavetpūjā viṣṇuprītikarī na ca || 11yajñaṃ dānaṃ japaṃ tīrthaṃ śrāddhaṃ vai devatārcanam |tarpaṇaṃ mārjanaṃ cānyanna kuryāt tulasīṃ vinā || 12tulasīdārumaṇibhirjapaḥ sarvārthasādhakaḥ |evaṃ na veda yaḥ kaścit sa vipraḥ śvapacādhamaḥ || 13ityāha bhagavān brahmāṇaṃ nārāyaṇaḥ \,brahmā nāradasanakādibhyaḥ\,sanakādayo vedavyāsāya\, vedavyāsaḥ śukāya\, śuko vāmadevāya\, vāmadevomunibhyaḥ \, munayo manubhyaḥ procuḥ |ya evaṃ veda\, sa srīhatyāyāḥ pramucyate\, sa vīrahatyāyāḥ pramucyate\,sa brahmahatyāyāḥ pramucyate\, sa mahābhayātpramucyate\, sa mahāduḥkhātpramucyate\, dehānte vaikuṇṭhamavāpnotivaikuṇṭhamavāpnoti | ityupaniṣat |(vaiṣṇavaupaniṣadaḥ)

इति तुलस्युपनिषत् समाप्ता ।

iti tulasyupaniṣat samāptā |