शिवमहिमावर्णनम् २ Skandaproktam Shivamahimavarnanam 2

(शिवरहस्यान्तर्गते भीमाख्ये)स्कन्द उवाच ।विज्ञानात्मा परात्मायं सर्वात्माऽयं महेश्वरः ।येषां तु हृदयाराम एव भूतपतिः शिवः ॥ १॥

(śivarahasyāntargate bhīmākhye)skanda uvāca |vijñānātmā parātmāyaṃ sarvātmā'yaṃ maheśvaraḥ |yeṣāṃ tu hṛdayārāma eva bhūtapatiḥ śivaḥ || 1||

स एव परमानन्दो रसोऽयममृतो हरः ।एष विप्रैर्महादेवः सर्वदाभीष्टदो मुने ॥ २॥

sa eva paramānando raso'yamamṛto haraḥ |eṣa viprairmahādevaḥ sarvadābhīṣṭado mune || 2||

एनमेके वदन्त्यग्निं ब्रह्माणं हरिमिन्द्रकम् ।एको रुद्रो महादेवो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन ॥ ३॥

enameke vadantyagniṃ brahmāṇaṃ harimindrakam |eko rudro mahādevo na dvitīyo'sti kaścana || 3||

ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषः कृष्णपिङ्गलः ।ऊर्ध्वरेता विरूपाक्षो विश्वरूपो महेश्वरः ॥ ४॥

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ |ūrdhvaretā virūpākṣo viśvarūpo maheśvaraḥ || 4||

यो वेदादौ स्वरः शम्भुः वेदान्तेषु प्रतिष्ठितः ।ईशानः सर्वविद्यानां सर्वभूतादिरीश्वरः ॥ ५॥

yo vedādau svaraḥ śambhuḥ vedānteṣu pratiṣṭhitaḥ |īśānaḥ sarvavidyānāṃ sarvabhūtādirīśvaraḥ || 5||

ब्रह्मविष्ण्वादि देवानामधिपो विश्वतोमुखः ।जनिता ब्रह्मविष्णूनां रुद्रेन्द्राणां महेश्वरः ॥ ६॥

brahmaviṣṇvādi devānāmadhipo viśvatomukhaḥ |janitā brahmaviṣṇūnāṃ rudrendrāṇāṃ maheśvaraḥ || 6||

यमानिलानलार्काणां दिवः पृथ्व्या महेश्वरः ।ब्रह्माणं यो व्याधादग्रे तस्मै वेदानुपादिशत् ॥ ७॥

yamānilānalārkāṇāṃ divaḥ pṛthvyā maheśvaraḥ |brahmāṇaṃ yo vyādhādagre tasmai vedānupādiśat || 7||

विश्वतश्चक्षुरीशान विश्वतो बाहुरीश्वरः ।विश्वतः पाणिपादोऽयं सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ ८॥

viśvataścakṣurīśāna viśvato bāhurīśvaraḥ |viśvataḥ pāṇipādo'yaṃ sahasrākṣaḥ sahasrapāt || 8||

अत्यतिष्ठदिदं सर्वमीशानोऽयं दशाङ्गुलम् ।यद्भूतं यच्च वै भव्यं वर्तमानं महेश्वरः ॥ ९॥

atyatiṣṭhadidaṃ sarvamīśāno'yaṃ daśāṅgulam |yadbhūtaṃ yacca vai bhavyaṃ vartamānaṃ maheśvaraḥ || 9||

एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः ।भीषैव पवते वायुः भीषैवोदेति भानुमान् ॥ १०॥

etāvānasya mahimā'to jyāyāṃśca pūruṣaḥ |bhīṣaiva pavate vāyuḥ bhīṣaivodeti bhānumān || 10||

भीषैव अग्निरिन्द्राद्या मृत्युर्धावति भीतितः ।अपाणिपादो जवनो ग्रहीताऽचक्षुरीश्वरः ॥ ११॥

bhīṣaiva agnirindrādyā mṛtyurdhāvati bhītitaḥ |apāṇipādo javano grahītā'cakṣurīśvaraḥ || 11||

स वेत्ति वेद्यजातं च न तं वेत्तीह कश्चन ।तमाहुरेकं पुरुषं ज्योतिषां ज्योतिरीश्वरम् ॥ १२॥

sa vetti vedyajātaṃ ca na taṃ vettīha kaścana |tamāhurekaṃ puruṣaṃ jyotiṣāṃ jyotirīśvaram || 12||

हिरण्यबाहुमीशानं सर्वाङ्गेण हिरण्मयम् ।एषोऽन्तरादित्यगतो नीलग्रीवो विलोहितः ॥ १३॥

hiraṇyabāhumīśānaṃ sarvāṅgeṇa hiraṇmayam |eṣo'ntarādityagato nīlagrīvo vilohitaḥ || 13||

बभ्रुश्चायं महादेव उग्रेऽयं च सुमङ्गलः ।यो वै रुद्रः स भगवान्गीतश्चाथर्वणोत्तमैः ॥ १४॥

babhruścāyaṃ mahādeva ugre'yaṃ ca sumaṅgalaḥ |yo vai rudraḥ sa bhagavāngītaścātharvaṇottamaiḥ || 14||

अन्नानां च पतिः शम्भुः क्षेत्राधिपतिरीश्वरः ।मित्राधिपो महादेवस्तथा धनपतिः शिवः ॥ १५॥

annānāṃ ca patiḥ śambhuḥ kṣetrādhipatirīśvaraḥ |mitrādhipo mahādevastathā dhanapatiḥ śivaḥ || 15||

भूमानन्दघनो ह्यात्मा सामगीतो महेश्वरः ।एष ब्रह्मैष एवेन्द्रः ऋग्भिर्गीतो हरोऽव्ययः ॥ १६॥

bhūmānandaghano hyātmā sāmagīto maheśvaraḥ |eṣa brahmaiṣa evendraḥ ṛgbhirgīto haro'vyayaḥ || 16||

नमस्ते रुद्र इत्यादिवाक्यैश्च यजुषोद्भवैः ।इतिहासपुराणेषु ईशो गीतः पुरातनैः ॥ १७॥

namaste rudra ityādivākyaiśca yajuṣodbhavaiḥ |itihāsapurāṇeṣu īśo gītaḥ purātanaiḥ || 17||

महोपनिषदांसारैरयमेव हि गीयते ।भिद्यते हृदयग्रन्थश्छिद्यते सर्वसंशयः ॥ १८॥

mahopaniṣadāṃsārairayameva hi gīyate |bhidyate hṛdayagranthaśchidyate sarvasaṃśayaḥ || 18||

हृत्तमोनाशनं तस्य ज्ञानादेव हि जायते ।न प्राणो न मनश्चायमसङ्गी सङ्गिवत् स्थितः ॥ १९॥

hṛttamonāśanaṃ tasya jñānādeva hi jāyate |na prāṇo na manaścāyamasaṅgī saṅgivat sthitaḥ || 19||

सहैव सन्तमप्येनं न देवा न महर्षयः ।न विदुर्ब्रह्मविष्ण्वाद्याः सेन्द्ररुद्रार्कवायवः ॥ २०॥

sahaiva santamapyenaṃ na devā na maharṣayaḥ |na vidurbrahmaviṣṇvādyāḥ sendrarudrārkavāyavaḥ || 20||

स ध्येयः परमेशान आकाशे दहरे हरः ।सर्वे भीताः प्रमुह्यन्ति द्यावाभूम्योर्य आन्तरः ॥ २१॥

sa dhyeyaḥ parameśāna ākāśe dahare haraḥ |sarve bhītāḥ pramuhyanti dyāvābhūmyorya āntaraḥ || 21||

अनन्तो ह्यव्ययात्मायं पुरुषः प्रकृतेः परः ।यमज्ञात्वा महादेवं मोहिताः ससुरासुराः ॥ २२॥

ananto hyavyayātmāyaṃ puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |yamajñātvā mahādevaṃ mohitāḥ sasurāsurāḥ || 22||

आत्मानं मन्यते सर्वे देहाहङ्कारसंवृताः ।मायया देवदेवस्य चित्रलीलस्य वर्णिनः ॥ २३॥

ātmānaṃ manyate sarve dehāhaṅkārasaṃvṛtāḥ |māyayā devadevasya citralīlasya varṇinaḥ || 23||

जितमायः स एवेश स कारणमुमापतिः ।स नित्यो नित्यभूताना चेतनानां स चेतनः ॥ २४॥

jitamāyaḥ sa eveśa sa kāraṇamumāpatiḥ |sa nityo nityabhūtānā cetanānāṃ sa cetanaḥ || 24||

स कारणं कारणानां पतीनां पतिरीश्वरः ।जगतः कालरूपस्य कालकालो महेश्वरः ॥ २५॥

sa kāraṇaṃ kāraṇānāṃ patīnāṃ patirīśvaraḥ |jagataḥ kālarūpasya kālakālo maheśvaraḥ || 25||

महाग्रासोऽयमीशानो यस्योदनमहर्निशम् ।ब्रह्मक्षत्रात्मकं विश्वं मृत्युर्यस्योपचेतनम् ॥ २६॥

mahāgrāso'yamīśāno yasyodanamaharniśam |brahmakṣatrātmakaṃ viśvaṃ mṛtyuryasyopacetanam || 26||

यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानुषाः ।तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ २७॥

yadā carmavadākāśaṃ veṣṭayiṣyanti mānuṣāḥ |tadā śivamavijñāya duḥkhasyānto bhaviṣyati || 27||

यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिः स शिवः स्वयम् ।स चाक्षरो नित्यमात्मा विधाता परमोऽसदृक् ॥ २८॥

yadā tamastanna divā na rātriḥ sa śivaḥ svayam |sa cākṣaro nityamātmā vidhātā paramo'sadṛk || 28||

प्रपञ्चपञ्चीकरणे निरता ये शिवं विना ।ते वञ्चिता महेशेन सर्वे चैव सुरासुराः ॥ २९॥

prapañcapañcīkaraṇe niratā ye śivaṃ vinā |te vañcitā maheśena sarve caiva surāsurāḥ || 29||

परवञ्चक ईशानो देवदेवस्त्रिशूलभृत् ।य एनं विदुरीशानममृतास्ते भवन्ति वै ॥ ३०॥

paravañcaka īśāno devadevastriśūlabhṛt |ya enaṃ vidurīśānamamṛtāste bhavanti vai || 30||

अथेतरे दुःखयुक्ताः संसारवशवर्तिनः ।जरामरणसंयुक्ताः षड्वैरिपरिमोहिताः ॥ ३१॥

athetare duḥkhayuktāḥ saṃsāravaśavartinaḥ |jarāmaraṇasaṃyuktāḥ ṣaḍvairiparimohitāḥ || 31||

देहात्मवादिनः सर्वे दूषणाभिर्विमोहिताः ।तापत्रितयमध्यस्था भ्रान्तिमोहसमाकुलाः ॥ ३१॥

dehātmavādinaḥ sarve dūṣaṇābhirvimohitāḥ |tāpatritayamadhyasthā bhrāntimohasamākulāḥ || 31||

जायन्ते च म्रियन्ते च कीटा इव सुरा नराः ।वानरा इव सर्वेऽपि पामरा दुःखभागिनः ॥ ३२॥

jāyante ca mriyante ca kīṭā iva surā narāḥ |vānarā iva sarve'pi pāmarā duḥkhabhāginaḥ || 32||

यस्य रूपं मुने सर्वं जगदेतच्चराचरम् ।भूमिरापोऽनिलो वायुराकाशं व्योमकेशभाक् ॥ ३४॥

yasya rūpaṃ mune sarvaṃ jagadetaccarācaram |bhūmirāpo'nilo vāyurākāśaṃ vyomakeśabhāk || 34||

केहि तद्देवदेवस्य महिमानं पिनाकिनः ।यजन्ति यागैर्नियता यजमाना महेश्वरम् ॥ ३५॥

kehi taddevadevasya mahimānaṃ pinākinaḥ |yajanti yāgairniyatā yajamānā maheśvaram || 35||

भिक्षवः कक्षवत्सन्ति वेदान्तैश्च विजानते ।योगिनो युञ्जते योगं यद्विज्ञानार्थमेव हि ॥ ३६॥

bhikṣavaḥ kakṣavatsanti vedāntaiśca vijānate |yogino yuñjate yogaṃ yadvijñānārthameva hi || 36||

नानावर्णाश्रमैर्धर्मैरिष्टापूर्तैरुपासते ।मन्त्रैर्मन्त्रविदः साम्बमुपासन्ते महेश्वरम् ॥ ३७॥

nānāvarṇāśramairdharmairiṣṭāpūrtairupāsate |mantrairmantravidaḥ sāmbamupāsante maheśvaram || 37||

लेभिरे स्वपदान्येव यस्य लिङ्गार्चनेन हि ।ब्रह्मविष्ण्वादयो रुद्रा मुनयो मनवः सुराः ॥ ३८॥

lebhire svapadānyeva yasya liṅgārcanena hi |brahmaviṣṇvādayo rudrā munayo manavaḥ surāḥ || 38||

असुरा नृपवर्याश्च गन्धर्वाप्सरसोरगाः ।विपद्भिः(द्भ्यो)मोचिता एव सम्पद्भिश्च नियोजिताः ॥ ३९॥

asurā nṛpavaryāśca gandharvāpsarasoragāḥ |vipadbhiḥ(dbhyo)mocitā eva sampadbhiśca niyojitāḥ || 39||

सर्वं विश्वाधिकस्यैव निःश्वासाज्जायते जगत् ।जातं च वर्धते नित्यं स्थीयते लीयतेऽस्ति च ॥ ४०॥

sarvaṃ viśvādhikasyaiva niḥśvāsājjāyate jagat |jātaṃ ca vardhate nityaṃ sthīyate līyate'sti ca || 40||

यस्याष्टमूर्तिभिर्व्याप्तं जगदेतत् त्रिशूलिनः ।अग्निः शिव उमा सोमो आभ्यां व्याप्तं जगत् त्रयम् ॥ ४१॥

yasyāṣṭamūrtibhirvyāptaṃ jagadetat triśūlinaḥ |agniḥ śiva umā somo ābhyāṃ vyāptaṃ jagat trayam || 41||

अग्नीषोमात्मकं विश्वं जानन्ति परमर्षयः ।न देवाङ्कयुतं चैव भगलिङ्गाङ्कितं सदा ॥ ४२॥

agnīṣomātmakaṃ viśvaṃ jānanti paramarṣayaḥ |na devāṅkayutaṃ caiva bhagaliṅgāṅkitaṃ sadā || 42||

पुम्प्रकृत्योरिदं रूपं तस्माच्छिवमयं जगत् ।अनङ्गमातङ्गहरो हाराणां हृदये स्थितः ॥ ४३॥

pumprakṛtyoridaṃ rūpaṃ tasmācchivamayaṃ jagat |anaṅgamātaṅgaharo hārāṇāṃ hṛdaye sthitaḥ || 43||

स परः पुरषः प्राणः परमात्मा सदाशिवः ।अद्वैतोऽयं चतुर्थोऽयं पञ्चकोशातिगोह्ययम् ॥ ४४॥

sa paraḥ puraṣaḥ prāṇaḥ paramātmā sadāśivaḥ |advaito'yaṃ caturtho'yaṃ pañcakośātigohyayam || 44||

यस्माद्ब्रह्मा तथा रुद्रो विष्णुर्विश्वं प्रजायते ।सर्वमन्यत्परित्यज्य ध्येयः साम्बस्त्रिलोचनः ॥ ४५॥

yasmādbrahmā tathā rudro viṣṇurviśvaṃ prajāyate |sarvamanyatparityajya dhyeyaḥ sāmbastrilocanaḥ || 45||

उमासहायो भगवान्मायाया ईश ईश्वरः ।मङ्गलापतिरीशानो भक्तानां मङ्गलप्रदः ॥ ४६॥

umāsahāyo bhagavānmāyāyā īśa īśvaraḥ |maṅgalāpatirīśāno bhaktānāṃ maṅgalapradaḥ || 46||

अमङ्गलं हरत्येव भक्त्या भक्तैरुपासितः ।सर्वेश्वरो महादेवः सर्वैश्वर्यसमन्वितः ॥ ४७॥

amaṅgalaṃ haratyeva bhaktyā bhaktairupāsitaḥ |sarveśvaro mahādevaḥ sarvaiśvaryasamanvitaḥ || 47||

जितमायो महादेवस्तन्मायाविजिताः सुराः ।क्षेत्राणां च पतिर्देवः पशुपाशविनाशकः ॥ ४८॥

jitamāyo mahādevastanmāyāvijitāḥ surāḥ |kṣetrāṇāṃ ca patirdevaḥ paśupāśavināśakaḥ || 48||

माया पाशैर्निबध्नाति जगत्ससुरमानुषम् ।मोचयेदम्बिकानाथः पशुभ्यः सचराचरम् ॥ ४९॥

māyā pāśairnibadhnāti jagatsasuramānuṣam |mocayedambikānāthaḥ paśubhyaḥ sacarācaram || 49||

भक्त्या प्रसादितो देवः साक्षात्पशुपतिः शिवः ।यस्य निःश्वसनं वेदानामनन्ति मुनीश्वराः ॥ ५०॥

bhaktyā prasādito devaḥ sākṣātpaśupatiḥ śivaḥ |yasya niḥśvasanaṃ vedānāmananti munīśvarāḥ || 50||

यः सोमभारैरिज्येत सोमः सोमार्धशेखरः ।पार्वतीनायको नेता स्थावरस्य चरस्य च ॥ ५१॥

yaḥ somabhārairijyeta somaḥ somārdhaśekharaḥ |pārvatīnāyako netā sthāvarasya carasya ca || 51||

यस्यांशलेशं हि जगत् भूतं भावि भवत्तथा ।सर्वं शिवमयं विश्वं नाशिवं विद्यते मुने ॥ ५२॥

yasyāṃśaleśaṃ hi jagat bhūtaṃ bhāvi bhavattathā |sarvaṃ śivamayaṃ viśvaṃ nāśivaṃ vidyate mune || 52||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते स्कन्दप्रोक्तं शिवमहिमावर्णनं २ सम्पूर्णम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । भीमाख्यः अष्टमांशः । अध्यायः ४ । १५२॥

|| iti śivarahasyāntargate skandaproktaṃ śivamahimāvarṇanaṃ 2 sampūrṇam |||| śrīśivarahasyam | bhīmākhyaḥ aṣṭamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 4 | 152||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।भीमाख्यः अष्टमांशः ।अध्यायः ४ ।१-५२॥

– || śrīśivarahasyam |bhīmākhyaḥ aṣṭamāṃśaḥ |adhyāyaḥ 4 | 1-52||