शिवशक्तिक्षेत्रवर्णनम् स्कन्दप्रोक्तं Skandaproktam Shivashaktikshetravarnanam

(शिवरहस्यान्तर्गते महादेवाख्ये)शिवपार्वतीसंवादेस्कन्द उवाच ।शिवायतनमुख्यानि दिवि भूमौ गिरिष्वपि ।कैलासस्थो महादेवस्तद्देव्यै दर्शयच्छिवः ॥ २८॥

(śivarahasyāntargate mahādevākhye)śivapārvatīsaṃvādeskanda uvāca |śivāyatanamukhyāni divi bhūmau giriṣvapi |kailāsastho mahādevastaddevyai darśayacchivaḥ || 28||

ईश्वर उवाच ।गङ्गाद्वारं च केदारं गङ्गासागरसङ्गमम् ।आकाशलिङ्गं परमं तीर्थं चाप्यचलेश्वरम् ॥ २९॥

īśvara uvāca |gaṅgādvāraṃ ca kedāraṃ gaṅgāsāgarasaṅgamam |ākāśaliṅgaṃ paramaṃ tīrthaṃ cāpyacaleśvaram || 29||

पूर्वद्वारं हरिश्चन्द्रं त्रिपुरान्तकरं हरम् ।प्रभासं च विभासं च प्रकाशं काशकेश्वरम् ॥ ३०॥

pūrvadvāraṃ hariścandraṃ tripurāntakaraṃ haram |prabhāsaṃ ca vibhāsaṃ ca prakāśaṃ kāśakeśvaram || 30||

अमरेश्वरं च वरदं देवैः पूर्वं प्रतिष्ठितम् ।गोप्रेक्षेश्वरमीशानं तथा चन्द्रेश्वरं शुभम् ॥ ३१॥

amareśvaraṃ ca varadaṃ devaiḥ pūrvaṃ pratiṣṭhitam |goprekṣeśvaramīśānaṃ tathā candreśvaraṃ śubham || 31||

कर्मेश्वरं च विधसं सृष्ट्यर्थं ब्रह्मणा गतम् ।श्रीमदधिवटं चैव काटकं वारणाह्वयम् ॥ ३२॥

karmeśvaraṃ ca vidhasaṃ sṛṣṭyarthaṃ brahmaṇā gatam |śrīmadadhivaṭaṃ caiva kāṭakaṃ vāraṇāhvayam || 32||

अनेन निर्मितं दिव्यं पुण्यं त्विलिबिलेश्वरम् ।तत्रैव पादुकामेध्यपुण्ये त्विलिबिलेश्वरे ॥ ३३॥

anena nirmitaṃ divyaṃ puṇyaṃ tvilibileśvaram |tatraiva pādukāmedhyapuṇye tvilibileśvare || 33||

ततः शृङ्गात्यकाषाटं गोरटप्राणिकेश्वरम् ।देव्यावर्तेश्वरं पुण्यं तद्देव्या सुप्रतिष्ठितम् ॥ ३४॥

tataḥ śṛṅgātyakāṣāṭaṃ goraṭaprāṇikeśvaram |devyāvarteśvaraṃ puṇyaṃ taddevyā supratiṣṭhitam || 34||

मल्लिकार्जुनसंज्ञं च ममावासनगोत्तमम् ।राजेश्वरं च पर्यायं भद्रेश्वरमथाव्ययम् ॥ ३५॥

mallikārjunasaṃjñaṃ ca mamāvāsanagottamam |rājeśvaraṃ ca paryāyaṃ bhadreśvaramathāvyayam || 35||

गतीश्वरं च वैशाखं कपोतेश्वरमन्ययम् ।कोटिरुद्रेश्वरं क्षेत्रं रुद्रकोटिप्रतिष्ठितम् ॥ ३६॥

gatīśvaraṃ ca vaiśākhaṃ kapoteśvaramanyayam |koṭirudreśvaraṃ kṣetraṃ rudrakoṭipratiṣṭhitam || 36||

विष्णुनात्र तपस्तप्तं चतुर्युगमनुत्तमम् ।विष्ण्वीश्वरं त्रिकूटाख्यं कोटिभद्राख्यमुत्तमम् ॥ ३७॥

viṣṇunātra tapastaptaṃ caturyugamanuttamam |viṣṇvīśvaraṃ trikūṭākhyaṃ koṭibhadrākhyamuttamam || 37||

सर्वेश्वरं भारभूतमलङ्गृहमथापि वा ।मध्याङ्गेशकदम्बेशौ स्कन्देनैव प्रतिष्ठितम् ॥ ३८॥

sarveśvaraṃ bhārabhūtamalaṅgṛhamathāpi vā |madhyāṅgeśakadambeśau skandenaiva pratiṣṭhitam || 38||

गोमण्डलेश्वरं चैव गन्धर्वैः पूजितं परम् ।विद्याधरेश्वरं चैव पार्वतीशं त्वयार्चितम् ॥ ३९॥

gomaṇḍaleśvaraṃ caiva gandharvaiḥ pūjitaṃ param |vidyādhareśvaraṃ caiva pārvatīśaṃ tvayārcitam || 39||

सुरेश्वरं च त्रिदशैः पूजितं क्षेत्रमुत्तमम् ।अवर्दिनीश्वरं चैतन्नागैः सम्पूजितं मुदा ॥ ४०॥

sureśvaraṃ ca tridaśaiḥ pūjitaṃ kṣetramuttamam |avardinīśvaraṃ caitannāgaiḥ sampūjitaṃ mudā || 40||

यक्षेश्वरं यक्षगणैः किम्पूर्षैः पुरुषेश्वरम् ।वृषेश्वरं च धर्मेण पूजितं सर्वकामदम् ॥ ४१॥

yakṣeśvaraṃ yakṣagaṇaiḥ kimpūrṣaiḥ puruṣeśvaram |vṛṣeśvaraṃ ca dharmeṇa pūjitaṃ sarvakāmadam || 41||

बृहद्रथेश्वरं देवं राज्ञा तेनार्चितं मुदागदाधरेश्वरं देवं गन्धद्वारेश्वरं परम् ॥ ४२॥

bṛhadratheśvaraṃ devaṃ rājñā tenārcitaṃ mudāgadādhareśvaraṃ devaṃ gandhadvāreśvaraṃ param || 42||

वेणुधारीश्वरं चैव पापहारीश्वरं तथागणगीतेश्वरं पुण्यं तुङ्गेशं नार्मदेश्वरम् ॥ ४३॥

veṇudhārīśvaraṃ caiva pāpahārīśvaraṃ tathāgaṇagīteśvaraṃ puṇyaṃ tuṅgeśaṃ nārmadeśvaram || 43||

यमप्रमथनेशं च भगाक्षिहरशङ्करम् ।कर्पूरेशं मयूरेशं पुण्यं पञ्चनदाभिधम् ॥ ४४॥

yamapramathaneśaṃ ca bhagākṣiharaśaṅkaram |karpūreśaṃ mayūreśaṃ puṇyaṃ pañcanadābhidham || 44||

कुशावर्तं तृणावर्तं गङ्गावर्तं गयेश्वरम् ।मन्दरेशं सुन्दरेशं वामभागेश्वरं शिवे ॥ ४५॥

kuśāvartaṃ tṛṇāvartaṃ gaṅgāvartaṃ gayeśvaram |mandareśaṃ sundareśaṃ vāmabhāgeśvaraṃ śive || 45||

कृत्तिवासेश्वरं पुण्यं गजो यत्र निपातितः ।नृसिह्महरणं पुण्यं शारभेशं महाद्भुतम् ॥ ४६॥

kṛttivāseśvaraṃ puṇyaṃ gajo yatra nipātitaḥ |nṛsihmaharaṇaṃ puṇyaṃ śārabheśaṃ mahādbhutam || 46||

वामनागप्रमथनं मनमथान्तकरं परम् ।हैरण्यगर्भं नान्दीशं मायापुर्यां प्रतिष्ठितम् ॥ ४७॥

vāmanāgapramathanaṃ manamathāntakaraṃ param |hairaṇyagarbhaṃ nāndīśaṃ māyāpuryāṃ pratiṣṭhitam || 47||

विरजेशं विशोकेशं भगप्रमथनेश्वरम् ।अचलेश्वरसंज्ञं च अचलैः परिपूजितम् ॥ ४८॥

virajeśaṃ viśokeśaṃ bhagapramathaneśvaram |acaleśvarasaṃjñaṃ ca acalaiḥ paripūjitam || 48||

चण्डेश्वरं च भेरुण्डगण्डकीतीरसंस्थितम् ।व्याधेश्वरं बाहुदायास्तीरे क्षेत्रं सनातनम् ॥ ४९॥

caṇḍeśvaraṃ ca bheruṇḍagaṇḍakītīrasaṃsthitam |vyādheśvaraṃ bāhudāyāstīre kṣetraṃ sanātanam || 49||

भीमाशङ्करसंज्ञं च देवदारुवनेश्वरम् ।हस्तीशं पात्रिकेशं च भङ्गहारीश्वरं तथा ॥ ५०॥

bhīmāśaṅkarasaṃjñaṃ ca devadāruvaneśvaram |hastīśaṃ pātrikeśaṃ ca bhaṅgahārīśvaraṃ tathā || 50||

तुङ्गेश्वरं च तुङ्गायालिङ्गं तुङ्गप्रतिष्ठितम् ।चर्मण्वत्याः परे पारे क्षेत्रेषु जिष्टकेश्वरः ॥ ५१॥

tuṅgeśvaraṃ ca tuṅgāyāliṅgaṃ tuṅgapratiṣṭhitam |carmaṇvatyāḥ pare pāre kṣetreṣu jiṣṭakeśvaraḥ || 51||

सरस्वतीशं तन्नद्यास्तीरे क्षेत्रं शिवालयम् ।यामुनेशं च यमुनामनुतिष्ठति मत्प्रिये ।गङ्गेश्वरं च गङ्गायाः प्रभवे सुप्रतिष्ठितम् ॥ ५२॥

sarasvatīśaṃ tannadyāstīre kṣetraṃ śivālayam |yāmuneśaṃ ca yamunāmanutiṣṭhati matpriye |gaṅgeśvaraṃ ca gaṅgāyāḥ prabhave supratiṣṭhitam || 52||

यमुनागङ्गयोः सन्धौ सन्धीशं पुण्यदायकम् ।माधवीशमनन्तेशं नीरातीरेप्रतिष्ठितम् ॥ ५३॥

yamunāgaṅgayoḥ sandhau sandhīśaṃ puṇyadāyakam |mādhavīśamananteśaṃ nīrātīrepratiṣṭhitam || 53||

भीमेशं भीमरथ्याश्च तटे कुञ्जहरेश्वरम् ।वृन्दावने च वृन्देशं मधुरायामतेश्वरम् ॥ ५४॥

bhīmeśaṃ bhīmarathyāśca taṭe kuñjahareśvaram |vṛndāvane ca vṛndeśaṃ madhurāyāmateśvaram || 54||

विपाशायां विपाशेशं नैमिशे नैमिशेश्वरम् ।शोणातीरे शोणकेशं नार्मदं नर्मदेश्वरम् ॥ ५५॥

vipāśāyāṃ vipāśeśaṃ naimiśe naimiśeśvaram |śoṇātīre śoṇakeśaṃ nārmadaṃ narmadeśvaram || 55||

यत्र बाणः समाराध्य भेजे भुजसहस्रकम् ।ओङ्कारेशं च तत्तीरे अपर्णेशप्रतिष्ठितम् ॥ ५६॥

yatra bāṇaḥ samārādhya bheje bhujasahasrakam |oṅkāreśaṃ ca tattīre aparṇeśapratiṣṭhitam || 56||

सरय्वां च सरस्येशं गोमत्यां गोमतीश्वरम् ।वेण्यां वेणीश्वरं पुण्यं निषधेशं नगस्थितम् ॥ ५७॥

sarayvāṃ ca sarasyeśaṃ gomatyāṃ gomatīśvaram |veṇyāṃ veṇīśvaraṃ puṇyaṃ niṣadheśaṃ nagasthitam || 57||

असिक्नीतीरगं देवि गह्वरेश्वरसंस्थितम् ।द्वारवत्यां द्वारकेशं कृष्णेनार्चितमीश्वरि ॥ ५८॥

asiknītīragaṃ devi gahvareśvarasaṃsthitam |dvāravatyāṃ dvārakeśaṃ kṛṣṇenārcitamīśvari || 58||

अवन्तीशमवन्त्यां तु शतद्रुत्यां शतेश्वरम् ।परादनेश्वरं कालं कालकञ्जेश्वरं परम् ॥ ५९॥

avantīśamavantyāṃ tu śatadrutyāṃ śateśvaram |parādaneśvaraṃ kālaṃ kālakañjeśvaraṃ param || 59||

हरिभद्रेश्वरं पुण्यं गङ्गातीरे प्रतिष्ठितम् ।असीतीरे महादेवं वरणावरुणेश्वरम् ॥ ६०॥

haribhadreśvaraṃ puṇyaṃ gaṅgātīre pratiṣṭhitam |asītīre mahādevaṃ varaṇāvaruṇeśvaram || 60||

वायुसम्पूजितं क्षेत्रं वायवीशं सुपुण्यदम् ।अनङ्गमथनं पुण्यं यत्रानङ्गो निपातितः ॥ ६१॥

vāyusampūjitaṃ kṣetraṃ vāyavīśaṃ supuṇyadam |anaṅgamathanaṃ puṇyaṃ yatrānaṅgo nipātitaḥ || 61||

कर्दमीतीरगं क्षेत्रं कर्दमेशं सुपुण्यदम् ।यतीश्वरं प्रभासे च कालकालेश्वरं परम् ॥ ६२॥

kardamītīragaṃ kṣetraṃ kardameśaṃ supuṇyadam |yatīśvaraṃ prabhāse ca kālakāleśvaraṃ param || 62||

मतङ्गेशं मतङ्गायास्तीरे लिङ्ग प्रतिष्ठितम् ।गोप्रेक्षतीर्थे गोप्रेक्षं त्र्यक्षं मोक्षप्रदायकम् ॥ ६३॥

mataṅgeśaṃ mataṅgāyāstīre liṅga pratiṣṭhitam |goprekṣatīrthe goprekṣaṃ tryakṣaṃ mokṣapradāyakam || 63||

सारेशं तथा शार्वं भद्रकर्णेश्वरं परम् ।मलयेशं कुजम्भेशं हननेतीश्वरं तथा ॥ ६४॥

sāreśaṃ tathā śārvaṃ bhadrakarṇeśvaraṃ param |malayeśaṃ kujambheśaṃ hananetīśvaraṃ tathā || 64||

माण्डिकर्णेश्वरं चैव कामदं वैद्यनाथकम् ।कृष्णेश्वरं च कृष्णायास्तीरे क्षेत्रं मनोहरम् ॥ ६५॥

māṇḍikarṇeśvaraṃ caiva kāmadaṃ vaidyanāthakam |kṛṣṇeśvaraṃ ca kṛṣṇāyāstīre kṣetraṃ manoharam || 65||

पम्पेश्वरं च पम्पायास्तीरे देवि शिवालयम् ।निदानेशं दानवत्यास्तीरे क्षेत्रं सनातनम् ॥ ६६॥

pampeśvaraṃ ca pampāyāstīre devi śivālayam |nidāneśaṃ dānavatyāstīre kṣetraṃ sanātanam || 66||

भृतुतुङ्गे तु कुन्देशं पापहारीश्वरं तथा ।वज्रावतेश्वरं चैव फणिकायास्तटे शुभम् ॥ ६७॥

bhṛtutuṅge tu kundeśaṃ pāpahārīśvaraṃ tathā |vajrāvateśvaraṃ caiva phaṇikāyāstaṭe śubham || 67||

बलप्रमथनेशं च कालमूलेश्वरं तथा ।व्योमकेशं हरीशं च तङ्गणेषु प्रतिष्ठितम् ॥ ६८॥

balapramathaneśaṃ ca kālamūleśvaraṃ tathā |vyomakeśaṃ harīśaṃ ca taṅgaṇeṣu pratiṣṭhitam || 68||

क्षिप्रेश्वरं च क्षिप्रायास्तटे क्षिप्रप्रसादकृत् ।कालव्यालेश्वरं चैव तक्षकेण प्रतिष्ठितम् ॥ ६९॥

kṣipreśvaraṃ ca kṣiprāyāstaṭe kṣipraprasādakṛt |kālavyāleśvaraṃ caiva takṣakeṇa pratiṣṭhitam || 69||

त्रिजटेश्वरसंज्ञं च त्रिजटानिम्नगा यतः ।मेरुधन्वीश्वरं क्षेत्रं मेरौ वसुधनेश्वरम् ॥ ७०॥

trijaṭeśvarasaṃjñaṃ ca trijaṭānimnagā yataḥ |merudhanvīśvaraṃ kṣetraṃ merau vasudhaneśvaram || 70||

द्रुतीश्वरं धृतावर्ते कोङ्कणे च प्रतिष्ठितम् ।(भृग्वीश्वरं च रामेण पूजितं क्षत्रियान्तकृत् ॥)भृग्वीश्वरं च रामेण क्षत्रियान्तकृताऽर्चितम् ॥ ७१॥

drutīśvaraṃ dhṛtāvarte koṅkaṇe ca pratiṣṭhitam |(bhṛgvīśvaraṃ ca rāmeṇa pūjitaṃ kṣatriyāntakṛt ||)bhṛgvīśvaraṃ ca rāmeṇa kṣatriyāntakṛtā'rcitam || 71||

कोलापुरे कोलकेशं त्वया देवि प्रतिष्ठितम् ।अन्धकेनाऽर्चितं लिङ्गमन्धकेश्वरसंज्ञितम् ॥ ७२॥

kolāpure kolakeśaṃ tvayā devi pratiṣṭhitam |andhakenā'rcitaṃ liṅgamandhakeśvarasaṃjñitam || 72||

मुकुटेशं च कङ्कोललोकहारीश्वरं शिवम् ।यमेश्वरं च साम्बेशमरण्येशं व्रतेश्वरम् ॥ ७३॥

mukuṭeśaṃ ca kaṅkolalokahārīśvaraṃ śivam |yameśvaraṃ ca sāmbeśamaraṇyeśaṃ vrateśvaram || 73||

पारणातीरगं क्षेत्रतारणेशाभिधं शिवे ।कामलेशं दिगीशं च भासेशं प्रकटेश्वरम् ॥ ७४॥

pāraṇātīragaṃ kṣetratāraṇeśābhidhaṃ śive |kāmaleśaṃ digīśaṃ ca bhāseśaṃ prakaṭeśvaram || 74||

हलाहलेश्वरं पुण्यं यत्र जातो गरादनः ।विनायकेश्वरश्चैव पर्णादेशान्धकेश्वरः ॥ ७५॥

halāhaleśvaraṃ puṇyaṃ yatra jāto garādanaḥ |vināyakeśvaraścaiva parṇādeśāndhakeśvaraḥ || 75||

शतावर्तेश्वरो देवि विना भोगैर्धनेश्वरः ।अर्धनारीश्वरश्चैव त्वया यत्राहमास्थितः ॥ ७६॥

śatāvarteśvaro devi vinā bhogairdhaneśvaraḥ |ardhanārīśvaraścaiva tvayā yatrāhamāsthitaḥ || 76||

विडूरथेश्वरश्चैव शिवे दशरथेश्वरः ।कन्याकुब्जेश्वरश्चैव कान्यकुब्जे प्रतिष्ठितः ॥ ७७॥

viḍūratheśvaraścaiva śive daśaratheśvaraḥ |kanyākubjeśvaraścaiva kānyakubje pratiṣṭhitaḥ || 77||