शिवपुराणम् २.५ Shri Shiva Mahapuranam 2.5 Rudra Samhita Yuddhakhandah

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥॥ श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥॥ श्रीशिवमहापुराणम् ॥द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमो युद्धखण्डे

|| śrīgaṇeśāya namaḥ |||| śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ |||| śrīśivamahāpurāṇam ||dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcamo yuddhakhaṇḍe

नारद उवाच ।श्रुतमस्माभिरानन्दप्रदं चरितमुत्तमम् ।गृहस्थस्यैव शम्भोश्च गणस्कन्दादिसत्कथम् ॥ १॥

nārada uvāca |śrutamasmābhirānandapradaṃ caritamuttamam |gṛhasthasyaiva śambhośca gaṇaskandādisatkatham || 1||

इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या चरितं वरमुत्तमम् ।शङ्करो हि यथा रुद्रो जघान विहरन् खलान् ॥ २॥

idānīṃ brūhi suprītyā caritaṃ varamuttamam |śaṅkaro hi yathā rudro jaghāna viharan khalān || 2||

कथं ददाह भगवान्नगराणि सुरद्विषाम् ।त्रीण्येकेन च बाणेन युगपत्केन वीर्यवान् ॥ ३॥

kathaṃ dadāha bhagavānnagarāṇi suradviṣām |trīṇyekena ca bāṇena yugapatkena vīryavān || 3||

एतत्सर्वं समाचक्ष्व चरितं शशिमौलिनः ।देवर्षिसुखदं शश्वन्मायाविहरतः प्रभोः ॥ ४॥

etatsarvaṃ samācakṣva caritaṃ śaśimaulinaḥ |devarṣisukhadaṃ śaśvanmāyāviharataḥ prabhoḥ || 4||

ब्रह्मोवाच ।एवमेतत्पुरा पृष्टो व्यासेन ऋषिसत्तम ।सनत्कुमारं प्रोवाच तदेव कथयाम्यहम् ॥ ५॥

brahmovāca |evametatpurā pṛṣṭo vyāsena ṛṣisattama |sanatkumāraṃ provāca tadeva kathayāmyaham || 5||

सनत्कुमार उवाच ।शृणु व्यास महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः ।यथा ददाह त्रिपुरं बाणेनैकेन विश्वहृत् ॥ ६॥

sanatkumāra uvāca |śṛṇu vyāsa mahāprājña caritaṃ śaśimaulinaḥ |yathā dadāha tripuraṃ bāṇenaikena viśvahṛt || 6||

शिवात्मजेन स्कन्देन निहते तारकासुरे ।तत्पुत्रास्तु त्रयो दैत्याः पर्यतप्यन्मुनीश्वर ॥ ७॥

śivātmajena skandena nihate tārakāsure |tatputrāstu trayo daityāḥ paryatapyanmunīśvara || 7||

तारकाक्षस्तु तज्ज्येष्ठो विद्युन्माली च मध्यमः ।कमलाक्षः कनीयांश्च सर्वे तुल्यबलाः सदा ॥ ८॥

tārakākṣastu tajjyeṣṭho vidyunmālī ca madhyamaḥ |kamalākṣaḥ kanīyāṃśca sarve tulyabalāḥ sadā || 8||

जितेन्द्रियाः सुसन्नद्धाः संयताः सत्यवादिनः ।दृढचित्ता महावीरा देवद्रोहिण एव च ॥ ९॥

jitendriyāḥ susannaddhāḥ saṃyatāḥ satyavādinaḥ |dṛḍhacittā mahāvīrā devadrohiṇa eva ca || 9||

ते तु मेरुगुहां गत्वा तपश्चक्रुर्महाद्भुतम् ।त्रयः सर्वान्सुभोगांश्च विहाय सुमनोहरान् ॥ १०॥

te tu meruguhāṃ gatvā tapaścakrurmahādbhutam |trayaḥ sarvānsubhogāṃśca vihāya sumanoharān || 10||

वसन्ते सर्वकामांश्च गीतवादित्रनिस्स्वनम् ।विहाय सोत्सवं तेपुस्त्रयस्ते तारकात्मजाः ॥ ११॥

vasante sarvakāmāṃśca gītavāditranissvanam |vihāya sotsavaṃ tepustrayaste tārakātmajāḥ || 11||

ग्रीष्मे सूर्यप्रभां जित्वा दिक्षु प्रज्वाल्य पावकम् ।तन्मध्यसंस्थाः सिद्ध्यर्थं जुहुवुर्हव्यमादरात् ॥ १२॥

grīṣme sūryaprabhāṃ jitvā dikṣu prajvālya pāvakam |tanmadhyasaṃsthāḥ siddhyarthaṃ juhuvurhavyamādarāt || 12||

महाप्रतापपतिताःसर्वेऽप्यासन् सुमूर्च्छिताः ।वर्षासु गतसन्त्रासा वृष्टिं मूर्द्धन्यधारयन् ॥ १३॥

mahāpratāpapatitāḥsarve'pyāsan sumūrcchitāḥ |varṣāsu gatasantrāsā vṛṣṭiṃ mūrddhanyadhārayan || 13||

शरत्काले प्रभूतं तु भोजनं तु बुभुक्षिताः ।रम्यं स्निग्धं स्थिरं हृद्यं फलं मूलमनुत्तमम् ॥ १४॥

śaratkāle prabhūtaṃ tu bhojanaṃ tu bubhukṣitāḥ |ramyaṃ snigdhaṃ sthiraṃ hṛdyaṃ phalaṃ mūlamanuttamam || 14||

संयमात्क्षुत्तृषो जित्वा पानान्युच्चावचान्यपि ।बुभुक्षितेभ्यो दत्त्वा तु बभूवुरुपला इव ॥ १५॥

saṃyamātkṣuttṛṣo jitvā pānānyuccāvacānyapi |bubhukṣitebhyo dattvā tu babhūvurupalā iva || 15||

संस्थितास्ते महात्मानो निराधाराश्चतुर्दिशम् ।हेमन्ते गिरिमाश्रित्य धैर्येण परमेण तु ॥ १६॥

saṃsthitāste mahātmāno nirādhārāścaturdiśam |hemante girimāśritya dhairyeṇa parameṇa tu || 16||

तुषारदेहसञ्छन्ना जलक्लिन्नेन वाससा ।आसाद्य देहं क्षौमेण शिशिरे तोयमध्यगाः ॥ १७॥

tuṣāradehasañchannā jalaklinnena vāsasā |āsādya dehaṃ kṣaumeṇa śiśire toyamadhyagāḥ || 17||

अनिर्विण्णास्ततःसर्वे क्रमशोऽवर्द्धयंस्तपः ।तेपुस्त्रयस्ते तत्पुत्रा विधिमुद्दिश्य सत्तमाः ॥ १८॥

anirviṇṇāstataḥsarve kramaśo'varddhayaṃstapaḥ |tepustrayaste tatputrā vidhimuddiśya sattamāḥ || 18||

तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिताः ।तपसा कर्षयामासुर्देहान् स्वान् दानवोत्तमाः ॥ १९॥

tapa ugraṃ samāsthāya niyame parame sthitāḥ |tapasā karṣayāmāsurdehān svān dānavottamāḥ || 19||

वर्षाणां शतकं चैव पदमेकं निधाय च ।भूमौ स्थित्वा परं तत्र तेपुस्ते बलवत्तराः ॥ २०॥

varṣāṇāṃ śatakaṃ caiva padamekaṃ nidhāya ca |bhūmau sthitvā paraṃ tatra tepuste balavattarāḥ || 20||

ते सहस्रं तु वर्षाणां वातभक्षाः सुदारुणाः ।तपस्तेपुर्दुरात्मानः परं तापमुपागताः ॥ २१॥

te sahasraṃ tu varṣāṇāṃ vātabhakṣāḥ sudāruṇāḥ |tapastepurdurātmānaḥ paraṃ tāpamupāgatāḥ || 21||

वर्षाणां तु सहस्रं वै मस्तकेनास्थितास्तथा ।वर्षाणां तु शतेनैव ऊर्ध्वबाहव आस्थिताः ॥ २२॥

varṣāṇāṃ tu sahasraṃ vai mastakenāsthitāstathā |varṣāṇāṃ tu śatenaiva ūrdhvabāhava āsthitāḥ || 22||

एवं दुःखं परं प्राप्ता दुराग्रहपरा इमे ।ईदृक् ते संस्थिता दैत्या दिवारात्रमतन्द्रिता ॥ २३॥

evaṃ duḥkhaṃ paraṃ prāptā durāgrahaparā ime |īdṛk te saṃsthitā daityā divārātramatandritā || 23||

एवं तेषां गतः कालो महान् सुतपतां मुने ।ब्रह्मात्मनां तारकाणां धर्मेणेति मतिर्मम ॥ २४॥

evaṃ teṣāṃ gataḥ kālo mahān sutapatāṃ mune |brahmātmanāṃ tārakāṇāṃ dharmeṇeti matirmama || 24||

प्रादुरासीत्ततो ब्रह्मा सुरासुरगुरुर्महान् ।सन्तुष्टस्तपसा तेषां वरं दातुं महायशाः ॥ २५॥

prādurāsīttato brahmā surāsuragururmahān |santuṣṭastapasā teṣāṃ varaṃ dātuṃ mahāyaśāḥ || 25||

मुनिदेवासुरैः सार्द्धं सान्त्वपूर्वमिदं वचः ।ततस्तानब्रवीत्सर्वान् सर्वभूतपितामहः ॥ २५॥

munidevāsuraiḥ sārddhaṃ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ |tatastānabravītsarvān sarvabhūtapitāmahaḥ || 25||

ब्रह्मोवाच ।प्रसन्नोऽस्मि महादैत्या युष्माकं तपसा मुने ।सर्वं दास्यामि युष्मभ्यं वरं ब्रूत यदीप्सितम् ॥ २७॥

brahmovāca |prasanno'smi mahādaityā yuṣmākaṃ tapasā mune |sarvaṃ dāsyāmi yuṣmabhyaṃ varaṃ brūta yadīpsitam || 27||

किमर्थं सुतपस्तप्तं कथयध्वं सुरद्विषः ।सर्वेषां तपसो दाता सर्वकर्तास्मि सर्वदा ॥ २८॥

kimarthaṃ sutapastaptaṃ kathayadhvaṃ suradviṣaḥ |sarveṣāṃ tapaso dātā sarvakartāsmi sarvadā || 28||

सनत्कुमार उवाच ।तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शनैस्ते स्वात्मनो गतम् ।ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे प्रणिपत्य पितामहम् ॥ २९॥

sanatkumāra uvāca |tasya tadvacanaṃ śrutvā śanaiste svātmano gatam |ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve praṇipatya pitāmaham || 29||

दैत्या ऊचुः ।यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया ।अवध्यत्वं च सर्वेषां सर्वभूतेषु देहिनः ॥ ३०॥

daityā ūcuḥ |yadi prasanno deveśa yadi deyo varastvayā |avadhyatvaṃ ca sarveṣāṃ sarvabhūteṣu dehinaḥ || 30||

स्थिरान् कुरु जगन्नाथ पान्तु नः परिपन्थिनः ।जरारोगादयः सर्वे नास्मान्मृत्युरगात् क्वचित् ॥ ३१॥

sthirān kuru jagannātha pāntu naḥ paripanthinaḥ |jarārogādayaḥ sarve nāsmānmṛtyuragāt kvacit || 31||

अजराश्चामराः सर्वे भवाम इति नो मतम् ।समृत्यवः करिष्यामः सर्वानन्यांस्त्रिलोकके ॥ ३२॥

ajarāścāmarāḥ sarve bhavāma iti no matam |samṛtyavaḥ kariṣyāmaḥ sarvānanyāṃstrilokake || 32||

लक्ष्म्या किं तद्विपुलया किं कार्यं हि पुरोत्तमैः ।अन्यैश्च विपुलैर्भोगैः स्थानैश्वर्येण वा पुनः ॥ ३३॥

lakṣmyā kiṃ tadvipulayā kiṃ kāryaṃ hi purottamaiḥ |anyaiśca vipulairbhogaiḥ sthānaiśvaryeṇa vā punaḥ || 33||

यत्रैव मृत्युना ग्रस्तो नियतं पञ्चभिर्दिनैः ।व्यर्थं तस्याखिलं ब्रह्मन् निश्चितं न इतीव हि ॥ ३४॥

yatraiva mṛtyunā grasto niyataṃ pañcabhirdinaiḥ |vyarthaṃ tasyākhilaṃ brahman niścitaṃ na itīva hi || 34||

सनत्कुमार उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तेषां दैत्यानां च तपस्विनाम् ।प्रत्युवाच शिवं स्मृत्वा स्वप्रभुं गिरिशं विधिः ॥ ३५॥

sanatkumāra uvāca |iti śrutvā vacasteṣāṃ daityānāṃ ca tapasvinām |pratyuvāca śivaṃ smṛtvā svaprabhuṃ giriśaṃ vidhiḥ || 35||

ब्रह्मोवाच ।नास्ति सर्वामरत्वं च निवर्तध्वमतोऽसुराः ।अन्यं वरं वृणीध्वं वै यादृशो वो हि रोचते ॥ ३६॥

brahmovāca |nāsti sarvāmaratvaṃ ca nivartadhvamato'surāḥ |anyaṃ varaṃ vṛṇīdhvaṃ vai yādṛśo vo hi rocate || 36||

जातो हनिष्यते नूनं जन्तुः कोऽप्यसुराः क्वचित् ।अजरश्चामरो लोके न भविष्यति भूतले ॥ ३७॥

jāto haniṣyate nūnaṃ jantuḥ ko'pyasurāḥ kvacit |ajaraścāmaro loke na bhaviṣyati bhūtale || 37||

ऋते तु खण्डपरशोः कालकालाद्धरेस्तथा ।तौ धर्माधर्मपरमावव्यक्तौ व्यक्तरूपिणौ ॥ ३८॥

ṛte tu khaṇḍaparaśoḥ kālakālāddharestathā |tau dharmādharmaparamāvavyaktau vyaktarūpiṇau || 38||

सम्पीडनाय जगतो यदि स क्रियते तपः ।सफलं तद्गतं वेद्यं तस्मात्सुविहितं तपः ॥ ३९॥

sampīḍanāya jagato yadi sa kriyate tapaḥ |saphalaṃ tadgataṃ vedyaṃ tasmātsuvihitaṃ tapaḥ || 39||

तद्विचार्य स्वयं बुद्ध्या न शक्यं यत्सुरासुरैः ।दुर्लभं वा सुदुस्साध्यं मृत्युं वञ्चयतानघाः ॥ ४०॥

tadvicārya svayaṃ buddhyā na śakyaṃ yatsurāsuraiḥ |durlabhaṃ vā sudussādhyaṃ mṛtyuṃ vañcayatānaghāḥ || 40||

तत्किञ्चिन्मरणे हेतुं वृणीध्वं सत्त्वमाश्रिताः ।येन मृत्युर्नैव वृतो रक्षतस्तत्पृथक् पृथक् ॥ ४१॥

tatkiñcinmaraṇe hetuṃ vṛṇīdhvaṃ sattvamāśritāḥ |yena mṛtyurnaiva vṛto rakṣatastatpṛthak pṛthak || 41||

सनत्कुमार उवाच ।एतद्विधिवचः श्रुत्वा मुहूर्त्तं ध्यानमास्थिताः ।प्रोचुस्ते चिन्तयित्वाथ सर्वलोकपितामहम् ॥ ४२॥

sanatkumāra uvāca |etadvidhivacaḥ śrutvā muhūrttaṃ dhyānamāsthitāḥ |procuste cintayitvātha sarvalokapitāmaham || 42||

दैत्या ऊचुः ।भगवन्नास्ति नो वेश्म पराक्रमवतामपि ।अधृष्याः शात्रवानां तु यन्न वत्स्यामहे सुखम् ॥ ४३॥

daityā ūcuḥ |bhagavannāsti no veśma parākramavatāmapi |adhṛṣyāḥ śātravānāṃ tu yanna vatsyāmahe sukham || 43||

पुराणि त्रीणि नो देहि निर्मायात्यद्भुतानि हि ।सर्वसम्पत्समृद्धान्यप्रधृष्याणि दिवौकसाम् ॥ ४४॥

purāṇi trīṇi no dehi nirmāyātyadbhutāni hi |sarvasampatsamṛddhānyapradhṛṣyāṇi divaukasām || 44||

वयं पुराणि त्रीण्येवं समास्थाय महीमिमाम् ।चरिष्यामो हि लोकेश त्वत्प्रसादाज्जगद्गुरो ॥ ४५॥

vayaṃ purāṇi trīṇyevaṃ samāsthāya mahīmimām |cariṣyāmo hi lokeśa tvatprasādājjagadguro || 45||

तारकाक्षस्ततः प्राह यदभेद्यं सुरैरपि ।करोति विश्वकर्मा तन्मम हेममयं पुरम् ॥ ४६॥

tārakākṣastataḥ prāha yadabhedyaṃ surairapi |karoti viśvakarmā tanmama hemamayaṃ puram || 46||

ययाचे कमलाक्षस्तु राजतं सुमहत्पुरम् ।विद्युन्माली च संहृष्टो वज्रायसमयं महत् ॥ ४७॥

yayāce kamalākṣastu rājataṃ sumahatpuram |vidyunmālī ca saṃhṛṣṭo vajrāyasamayaṃ mahat || 47||

पुरेष्वेतेषु भो ब्रह्मन्नेकस्थानस्थितेषु च ।मध्याह्नाभिजिते काले शीतांशौ पुष्य संस्थिते ॥ ४८॥

pureṣveteṣu bho brahmannekasthānasthiteṣu ca |madhyāhnābhijite kāle śītāṃśau puṣya saṃsthite || 48||

उपर्युपर्यदृष्टेषु व्योम्नि लीलाभ्रसंस्थिते ।वर्षत्सु कालमेघेषु पुष्करावर्तनामसु ॥ ४९॥

uparyuparyadṛṣṭeṣu vyomni līlābhrasaṃsthite |varṣatsu kālamegheṣu puṣkarāvartanāmasu || 49||