महेश्वरनित्यसर्वज्ञेति व्याख्यानम् Maheshvaranityasarvajneti Vyakhyanam

जैगीषव्यःशृणुध्वं ब्रह्मविष्णवाद्याः ( शक्रविष्णवाजाः)यन्मानस्यमहैतुकम् (यन्मानसमहेतुकम्) ।नित्यं सर्वज्ञता तस्य देवदेवस्य शूलिनः ॥ १॥

jaigīṣavyaḥśṛṇudhvaṃ brahmaviṣṇavādyāḥ ( śakraviṣṇavājāḥ)yanmānasyamahaitukam (yanmānasamahetukam) |nityaṃ sarvajñatā tasya devadevasya śūlinaḥ || 1||

यो वेदान्तैक (वेदानैक) संवेद्यो यं ध्यायन्ति मुमुक्षवः ।यस्य निःश्वासपवना वेदाश्चत्वार एव हि ॥ २॥

yo vedāntaika (vedānaika) saṃvedyo yaṃ dhyāyanti mumukṣavaḥ |yasya niḥśvāsapavanā vedāścatvāra eva hi || 2||

यो ब्रह्मविष्णुरुद्राणां जनकः परमेश्वरः ।सूर्यस्य जनिता वह्नेश्चन्द्रशक्रानिलात्मनाम् ॥ ३॥

yo brahmaviṣṇurudrāṇāṃ janakaḥ parameśvaraḥ |sūryasya janitā vahneścandraśakrānilātmanām || 3||

न तस्य कारणं शम्भोः स सर्वस्यापि कारणम् ।यः समाराध्यते विप्रैः भिन्नभिन्न(मखैर्मन्त्र)क्रियदिभिः ॥ ४॥

na tasya kāraṇaṃ śambhoḥ sa sarvasyāpi kāraṇam |yaḥ samārādhyate vipraiḥ bhinnabhinna(makhairmantra)kriyadibhiḥ || 4||

यस्त्वग्नीषोमजं सर्वं जगत्पाति सनातनः ।असङ्गः सर्वभूतेषु निर्विकारो विकारिषु ॥ ५॥

yastvagnīṣomajaṃ sarvaṃ jagatpāti sanātanaḥ |asaṅgaḥ sarvabhūteṣu nirvikāro vikāriṣu || 5||

यं सूक्ष्मबुध्या पश्यन्ति स्वहृदा वीतरागिणः ।यो ध्यानेन जपैर्यज्ञैस्तपसा(ऽ)नाशकेन च ॥ ६॥

yaṃ sūkṣmabudhyā paśyanti svahṛdā vītarāgiṇaḥ |yo dhyānena japairyajñaistapasā(')nāśakena ca || 6||

स वेत्ति वेद्यानक्षाणि मनोवाचामगोचरः ।यस्माद्भूतानि जायन्ते येन जीवन्ति तान्यपि ॥ ७॥

sa vetti vedyānakṣāṇi manovācāmagocaraḥ |yasmādbhūtāni jāyante yena jīvanti tānyapi || 7||

यत्र लीनानि कल्प्यन्ते (कल्पान्ते) स एकः परमेश्वरः ।यस्त्वपाणिर्निरङ्घ्रिश्चाप्यचक्षुश्चाप्यथाश्रवाः ॥ ८॥

yatra līnāni kalpyante (kalpānte) sa ekaḥ parameśvaraḥ |yastvapāṇirniraṅghriścāpyacakṣuścāpyathāśravāḥ || 8||

(यस्त्वपाणिरनङ्घ्रिश्च अचक्षुश्चाप्यथाश्रवाः) ॥ ८॥

(yastvapāṇiranaṅghriśca acakṣuścāpyathāśravāḥ) || 8||

सोऽन्तिके स हि दूरस्थः स बाह्याभ्यन्तरऽपि च ।ससत्यं ज्ञानमानन्दो गुणैर्हीनश्चनिर्गुणः ॥ ९॥

so'ntike sa hi dūrasthaḥ sa bāhyābhyantara'pi ca |sasatyaṃ jñānamānando guṇairhīnaścanirguṇaḥ || 9||

स स्वतन्त्रश्च (सु)पूर्णश्च तेन पूर्णमिदं जगत् ।स नित्यश्चेतनानां च पतीनां पतिरीश्वरः ॥ १०॥

sa svatantraśca (su)pūrṇaśca tena pūrṇamidaṃ jagat |sa nityaścetanānāṃ ca patīnāṃ patirīśvaraḥ || 10||

यस्त्वेकः सृजतीशानः चराचरमिदं जगत् ।यथोर्णनाभिस्तन्तून्वै सृजते ग्रसतेऽपि च ॥ ११॥

yastvekaḥ sṛjatīśānaḥ carācaramidaṃ jagat |yathorṇanābhistantūnvai sṛjate grasate'pi ca || 11||

यस्य रूपापरिज्ञानाद्देहमात्मेति मन्यते ।यस्य रूपापरिज्ञानान्मन आत्मेति मन्यते ॥ १२॥

yasya rūpāparijñānāddehamātmeti manyate |yasya rūpāparijñānānmana ātmeti manyate || 12||

यस्य रूपापरिज्ञानात्खानिचात्मेति मन्यते ।यस्य रूपापरिज्ञानाद्भूतान्यात्मेति मन्यते ॥ १३॥

yasya rūpāparijñānātkhānicātmeti manyate |yasya rūpāparijñānādbhūtānyātmeti manyate || 13||

यस्य रूपापरिज्ञानात्सर्वमात्मेति मन्यते ।यस्याकाशश्शरीरं हि चाकाशो नैव वेत्तितम् ॥ १४॥

yasya rūpāparijñānātsarvamātmeti manyate |yasyākāśaśśarīraṃ hi cākāśo naiva vettitam || 14||

यस्य भूमिस्स्वरूपं हि तं भूमिर्नैव वेत्ति हि ।यो मनश्चक्षुरादीनां नियन्ता परमेश्वर ॥ १५॥

yasya bhūmissvarūpaṃ hi taṃ bhūmirnaiva vetti hi |yo manaścakṣurādīnāṃ niyantā parameśvara || 15||

यस्य भासा जगद्भाति सशक्रानलवायवः ।भीत्याभान्ति च वान्त्येव चेतनानां सचेतनः ॥ १६॥

yasya bhāsā jagadbhāti saśakrānalavāyavaḥ |bhītyābhānti ca vāntyeva cetanānāṃ sacetanaḥ || 16||

यस्य मायाविलसितं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।स मायीपरमेशानस्तेनावस्यमिदं जगत् ॥ १७॥

yasya māyāvilasitaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |sa māyīparameśānastenāvasyamidaṃ jagat || 17||

योऽशरीरो ह्यलिङ्गश्च यमिभिः परिदृश्यते ।यस्य विज्ञानमात्रेण सर्वं विज्ञातमेव हि ॥ १८॥

yo'śarīro hyaliṅgaśca yamibhiḥ paridṛśyate |yasya vijñānamātreṇa sarvaṃ vijñātameva hi || 18||

ज्ञानमात्मा त्वहं ब्रह्म (महद्ब्रह्मा) ज्ञानं शान्तिरनुत्तमा ।स एकः परमात्मा हि नेह नानास्ति किञ्चन ॥ १९॥

jñānamātmā tvahaṃ brahma (mahadbrahmā) jñānaṃ śāntiranuttamā |sa ekaḥ paramātmā hi neha nānāsti kiñcana || 19||

स एको ज्ञानवानीश ईशनीभिस्स ईशते ।एक एव महारुद्रः पुरुषो विश्वतोमुखः ॥ २०॥

sa eko jñānavānīśa īśanībhissa īśate |eka eva mahārudraḥ puruṣo viśvatomukhaḥ || 20||

तमेकं जानतात्मानं त्यक्तवान्यत्तदिदं जगत् ।यज्ज्ञानाद्धृदयग्रन्थिभेदनं जायते नृणाम् ॥ २१॥

tamekaṃ jānatātmānaṃ tyaktavānyattadidaṃ jagat |yajjñānāddhṛdayagranthibhedanaṃ jāyate nṛṇām || 21||

यस्यैकत्वं हि विज्ञाय शोकं तरति मानवः ।स एव ज्योतिषां ज्योतिः स एव तपसान्तपः ॥ २२॥

yasyaikatvaṃ hi vijñāya śokaṃ tarati mānavaḥ |sa eva jyotiṣāṃ jyotiḥ sa eva tapasāntapaḥ || 22||

स एकस्सर्वभूतेषु बहुधा भाति मायया ।यो जाग्रतस्वनतुर्याभिर्गूढो(र्गुहा)त्मा न प्रकाशते ॥ २३॥

sa ekassarvabhūteṣu bahudhā bhāti māyayā |yo jāgratasvanaturyābhirgūḍho(rguhā)tmā na prakāśate || 23||

यो दृश्यस्सूक्ष्मया बुध्या (बुद्ध्या) तत्प्रसादेन केवलम् ।तपसा वेदितव्यस्स (वेदितव्यश्च) नान्यथा कर्मकोटिभिः ॥ २४॥

yo dṛśyassūkṣmayā budhyā (buddhyā) tatprasādena kevalam |tapasā veditavyassa (veditavyaśca) nānyathā karmakoṭibhiḥ || 24||

यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्तेषु प्रतिष्ठितः ।स ईशानोऽधिविद्यानां पारदृश्वा सनातनः ॥ २५॥

yo vedādau svaraḥ prokto vedānteṣu pratiṣṭhitaḥ |sa īśāno'dhividyānāṃ pāradṛśvā sanātanaḥ || 25||

यो भूतसङ्घेसुप्तेऽपि जागर्तीशो महेश्वरः ।यस्मात्प्राणो मनो जज्ञे स हि नात्येति किञ्चन ॥ २६॥

yo bhūtasaṅghesupte'pi jāgartīśo maheśvaraḥ |yasmātprāṇo mano jajñe sa hi nātyeti kiñcana || 26||

यो ज्योतिर्ज्योतिषां देवो विश्वात्मा विश्वतो मुखः ।यो भूमिमत्यतिष्ठच्च यस्माद्ब्रह्माणि जज्ञिरे ॥ २७॥

yo jyotirjyotiṣāṃ devo viśvātmā viśvato mukhaḥ |yo bhūmimatyatiṣṭhacca yasmādbrahmāṇi jajñire || 27||

यतो ब्रह्मेशविष्ण्विन्द्राः सह देवैश्च जज्ञिरे ।यो ब्रह्म ब्रह्मविच्चापि (ब्रह्मा विष्णुरुद्रौ) चात्र ब्रह्मा समश्नुते ॥ २८॥

yato brahmeśaviṣṇvindrāḥ saha devaiśca jajñire |yo brahma brahmaviccāpi (brahmā viṣṇurudrau) cātra brahmā samaśnute || 28||

एष ब्रह्मैष विष्णुश्च एष देवो विराजते ।एष भूतपतिर्दव(वो)) एष सेतुर्विधारणः ॥ २९॥

eṣa brahmaiṣa viṣṇuśca eṣa devo virājate |eṣa bhūtapatirdava(vo)) eṣa seturvidhāraṇaḥ || 29||

एकमेव महादेवमिन्द्रमित्रदिभिस्सुरैः ।नामरूपगुणैश्चैव मायया मन्यते जनः ॥ ३०॥

ekameva mahādevamindramitradibhissuraiḥ |nāmarūpaguṇaiścaiva māyayā manyate janaḥ || 30||

इदं जगत्पुरा सृष्ट्वा तस्मिन्प्राविशदीश्वरः ।व्याकुर्वन्नामरूपे तु व्यवहारीव भासते ॥ ३१॥

idaṃ jagatpurā sṛṣṭvā tasminprāviśadīśvaraḥ |vyākurvannāmarūpe tu vyavahārīva bhāsate || 31||

पुरुषोयःपरस्सूक्ष्मोभोक्ताभोज्यञ्चयस्सदा ।योऽखिलो विश्वनेता च यस्मान्नान्यत्परायणम् ॥ ३२॥

puruṣoyaḥparassūkṣmobhoktābhojyañcayassadā |yo'khilo viśvanetā ca yasmānnānyatparāyaṇam || 32||

अशरीरोऽव्ययात्मायश्चाशीर्णो(यः अशरीरी)ह्यविनाशकः ।योमायया शरीरस्थस्तद्वीर्यैर्नै(र्णै)वलिप्यते ॥ ३३॥

aśarīro'vyayātmāyaścāśīrṇo(yaḥ aśarīrī)hyavināśakaḥ |yomāyayā śarīrasthastadvīryairnai(rṇai)valipyate || 33||

भोगीव भासते देवो ह्यन्नपानादिभोगभाक् ।यश्च सर्वेन्द्रियातीतस्सर्वेषामपि भासकः ॥ ३४॥

bhogīva bhāsate devo hyannapānādibhogabhāk |yaśca sarvendriyātītassarveṣāmapi bhāsakaḥ || 34||

योऽव्यक्तोव्यक्ततामेत्य जगत्पुष्णाति लीलया ।योऽविद्ययासंसरति विद्याच प्रमुच्यते ॥ ३५॥

yo'vyaktovyaktatāmetya jagatpuṣṇāti līlayā |yo'vidyayāsaṃsarati vidyāca pramucyate || 35||

यो(ऽ)नाधारोऽखिलाधारस्स्वेमहिम्निप्रतिष्ठितः ।यंशृण्वन्तो(ऽ)पि वेदान्तैर्गुह्यं मुह्यन्ति यतयस्सुराः ॥ ३६॥

yo(')nādhāro'khilādhārassvemahimnipratiṣṭhitaḥ |yaṃśṛṇvanto(')pi vedāntairguhyaṃ muhyanti yatayassurāḥ || 36||

यस्त्वेनंवृणु(ण)ते देवास्तस्यैवात्माप्रकाशते ।य आत्मा सर्वभूतस्थो जडानां विदुषामपि ॥ ३७॥

yastvenaṃvṛṇu(ṇa)te devāstasyaivātmāprakāśate |ya ātmā sarvabhūtastho jaḍānāṃ viduṣāmapi || 37||

यो जगज्जन्ममरणैरशीर्यो नहि शीर्यते ।योह्यागतैर्दुःखसङ्घैः सुखैर्वा स्पृश्यते न हि ॥ ३८॥

yo jagajjanmamaraṇairaśīryo nahi śīryate |yohyāgatairduḥkhasaṅghaiḥ sukhairvā spṛśyate na hi || 38||

यस्मिन्ज्ञातेऽखिलं ज्ञातं न किञ्चिदवशिष्यते ।यमविज्ञायविश्वेशं दुःखान्तन्नाधिगच्छति ॥ ३९॥

yasminjñāte'khilaṃ jñātaṃ na kiñcidavaśiṣyate |yamavijñāyaviśveśaṃ duḥkhāntannādhigacchati || 39||

यो(ऽ)सङ्गःपुरुषोनित्यस्स्थाणुवन्निश्चलोऽगुणः ।यो न जीवश्शिवश्चापि चा(अ)न्योपाधिविवर्जितः ॥ ४०॥

yo(')saṅgaḥpuruṣonityassthāṇuvanniścalo'guṇaḥ |yo na jīvaśśivaścāpi cā(a)nyopādhivivarjitaḥ || 40||

पञ्चकोशातिगोह्यात्मा सदानन्दघनस्सुखम् ।एकोऽद्वयस्तृतीयश्च (एकोऽद्वितीयश्च) न वै स देवो बहुधा विभुः ॥ ४१॥

pañcakośātigohyātmā sadānandaghanassukham |eko'dvayastṛtīyaśca (eko'dvitīyaśca) na vai sa devo bahudhā vibhuḥ || 41||

यो(ऽ)न्तिके स हि दूरस्थस्तेनावास्यमिदं सुराः ।स भूमा परमानन्द आर्तमेठज्जगत्सुराः ॥ ४२॥

yo(')ntike sa hi dūrasthastenāvāsyamidaṃ surāḥ |sa bhūmā paramānanda ārtameṭhajjagatsurāḥ || 42||

तज्जं तल्लं च तदनं जगदेतत्प्रकाशते ।यस्तमःपारगो नित्यं मनोवाचामगोचरः ॥ ४३॥

tajjaṃ tallaṃ ca tadanaṃ jagadetatprakāśate |yastamaḥpārago nityaṃ manovācāmagocaraḥ || 43||

यस्यैव शक्तिर्विविधा स्वभावाज्ज्ञानदा सुराः ।स एष परमानन्दस्सदसत्पक्षवर्जितः ॥ ४४॥

yasyaiva śaktirvividhā svabhāvājjñānadā surāḥ |sa eṣa paramānandassadasatpakṣavarjitaḥ || 44||

लिङ्गहीनस्सदाऽसङ्गोयो वेदान्तैकगोचरः ।दृश्यते त्वग्न्यया बुध्या सूक्षमया सूक्षदर्शिभिः ॥ ४५॥

liṅgahīnassadā'saṅgoyo vedāntaikagocaraḥ |dṛśyate tvagnyayā budhyā sūkṣamayā sūkṣadarśibhiḥ || 45||

मुक्तये देहि(ह) सङ्घानां सुलभो व्यक्ततां गतः ।त्रिणेत्रो नीलकण्ठश्चोमादेहार्धविग्रहः ॥ ४६॥

muktaye dehi(ha) saṅghānāṃ sulabho vyaktatāṃ gataḥ |triṇetro nīlakaṇṭhaścomādehārdhavigrahaḥ || 46||

क्रीडतेप्रमथाधीशो हेरम्बस्कन्दपुत्रवान् ।सर्वावासोऽपि भगवान्कैलासाचलमास्थितः ॥ ४७॥

krīḍatepramathādhīśo herambaskandaputravān |sarvāvāso'pi bhagavānkailāsācalamāsthitaḥ || 47||

यस्य लिङ्गार्चनेनैव त्रैलोक्यश्रीरवाप्यते ।यस्य प्रसादाद्विष्णुत्वं त्वया प्रापतं सुदर्शनम् ॥ ४८॥

yasya liṅgārcanenaiva trailokyaśrīravāpyate |yasya prasādādviṣṇutvaṃ tvayā prāpataṃ sudarśanam || 48||

ब्रह्मणस्सृष्टिसामर्थ्यमिन्द्रस्याप्यरिनिग्रहः ।देवराज्यं भोगभोग्यं सर्वमैशादनुग्रहात् ॥ ४९॥

brahmaṇassṛṣṭisāmarthyamindrasyāpyarinigrahaḥ |devarājyaṃ bhogabhogyaṃ sarvamaiśādanugrahāt || 49||

न तत्र सूर्योदेवेशो भाति चन्द्रो न चानलः ।भीत्याभान्तिच सर्वेऽपिसोऽन्तरापुरुषोहरः ॥ ५०॥

na tatra sūryodeveśo bhāti candro na cānalaḥ |bhītyābhāntica sarve'piso'ntarāpuruṣoharaḥ || 50||

हिरण्यबाहुरीशानो हिरण्यपतिरीश्वरः ।कर्मदिवास्सर्व एव ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ ५१॥

hiraṇyabāhurīśāno hiraṇyapatirīśvaraḥ |karmadivāssarva eva brahmaviṣṇumaheśvarāḥ || 51||

यस्याज्ञावर्तिनस्सर्वे सर्वेषाङ्कारणं शिवः ।ब्रह्मणश्चशिरश्छिन्नं देवदेवेन लीलया ॥ ५२॥

yasyājñāvartinassarve sarveṣāṅkāraṇaṃ śivaḥ |brahmaṇaścaśiraśchinnaṃ devadevena līlayā || 52||

इन्द्रस्यास्यभुजस्तम्भो येनाकारि दयालुना ।यस्य भक्तस्य शापेन दशजन्मानि ते हरे ॥ ५३॥

indrasyāsyabhujastambho yenākāri dayālunā |yasya bhaktasya śāpena daśajanmāni te hare || 53||

सौकरं नारसिह्मं ते रूपं संशिक्षितं हरात् ।सर्वं जानामितेविष्णो ब्रह्मन्शक्रगतव्यथाः ॥ ५४॥

saukaraṃ nārasihmaṃ te rūpaṃ saṃśikṣitaṃ harāt |sarvaṃ jānāmiteviṣṇo brahmanśakragatavyathāḥ || 54||

यूयं हि प्रशवोऽज्ञानजृम्भिताः पशुपस्सहि ।गच्छन्त्वद्य यथाकामं मादृक्षेनास्तिधृष्ट(षृ)ता ॥ ५५॥

yūyaṃ hi praśavo'jñānajṛmbhitāḥ paśupassahi |gacchantvadya yathākāmaṃ mādṛkṣenāstidhṛṣṭa(ṣṛ)tā || 55||

भवन्तो देवतास्सर्वे त्वहंशर्वपदाश्रयः । ५६(१)॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते माहेश्वराख्ये महेश्वरनित्यसर्वज्ञेतिव्याख्यानम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । माहेश्वराख्यः प्रथमांशः । अध्यायः ३ जैगीषव्यसुरसंवादः । १५६॥

bhavanto devatāssarve tvahaṃśarvapadāśrayaḥ | 56(1)|| iti śivarahasyāntargate māheśvarākhye maheśvaranityasarvajñetivyākhyānam |||| śrīśivarahasyam | māheśvarākhyaḥ prathamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 3 jaigīṣavyasurasaṃvādaḥ | 156||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।माहेश्वराख्यः प्रथमांशः ।अध्यायः ३ – जैगीषव्यसुरसंवादः ।१-५६॥

– || śrīśivarahasyam |māheśvarākhyaḥ prathamāṃśaḥ |adhyāyaḥ 3 – jaigīṣavyasurasaṃvādaḥ | 1-56||