रामतापिन्युपनिषत् सव्याख्या ) Ramatapinyupanishat Savyakhya

ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ | bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ |svasti na indro vṛddhaśravāḥ | svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ | svasti no bṛhaspatirdadhātu ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

रामनामार्थप्रकाशनंचिन्मयेऽस्मिन् महाविष्णौ जाते दशरथे हरौ ।रघोः कुलेऽखिलं राति राजते यो महीस्थितः ॥ १॥

rāmanāmārthaprakāśanaṃcinmaye'smin mahāviṣṇau jāte daśarathe harau |raghoḥ kule'khilaṃ rāti rājate yo mahīsthitaḥ || 1||

स राम इति लोकेषु विद्वद्भिः प्रकटीकृतः ।राक्षसा येन मरणं यान्ति स्वोद्रेकतोऽथवा ॥ २॥

sa rāma iti lokeṣu vidvadbhiḥ prakaṭīkṛtaḥ |rākṣasā yena maraṇaṃ yānti svodrekato'thavā || 2||

रामनाम भुवि ख्यातमभिरामेण वा पुनः ।राक्षसान् मर्त्यरूपेण राहुर्मनसिजं यथा ॥ ३॥

rāmanāma bhuvi khyātamabhirāmeṇa vā punaḥ |rākṣasān martyarūpeṇa rāhurmanasijaṃ yathā || 3||

प्रभाहीनांस्तथा कृत्वा राज्यार्हाणां महीभृताम् ।धर्ममार्गं चरित्रेण ज्ञानमार्गं च नामतः ॥ ४॥

prabhāhīnāṃstathā kṛtvā rājyārhāṇāṃ mahībhṛtām |dharmamārgaṃ caritreṇa jñānamārgaṃ ca nāmataḥ || 4||

तथा ध्यानेन वैराग्यमैश्वर्यं स्वस्य पूजनात् ।तथा रात्यस्य रामाख्या भुवि स्यादथ तत्त्वतः ॥ ५॥

tathā dhyānena vairāgyamaiśvaryaṃ svasya pūjanāt |tathā rātyasya rāmākhyā bhuvi syādatha tattvataḥ || 5||

रमन्ते योगिनोऽनन्ते नित्यानन्दे चिदात्मनि ।इति रामपदेनासौ परं ब्रह्माभिधीयते ॥ ६॥

ramante yogino'nante nityānande cidātmani |iti rāmapadenāsau paraṃ brahmābhidhīyate || 6||

श्रीरामतापनीयार्थं भक्तध्येयकळेबरम् ।विकळेबरकैवल्यं श्रीरामब्रह्म मे गतिः ॥इह खलु अथर्वणवेदप्रविभक्तेयं श्रीरामतापिनीयोपनिषत् पूर्वोत्तरतापिनीभ्यां सोपायसविशेषनिर्विशेषब्रह्मस्वरूपप्रकटनपूर्वकं ब्रह्ममात्रपर्यवसन्ना विजयते । अस्याः स्वल्पग्रन्थतो विवरणमारभ्यते । मुमुक्षूनुपलभ्य अवान्तररूपेण प्रवृत्तेयं पूर्वतापिनीश्रुतिरिति यत्तत् सविशेषब्रह्मविद्यास्तुत्यर्थं आदौ स्वाज्ञस्वज्ञदृष्टिमाश्रित्य रामनामार्थं प्रकाशयतिचिन्मय इत्यादिना । चिन्मये चिन्मात्रे हरौ स्वाज्ञानतत्कार्यहारिणि विष्णौ सर्वव्यापकेपरित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥इति स्वप्रतिज्ञापरिपालनार्थं अस्मिन् दशरथे कश्यपप्रजापत्यवतारे निष्ठाद्वयपरिपालनाय जाते आविर्भूते सत्यथ बाललीलया रघोः कुले अखिलं स्वजनवर्गं यो राति आनन्दयति यो महीस्थितः सन् स्वतेजसा स्वविभूत्या च राजते ॥ १॥ एवं भूरादिसर्वलोकेषु स एव रामः इति विद्वद्भिः तद्याथात्म्यज्ञैः प्रकटीकृतो भवति । भङ्ग्यन्तरेण रामनामार्थं निर्दिशतिराक्षसा इति । विराधादिराक्षसा येन मरणं यान्ति स्वोद्रेकतः स्वपापकृत्यतो वा ॥ २॥ पुनः अभिरामेण सर्वलोकमनोरमणरूपेण वा रामनाम भुवि ख्यातं स्यादित्यर्थः । राक्षसा इत्यत्र रेफार्णो गृह्यते, मरणं यान्ति इत्यत्र मकारः, वर्णद्वययोगे रामो भवति । पुनः प्रकारान्तरेण रामनामोद्धरतिराक्षसानिति । यथा राहुः चन्द्रं निष्प्रभं करोति ॥ ३॥ तथा अयं मर्त्यरूपेण राक्षसान् प्रभाहीनान् कृत्वा अथ राज्यार्हाणां महीभृतां सतां स्वचरित्रेण सर्वप्राणिस्वाश्रमोचितधर्ममार्गं उपदिशन् स्वातिरिक्ताश्रयासम्भवप्रबोधसिद्धनिष्प्रतियोगिकब्रह्ममात्ररूपे यो राजते यः स्वे महिम्नि महीयते स राम इति स्वनाम्ना ज्ञानमार्गं प्रकाशयन् ॥ ४॥ स्वमूर्तिध्यानेन स्वातिरिक्तपदार्थवैराग्यं जनयन्, स्वपूजनतो ब्रह्माद्यैश्वर्यं दिशन् योऽवतिष्ठते तस्य रामाख्या सर्वत्र रातीति भुवि स्यात् । अस्य रामाख्या कथमित्यत्र राक्षसान् मर्त्यरूपेण राहुः मनसिजं राज्यार्हाणां महीभृतामिति रेफमकारयोजनतो रामाख्या स्यादित्यर्थः । लोकदृष्ट्या एवं नाम प्रकाशयित्वा वस्तुदृष्ट्या अस्य नामार्थं निर्दिशतिअथेति ॥ ५॥ सर्वापह्नवसिद्धनिष्प्रतियोगिकब्रह्ममात्रपर्यवसानतया मनो युञ्जन्त इति योगिनः सम्यज्ज्ञानिनोऽनन्ते परिच्छेदत्रयापह्नवसिद्धे नित्यभूमानन्दे चिदात्मनि चिन्मात्रे तन्मात्रावशेषतया रमन्त इति रामपदेन असौ भगवान् परं ब्रह्माभिधीयते, राम एव परं ब्रह्म इति श्रुतेः ॥ ६॥

śrīrāmatāpanīyārthaṃ bhaktadhyeyakaḷebaram |vikaḷebarakaivalyaṃ śrīrāmabrahma me gatiḥ ||iha khalu atharvaṇavedapravibhakteyaṃ śrīrāmatāpinīyopaniṣat pūrvottaratāpinībhyāṃ sopāyasaviśeṣanirviśeṣabrahmasvarūpaprakaṭanapūrvakaṃ brahmamātraparyavasannā vijayate | asyāḥ svalpagranthato vivaraṇamārabhyate | mumukṣūnupalabhya avāntararūpeṇa pravṛtteyaṃ pūrvatāpinīśrutiriti yattat saviśeṣabrahmavidyāstutyarthaṃ ādau svājñasvajñadṛṣṭimāśritya rāmanāmārthaṃ prakāśayaticinmaya ityādinā | cinmaye cinmātre harau svājñānatatkāryahāriṇi viṣṇau sarvavyāpakeparitrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge ||iti svapratijñāparipālanārthaṃ asmin daśarathe kaśyapaprajāpatyavatāre niṣṭhādvayaparipālanāya jāte āvirbhūte satyatha bālalīlayā raghoḥ kule akhilaṃ svajanavargaṃ yo rāti ānandayati yo mahīsthitaḥ san svatejasā svavibhūtyā ca rājate || 1|| evaṃ bhūrādisarvalokeṣu sa eva rāmaḥ iti vidvadbhiḥ tadyāthātmyajñaiḥ prakaṭīkṛto bhavati | bhaṅgyantareṇa rāmanāmārthaṃ nirdiśatirākṣasā iti | virādhādirākṣasā yena maraṇaṃ yānti svodrekataḥ svapāpakṛtyato vā || 2|| punaḥ abhirāmeṇa sarvalokamanoramaṇarūpeṇa vā rāmanāma bhuvi khyātaṃ syādityarthaḥ | rākṣasā ityatra rephārṇo gṛhyate, maraṇaṃ yānti ityatra makāraḥ, varṇadvayayoge rāmo bhavati | punaḥ prakārāntareṇa rāmanāmoddharatirākṣasāniti | yathā rāhuḥ candraṃ niṣprabhaṃ karoti || 3|| tathā ayaṃ martyarūpeṇa rākṣasān prabhāhīnān kṛtvā atha rājyārhāṇāṃ mahībhṛtāṃ satāṃ svacaritreṇa sarvaprāṇisvāśramocitadharmamārgaṃ upadiśan svātiriktāśrayāsambhavaprabodhasiddhaniṣpratiyogikabrahmamātrarūpe yo rājate yaḥ sve mahimni mahīyate sa rāma iti svanāmnā jñānamārgaṃ prakāśayan || 4|| svamūrtidhyānena svātiriktapadārthavairāgyaṃ janayan, svapūjanato brahmādyaiśvaryaṃ diśan yo'vatiṣṭhate tasya rāmākhyā sarvatra rātīti bhuvi syāt | asya rāmākhyā kathamityatra rākṣasān martyarūpeṇa rāhuḥ manasijaṃ rājyārhāṇāṃ mahībhṛtāmiti rephamakārayojanato rāmākhyā syādityarthaḥ | lokadṛṣṭyā evaṃ nāma prakāśayitvā vastudṛṣṭyā asya nāmārthaṃ nirdiśatiatheti || 5|| sarvāpahnavasiddhaniṣpratiyogikabrahmamātraparyavasānatayā mano yuñjanta iti yoginaḥ samyajjñānino'nante paricchedatrayāpahnavasiddhe nityabhūmānande cidātmani cinmātre tanmātrāvaśeṣatayā ramanta iti rāmapadena asau bhagavān paraṃ brahmābhidhīyate, rāma eva paraṃ brahma iti śruteḥ || 6||

उपासकार्थे निर्विशेषस्य रूपकल्पनाचिन्मयस्याद्वितीयस्य निष्कलस्याशरीरिणः ।उपासकानां कार्यार्थं ब्रह्मणो रूपकल्पना ॥ ७॥

upāsakārthe nirviśeṣasya rūpakalpanācinmayasyādvitīyasya niṣkalasyāśarīriṇaḥ |upāsakānāṃ kāryārthaṃ brahmaṇo rūpakalpanā || 7||

रूपस्थानां देवतानां पुंस्त्र्यङ्गास्त्रादिकल्पना ।द्विचत्वारिषडष्टानां दश द्वादश षोडश ॥ ८॥

rūpasthānāṃ devatānāṃ puṃstryaṅgāstrādikalpanā |dvicatvāriṣaḍaṣṭānāṃ daśa dvādaśa ṣoḍaśa || 8||

अष्टादशामी कथिता हस्ताः शङ्खादिभिर्युताः ।सहस्रान्तास्तथा तासां वर्णवाहनकल्पना ॥ ९॥

aṣṭādaśāmī kathitā hastāḥ śaṅkhādibhiryutāḥ |sahasrāntāstathā tāsāṃ varṇavāhanakalpanā || 9||

शक्तिसेनाकल्पना च ब्रह्मण्येवं हि पञ्चधा ।कल्पितस्य शरीरस्य तस्य सेनाऽऽदिकल्पना ॥ १०॥

śaktisenākalpanā ca brahmaṇyevaṃ hi pañcadhā |kalpitasya śarīrasya tasya senā''dikalpanā || 10||

अनेन मन्त्रेण रामस्य निर्विशेषत्वमवगम्यते, तथाविधस्य सविशेषत्वं कुतः? इत्यत आहचिन्मयस्येति ।चिन्मयस्येत्यादिविशेषणविशिष्टब्रह्मणो निर्विशेषत्वेन विकल्पासहत्वेऽपि भक्तपटलस्वपदात्युपायार्थं रूपादिविशेषकल्पना, न स्वत इत्यर्थः ॥ ७॥ उपासकस्वपदाप्तिनिमित्तकल्पनां प्रपञ्चयतिरूपेति ।निर्विशेषब्रह्ममात्रस्वरूपे रामे स्वाज्ञादिदृष्ट्या भेदाभेदरूपेण तिष्ठन्तीति रूपस्थाः तासां देवतानां सीतारामतदंशभेदेन द्विचत्वारिषडष्टानां सशक्तिकानां पुंस्त्र्यङ्गास्त्रादिकल्पना तदधिकरणरामोपासनार्थैव ।सीतया सह द्वित्वं, लक्ष्मणादिभिः चतुस्सङ्ख्याविशिष्टत्वं सुग्रीवविभीषणादिभिः षट्सङ्ख्यापूरकत्वं, धृष्ट्यादिसचिवैः अष्टसङ्ख्यापूरकत्वम् ।तासां सीतारामांशविकल्पितानां नरवानरराक्षसभेदेन सेनासङ्ख्या निगद्यते ।एकैकस्यामिह सेनाऽधिपा दश द्वादश षोडश अष्टादश हस्ता वर्तन्ते इति कथिताः, महापद्मशतं हस्तं इति गणितशास्त्रप्रसिद्धेः ॥ ८॥ कस्याश्चित् देवतायाः शङ्खादिसङ्ख्याभिः युताः सहस्रान्ताः परिवाराः सन्ति ॥ ९॥ आदौ रामे बहुदेवताकल्पना ततस्तासां वर्णकल्पना वाहनकल्पना एकैककार्यनिर्वाहकशक्तिकल्पना अगण्यसेनाकल्पनेत्येवं ब्रह्मण्येवं हि रामे पञ्चधा कल्पना विकल्पिता ।एवं पञ्चधाकल्पना निर्विशेषब्रह्मणो रामस्येत्यत आहकल्पितस्येति ।भक्तपटलस्वपदाप्त्युपायतया कल्पितस्य शरीरस्यैव सेनाऽऽदिकल्पना, स्वस्य निरुपाधिकत्वेन निर्विकल्पत्वात् ॥ १०॥

anena mantreṇa rāmasya nirviśeṣatvamavagamyate, tathāvidhasya saviśeṣatvaṃ kutaḥ? ityata āhacinmayasyeti |cinmayasyetyādiviśeṣaṇaviśiṣṭabrahmaṇo nirviśeṣatvena vikalpāsahatve'pi bhaktapaṭalasvapadātyupāyārthaṃ rūpādiviśeṣakalpanā, na svata ityarthaḥ || 7|| upāsakasvapadāptinimittakalpanāṃ prapañcayatirūpeti |nirviśeṣabrahmamātrasvarūpe rāme svājñādidṛṣṭyā bhedābhedarūpeṇa tiṣṭhantīti rūpasthāḥ tāsāṃ devatānāṃ sītārāmatadaṃśabhedena dvicatvāriṣaḍaṣṭānāṃ saśaktikānāṃ puṃstryaṅgāstrādikalpanā tadadhikaraṇarāmopāsanārthaiva |sītayā saha dvitvaṃ, lakṣmaṇādibhiḥ catussaṅkhyāviśiṣṭatvaṃ sugrīvavibhīṣaṇādibhiḥ ṣaṭsaṅkhyāpūrakatvaṃ, dhṛṣṭyādisacivaiḥ aṣṭasaṅkhyāpūrakatvam |tāsāṃ sītārāmāṃśavikalpitānāṃ naravānararākṣasabhedena senāsaṅkhyā nigadyate |ekaikasyāmiha senā'dhipā daśa dvādaśa ṣoḍaśa aṣṭādaśa hastā vartante iti kathitāḥ, mahāpadmaśataṃ hastaṃ iti gaṇitaśāstraprasiddheḥ || 8|| kasyāścit devatāyāḥ śaṅkhādisaṅkhyābhiḥ yutāḥ sahasrāntāḥ parivārāḥ santi || 9|| ādau rāme bahudevatākalpanā tatastāsāṃ varṇakalpanā vāhanakalpanā ekaikakāryanirvāhakaśaktikalpanā agaṇyasenākalpanetyevaṃ brahmaṇyevaṃ hi rāme pañcadhā kalpanā vikalpitā |evaṃ pañcadhākalpanā nirviśeṣabrahmaṇo rāmasyetyata āhakalpitasyeti |bhaktapaṭalasvapadāptyupāyatayā kalpitasya śarīrasyaiva senā''dikalpanā, svasya nirupādhikatvena nirvikalpatvāt || 10||

मन्त्रजपयन्त्रपूजयोः रामप्रसादकरत्वंब्रह्मादीनां वाचकोऽयं मन्त्रोऽन्वर्थादिसंज्ञितः ।जप्तव्यो मन्त्रिणा नैवं विना देवः प्रसीदति ॥ ११॥

mantrajapayantrapūjayoḥ rāmaprasādakaratvaṃbrahmādīnāṃ vācako'yaṃ mantro'nvarthādisaṃjñitaḥ |japtavyo mantriṇā naivaṃ vinā devaḥ prasīdati || 11||

क्रियाकर्मेज्याकर्तॄणामर्थं मन्त्रो वदत्यथ ।मननात् त्राणना(तारणा)न्मन्त्रः सर्ववाच्यस्य वाचकः ॥ १२॥

kriyākarmejyākartṝṇāmarthaṃ mantro vadatyatha |mananāt trāṇanā(tāraṇā)nmantraḥ sarvavācyasya vācakaḥ || 12||

सोऽभयस्यास्य देवस्य विग्रहो यन्त्रकल्पना ।विना यन्त्रेण चेत् पूजा देवता न प्रसीदति ॥ १३॥

so'bhayasyāsya devasya vigraho yantrakalpanā |vinā yantreṇa cet pūjā devatā na prasīdati || 13||

इत्थम्भूतरामप्रसादहेतुः कः? इत्याशङ्क्य तद्वाचको मन्त्रः षडक्षरादिः तत्पूजापीठं चेत्याह ब्रह्मादीनामिति ।रामस्य सर्वदेवात्मकत्वेन रामान्वर्थसंज्ञितो मन्त्रो ब्रह्मादीनामपि वाचक एव ।यतो मन्त्रानुष्ठानं विना देवो न प्रसीदति अतो मन्त्रिणा मन्त्रैकशरणेन अयं मनुः जप्तव्यो भवति ॥ ११॥ मन्त्रार्थं व्युत्पादयतिक्रियेति ।क्रिया व्यापारः, द्वितीयान्तोपात्तं कर्म, इज्या यज्ञः, कर्ता यजमानः, तेषां महातात्पर्यं यत्र पर्यवस्यति तमेतमर्थं अयं मन्त्रो वदति मन्त्रार्थस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मणि पर्यवसितत्वात् ।अथ सर्ववाच्यवस्तुनो रामचन्द्रस्य यो वाचको भवति स्वमननमात्रतो मन्तारं स्वातिरिक्तास्तित्वभ्रमवारिधेः वारणात् मन्त्र इति व्युत्पत्तिः युज्यत इत्यर्थः ॥ १२॥ इतश्च देवताप्रसादहेतुः देवपूजा इत्याहस इति ।शुद्धाद्वैततया अभयस्यास्य देवस्य यो विग्रहः सोऽयं यन्त्रकल्पनारूपो भवति ।यथा यन्त्रपूजया देवता प्रसीदति तथा विग्रहपूजया न प्रसीदतीत्यर्थः ॥ १३॥

itthambhūtarāmaprasādahetuḥ kaḥ? ityāśaṅkya tadvācako mantraḥ ṣaḍakṣarādiḥ tatpūjāpīṭhaṃ cetyāha brahmādīnāmiti |rāmasya sarvadevātmakatvena rāmānvarthasaṃjñito mantro brahmādīnāmapi vācaka eva |yato mantrānuṣṭhānaṃ vinā devo na prasīdati ato mantriṇā mantraikaśaraṇena ayaṃ manuḥ japtavyo bhavati || 11|| mantrārthaṃ vyutpādayatikriyeti |kriyā vyāpāraḥ, dvitīyāntopāttaṃ karma, ijyā yajñaḥ, kartā yajamānaḥ, teṣāṃ mahātātparyaṃ yatra paryavasyati tametamarthaṃ ayaṃ mantro vadati mantrārthasya pratyagabhinnabrahmaṇi paryavasitatvāt |atha sarvavācyavastuno rāmacandrasya yo vācako bhavati svamananamātrato mantāraṃ svātiriktāstitvabhramavāridheḥ vāraṇāt mantra iti vyutpattiḥ yujyata ityarthaḥ || 12|| itaśca devatāprasādahetuḥ devapūjā ityāhasa iti |śuddhādvaitatayā abhayasyāsya devasya yo vigrahaḥ so'yaṃ yantrakalpanārūpo bhavati |yathā yantrapūjayā devatā prasīdati tathā vigrahapūjayā na prasīdatītyarthaḥ || 13||

इति प्रथमोपनिषत् ।

iti prathamopaniṣat |

रामबीजस्य सर्वात्मकत्वंस्वभूर्ज्योतिर्मयोऽनन्तरूपी स्वेनैव भासते ।जीवत्वेन समो यस्य सृष्टिस्थितिलयस्य च ॥ १॥

rāmabījasya sarvātmakatvaṃsvabhūrjyotirmayo'nantarūpī svenaiva bhāsate |jīvatvena samo yasya sṛṣṭisthitilayasya ca || 1||

कारणत्वेन चिच्छक्त्या रजःसत्त्वतमोगुणैः ।यथैव वटबीजस्थः प्राकृतश्च महान् द्रुमः ॥ २॥

kāraṇatvena cicchaktyā rajaḥsattvatamoguṇaiḥ |yathaiva vaṭabījasthaḥ prākṛtaśca mahān drumaḥ || 2||

तथैव रामबीजस्थं जगदेतच्चराचरम् ।रेफारूपा मूर्तयः स्युः शक्तयस्तिस्र एवं चेति ॥ ३॥

tathaiva rāmabījasthaṃ jagadetaccarācaram |rephārūpā mūrtayaḥ syuḥ śaktayastisra evaṃ ceti || 3||

स्वस्य स्वबीजात्मना सर्वकारणत्वमाहस्वभूरिति ।हेत्वन्तरं विना स्वयमेव भवतीति स्वभूः ज्योतिर्मयः प्रकाशमात्रत्वात् प्रकाशः पर्यवस्यति इति श्रुतेः ।अनन्तरूपी स्वाज्ञदृष्ट्या अनेकरूपी सर्वात्मकत्वात् ।एवं स्वेनैव भासते स्वयम्प्रकाशत्वात् ।यस्य सृष्टिस्थितिप्रळयवतः स्वातिरिक्तप्रपञ्चस्य जीवत्वेन कार्योपाधिना ईश्वरोपाधिकारणत्वेन चिच्छक्त्या प्रतीचा तद्भास्यरजस्सत्वतमोगुणैर्वा सम इत्यत्र मानं ओमिति ।ओङ्कारस्य अभिधानाभिधेयरूपेण सर्वसमत्वात् सम एभिः सर्वैः इति श्रुतेः ।रामरहस्ये वटबीजदृष्टान्तश्रुतिः व्याख्याता ।रां इति रामबीजे रेति व्यञ्जनतो ब्रह्मेत्युच्यते, तदुपरि श्रूयमाणाकारतो विष्णुः, मकारतः शिवः इति रेफारूपाः त्रिमूर्तयः स्युः ।तत्रत्यदीर्घः छान्दसः ।सरस्वतीलक्ष्मीगौरीभेदेन क्रियाज्ञानेच्छाभेदेन वा शक्तयः तिस्र एव चेति ।द्वितीयोपनिषत्समाप्त्यर्थश्च चशब्दः ॥ १३॥

svasya svabījātmanā sarvakāraṇatvamāhasvabhūriti |hetvantaraṃ vinā svayameva bhavatīti svabhūḥ jyotirmayaḥ prakāśamātratvāt prakāśaḥ paryavasyati iti śruteḥ |anantarūpī svājñadṛṣṭyā anekarūpī sarvātmakatvāt |evaṃ svenaiva bhāsate svayamprakāśatvāt |yasya sṛṣṭisthitipraḷayavataḥ svātiriktaprapañcasya jīvatvena kāryopādhinā īśvaropādhikāraṇatvena cicchaktyā pratīcā tadbhāsyarajassatvatamoguṇairvā sama ityatra mānaṃ omiti |oṅkārasya abhidhānābhidheyarūpeṇa sarvasamatvāt sama ebhiḥ sarvaiḥ iti śruteḥ |rāmarahasye vaṭabījadṛṣṭāntaśrutiḥ vyākhyātā |rāṃ iti rāmabīje reti vyañjanato brahmetyucyate, tadupari śrūyamāṇākārato viṣṇuḥ, makārataḥ śivaḥ iti rephārūpāḥ trimūrtayaḥ syuḥ |tatratyadīrghaḥ chāndasaḥ |sarasvatīlakṣmīgaurībhedena kriyājñānecchābhedena vā śaktayaḥ tisra eva ceti |dvitīyopaniṣatsamāptyarthaśca caśabdaḥ || 13||

इति द्वितीयोपनिषत् ।

iti dvitīyopaniṣat |

सीतारामयोः मन्त्रयन्त्रादिपूज्यत्वंसीतारामौ तन्मयावत्र पूज्यौ जातान्याभ्यां भुवनानि द्विसप्त ।स्थितानि च प्रहितान्येव तेषु ततो रामो मानवो माययाऽधात् ॥ १॥

sītārāmayoḥ mantrayantrādipūjyatvaṃsītārāmau tanmayāvatra pūjyau jātānyābhyāṃ bhuvanāni dvisapta |sthitāni ca prahitānyeva teṣu tato rāmo mānavo māyayā'dhāt || 1||

जगत्प्राणायात्मनेऽस्मै नमः स्यान्नमस्त्वैक्यं प्रवदेत् प्राग्गुणेनेति ॥भगवत्प्रसादहेतुतया मन्त्रादिरुक्तः, तत्र पूज्यौ कौ? इत्यत आहसीतारामाविति । आभ्यां सीतारामाभ्यां चतुर्दशभुवनोपलक्षितानन्तकोटिब्रह्माण्डानि जलाशयबुद्बुदानीव मुहुर्मुहुः जन्मस्थितिभङ्गकलनामनुभवन्ति । अत्र यन्त्रे तावेव तन्मयौ यन्त्ररूपिणौ सीतारामौ पूज्यावित्यर्थः । ततो यो रामो मायया मानवो भूत्वा समस्तं जगत् अधात् अपोषयत् अस्मै जगत्प्राणाय जगदात्मने नमः स्यात् नमोऽस्तु, आवयोः ऐक्यमस्त्वित्यर्थः । कुतो नमःशब्दस्त्वैक्यवाचीत्यत आहनमस्तु जीवपरयोर्वाच्यार्थत्यागपूर्वकम् लक्ष्ययोः शुद्धत्वेन ऐक्यमेव वदेत् । केन हेतुनेत्यत्र जीवपरयोः प्राग्गुणेन सच्चिदानन्दरूपेणेत्यर्थः । इतिशब्दस्तृतीयोपनिषत्समाप्त्यर्थः ॥इति तृतीयोपनिषत् ।

jagatprāṇāyātmane'smai namaḥ syānnamastvaikyaṃ pravadet prāgguṇeneti ||bhagavatprasādahetutayā mantrādiruktaḥ, tatra pūjyau kau? ityata āhasītārāmāviti | ābhyāṃ sītārāmābhyāṃ caturdaśabhuvanopalakṣitānantakoṭibrahmāṇḍāni jalāśayabudbudānīva muhurmuhuḥ janmasthitibhaṅgakalanāmanubhavanti | atra yantre tāveva tanmayau yantrarūpiṇau sītārāmau pūjyāvityarthaḥ | tato yo rāmo māyayā mānavo bhūtvā samastaṃ jagat adhāt apoṣayat asmai jagatprāṇāya jagadātmane namaḥ syāt namo'stu, āvayoḥ aikyamastvityarthaḥ | kuto namaḥśabdastvaikyavācītyata āhanamastu jīvaparayorvācyārthatyāgapūrvakam lakṣyayoḥ śuddhatvena aikyameva vadet | kena hetunetyatra jīvaparayoḥ prāgguṇena saccidānandarūpeṇetyarthaḥ | itiśabdastṛtīyopaniṣatsamāptyarthaḥ ||iti tṛtīyopaniṣat |

रामषडक्षरार्थःजीववाची नमो नाम चात्मा रामेति गीयते ।तदात्मिका या चतुर्थी तथा चायेति गीयते ॥ १॥

rāmaṣaḍakṣarārthaḥjīvavācī namo nāma cātmā rāmeti gīyate |tadātmikā yā caturthī tathā cāyeti gīyate || 1||

मन्त्रोऽयं वाचको रामो वाच्यः स्याद्योग एतयोः ।फलदश्चैव सर्वेषां साधकानां न संशयः ॥ २॥

mantro'yaṃ vācako rāmo vācyaḥ syādyoga etayoḥ |phaladaścaiva sarveṣāṃ sādhakānāṃ na saṃśayaḥ || 2||

यथा नामी वाचकेन नाम्नो योऽभिमुखो भवेत् ।तथा बीजात्मको मन्त्रो मन्त्रिणोऽभिमुखो भवेत् ॥ ३॥

yathā nāmī vācakena nāmno yo'bhimukho bhavet |tathā bījātmako mantro mantriṇo'bhimukho bhavet || 3||

बीजशक्तिं न्यसेद्दक्षवामयोः स्तनयोरपि ।कीलो मध्ये विना भाव्यः स्ववाञ्छाविनियोगवान् ॥ ४॥

bījaśaktiṃ nyaseddakṣavāmayoḥ stanayorapi |kīlo madhye vinā bhāvyaḥ svavāñchāviniyogavān || 4||

सर्वेषामेव मन्त्राणामेष साधारणः क्रमः ।अत्र रामोऽनन्तरूपस्तेजसा वह्निना समः ॥ ५॥

sarveṣāmeva mantrāṇāmeṣa sādhāraṇaḥ kramaḥ |atra rāmo'nantarūpastejasā vahninā samaḥ || 5||

स त्वनुष्णगुविश्वश्चेदग्नीषोमात्मकं जगत् ।उत्पन्नः सीतया भाति चन्द्रश्चन्द्रिकया यथा ॥ ६॥

sa tvanuṣṇaguviśvaścedagnīṣomātmakaṃ jagat |utpannaḥ sītayā bhāti candraścandrikayā yathā || 6||

प्रकृत्या सहितः श्यामः पीतवासा जटाधरः ।द्विभुजः कुण्डली रत्नमाली धीरो धनुर्धरः ॥ ७॥

prakṛtyā sahitaḥ śyāmaḥ pītavāsā jaṭādharaḥ |dvibhujaḥ kuṇḍalī ratnamālī dhīro dhanurdharaḥ || 7||

प्रसन्नवदनो जेता धृष्ट्यष्टकविभूषितः ।प्रकृत्या परमेश्वर्या जगद्योन्याऽङ्किताङ्कभृत् ॥ ८॥

prasannavadano jetā dhṛṣṭyaṣṭakavibhūṣitaḥ |prakṛtyā parameśvaryā jagadyonyā'ṅkitāṅkabhṛt || 8||

हेमाभया द्विभुजया सर्वालङ्कृतया चिता ।श्लिष्टः कमलधारिण्या पुष्टः कोसलजाऽऽत्मजः ॥ ९॥

hemābhayā dvibhujayā sarvālaṅkṛtayā citā |śliṣṭaḥ kamaladhāriṇyā puṣṭaḥ kosalajā''tmajaḥ || 9||

दक्षिणे लक्ष्मणेनाथ सधनुष्पाणिना पुनः ।हेमाभेनानुजेनैव तथा कोणत्रयं भवेत् ॥ १०॥

dakṣiṇe lakṣmaṇenātha sadhanuṣpāṇinā punaḥ |hemābhenānujenaiva tathā koṇatrayaṃ bhavet || 10||

तथैव तस्य मन्त्रस्य यश्चाणुश्च स्वङेन्तया ।एवं त्रिकोणरूपं स्यात्तं देवा ये समाययुः ॥ ११॥

tathaiva tasya mantrasya yaścāṇuśca svaṅentayā |evaṃ trikoṇarūpaṃ syāttaṃ devā ye samāyayuḥ || 11||

नमस्त्वैक्यं प्रवदेत् इत्यत्र तत्त्वम्पदलक्ष्ययोः ऐक्यं सूत्रितं, सोपायं तत्प्रपञ्चनाय चतुर्थोपनिषदारभ्यते ।तत्रादौ श्रीरामषडक्षरार्थकथनेन प्रत्यक्परैक्यं प्रकटयतिजीवेति ।अस्यार्थः रामरहस्ये प्रपञ्चितः ॥ १॥ एवं प्रत्यक्परैक्यमुक्त्वा मन्त्रार्थयोः एकत्वानुसन्धानं प्रत्यग्ब्रह्मावगत्युपाय इत्याहमन्त्र इति ॥ २॥ मन्त्रो मन्त्र्यभिमुखो भवेत् इति सदृष्टान्तमाहयथेति ॥ ३॥ मन्त्रानुष्ठानस्य देवताऽऽभिमुख्यहेतुतया बीजादितन्न्यासस्थलं च सर्वमन्त्रसाधारणतयाऽऽहबीजेति ॥ ४॥ रामस्य मन्त्रासनत्वं तत्राविर्भवं चाहात्रेति ।अत्र मन्त्रे तेजसा वह्निना समः ॥ ५॥ स तु स एव अनुष्णगुः चन्द्रसमः स्वाभक्तभक्तापेक्षया उष्णानुष्णद्युतित्वे अनुष्णगुरिति वक्तव्ये विसर्गलोपश्छान्दसः ।हरिरेव जगत् जगदेव हरिः हरितो जगतो न हि भिन्नतनुः इति स्मृत्यनुरोधेन विराड्भावमेत्य विश्वरूपश्चेत् इदं जगत् अग्नीषोमात्मकं भवति ।तत्र प्राण्यदृष्टवशात् जगति सीतया सह उत्पन्नवत् भातीत्याहौत्पन्न इति ॥ ६७॥ धृष्ट्यष्टकविभूषितः धृष्ट्याद्यष्टमन्त्रिभिः परिवृत इत्यर्थः ।पार्श्वद्वयस्थितसीतालक्ष्मणाभ्यां स्थितं त्रिकोणवत् भान्तं देवाः स्तुवन्तीत्याहप्रकृत्येति ॥ ८१०॥ यथा रामलक्ष्मणसीतास्त्रिकोणवत् स्थिताः तथैव तस्य राममन्त्रस्य पार्श्वद्वये स्वापेक्षया लक्ष्मणस्य कनीयस्त्वेन अणुत्वं एषोऽणुरात्मा इति श्रुतेः ।यश्च राममनुः अणुश्च लक्ष्मणमनुः स्वं स्वकीयसीतामनुः सर्वे ङेन्तया चतुर्थ्यन्तेन युताः एवं मन्त्ररूपेणापि ॥ १११४॥

namastvaikyaṃ pravadet ityatra tattvampadalakṣyayoḥ aikyaṃ sūtritaṃ, sopāyaṃ tatprapañcanāya caturthopaniṣadārabhyate |tatrādau śrīrāmaṣaḍakṣarārthakathanena pratyakparaikyaṃ prakaṭayatijīveti |asyārthaḥ rāmarahasye prapañcitaḥ || 1|| evaṃ pratyakparaikyamuktvā mantrārthayoḥ ekatvānusandhānaṃ pratyagbrahmāvagatyupāya ityāhamantra iti || 2|| mantro mantryabhimukho bhavet iti sadṛṣṭāntamāhayatheti || 3|| mantrānuṣṭhānasya devatā''bhimukhyahetutayā bījāditannyāsasthalaṃ ca sarvamantrasādhāraṇatayā''habījeti || 4|| rāmasya mantrāsanatvaṃ tatrāvirbhavaṃ cāhātreti |atra mantre tejasā vahninā samaḥ || 5|| sa tu sa eva anuṣṇaguḥ candrasamaḥ svābhaktabhaktāpekṣayā uṣṇānuṣṇadyutitve anuṣṇaguriti vaktavye visargalopaśchāndasaḥ |harireva jagat jagadeva hariḥ harito jagato na hi bhinnatanuḥ iti smṛtyanurodhena virāḍbhāvametya viśvarūpaścet idaṃ jagat agnīṣomātmakaṃ bhavati |tatra prāṇyadṛṣṭavaśāt jagati sītayā saha utpannavat bhātītyāhautpanna iti || 67|| dhṛṣṭyaṣṭakavibhūṣitaḥ dhṛṣṭyādyaṣṭamantribhiḥ parivṛta ityarthaḥ |pārśvadvayasthitasītālakṣmaṇābhyāṃ sthitaṃ trikoṇavat bhāntaṃ devāḥ stuvantītyāhaprakṛtyeti || 810|| yathā rāmalakṣmaṇasītāstrikoṇavat sthitāḥ tathaiva tasya rāmamantrasya pārśvadvaye svāpekṣayā lakṣmaṇasya kanīyastvena aṇutvaṃ eṣo'ṇurātmā iti śruteḥ |yaśca rāmamanuḥ aṇuśca lakṣmaṇamanuḥ svaṃ svakīyasītāmanuḥ sarve ṅentayā caturthyantena yutāḥ evaṃ mantrarūpeṇāpi || 1114||

देवकृतरामस्तुतिःस्तुतिं चक्रुश्च जगतः पतिं कल्पतरौ स्थितम् ।कामरूपाय रामाय नमो मायामयाय च ॥ १२॥

devakṛtarāmastutiḥstutiṃ cakruśca jagataḥ patiṃ kalpatarau sthitam |kāmarūpāya rāmāya namo māyāmayāya ca || 12||

नमो वेदादिरूपाय ओङ्काराय नमो नमः ।रमाधराय रामाय श्रीरामायात्ममूर्तये ॥ १३॥

namo vedādirūpāya oṅkārāya namo namaḥ |ramādharāya rāmāya śrīrāmāyātmamūrtaye || 13||

जानकीदेहभूषाय रक्षोघ्नाय शुभाङ्गिने ।भद्राय रघुवीराय दशास्यान्तकरूपिणे ॥ १४॥

jānakīdehabhūṣāya rakṣoghnāya śubhāṅgine |bhadrāya raghuvīrāya daśāsyāntakarūpiṇe || 14||

रामभद्र महेष्वास रघुवीर नृपोत्तम ।भो दशास्यान्तकास्माकं रक्षां देहि श्रियं च ते ॥ १५॥

rāmabhadra maheṣvāsa raghuvīra nṛpottama |bho daśāsyāntakāsmākaṃ rakṣāṃ dehi śriyaṃ ca te || 15||

त्वमीश्वर्या दापयाथ सम्प्रत्याश्वरिमारणम् ।कुर्विति स्तुत्य देवाद्याः तेन सार्धं सुखं स्थिताः ॥ १६॥

tvamīśvaryā dāpayātha sampratyāśvarimāraṇam |kurviti stutya devādyāḥ tena sārdhaṃ sukhaṃ sthitāḥ || 16||

रक्षां देहि श्रियं च ते उभे अपि देहीत्यर्थः ॥ १५॥ त्वं ईश्वर्या सीतया श्रियं दापय ।आशु झटिति नः शत्रुमारणं कुरु ॥ १६॥

rakṣāṃ dehi śriyaṃ ca te ubhe api dehītyarthaḥ || 15|| tvaṃ īśvaryā sītayā śriyaṃ dāpaya |āśu jhaṭiti naḥ śatrumāraṇaṃ kuru || 16||

ऋषिकृतरामस्तुतिःस्तुवन्त्येवं हि ऋषयस्तदा रावण आसुरः ।रामपत्नीं वनस्थां यः स्वनिर्वृत्यर्थमाददे ॥ १७॥

ṛṣikṛtarāmastutiḥstuvantyevaṃ hi ṛṣayastadā rāvaṇa āsuraḥ |rāmapatnīṃ vanasthāṃ yaḥ svanirvṛtyarthamādade || 17||

स रावण इति ख्यातो यद्वा रावाच्च रावणः ।तद्व्याजेनेक्षितुं सीतां रामो लक्ष्मण एव च ॥ १८॥

sa rāvaṇa iti khyāto yadvā rāvācca rāvaṇaḥ |tadvyājenekṣituṃ sītāṃ rāmo lakṣmaṇa eva ca || 18||

विचेरतुस्तदा भूमौ देवीं सन्दृश्य चासुरम् ।हत्वा कबन्धं शबरीं गत्वा तस्याज्ञया तया ॥ १९॥

viceratustadā bhūmau devīṃ sandṛśya cāsuram |hatvā kabandhaṃ śabarīṃ gatvā tasyājñayā tayā || 19||

पूजितो वायुपुत्रेण भक्तेन च कपीश्वरम् ।आहूय शंसतां सर्वमाद्यन्तं रामलक्ष्मणौ ॥ २०॥

pūjito vāyuputreṇa bhaktena ca kapīśvaram |āhūya śaṃsatāṃ sarvamādyantaṃ rāmalakṣmaṇau || 20||

स तु रामे शङ्कितः सन् प्रत्ययार्थं च दुन्दुभेः ।विग्रहं दर्शयामास यो रामस्तमचिक्षिपत् ॥ २१॥

sa tu rāme śaṅkitaḥ san pratyayārthaṃ ca dundubheḥ |vigrahaṃ darśayāmāsa yo rāmastamacikṣipat || 21||

सप्तसालान् विभिद्याशु मोदते राघवस्तदा ।तेन हृष्टः कपीन्द्रोऽसौ सरामस्तस्य पत्तनम् ॥ २२॥

saptasālān vibhidyāśu modate rāghavastadā |tena hṛṣṭaḥ kapīndro'sau sarāmastasya pattanam || 22||

जगामागर्जदनुजो वालिनो वेगतो गृहात् ।तदा वाली निर्जगाम तं वालिनमथाहवे ॥ २३॥

jagāmāgarjadanujo vālino vegato gṛhāt |tadā vālī nirjagāma taṃ vālinamathāhave || 23||