रामायणरहस्यम्विद्यारण्य Ramayanarahasyam by Vidyaranya

श्रीः ॥गुणाढ्यत्वं कारणत्वं शरण्यत्वं प्रकाशता ।प्रकाशित्वं च निखिलैर्ध्येयता च नियन्तृता ॥ १॥

śrīḥ ||guṇāḍhyatvaṃ kāraṇatvaṃ śaraṇyatvaṃ prakāśatā |prakāśitvaṃ ca nikhilairdhyeyatā ca niyantṛtā || 1||

एते ब्रह्मगुणा नित्या गायत्रीपदबोधिताः ।प्रथमेन गुणाढ्यत्वं द्वितीयेन च लक्षणम् ॥ २॥

ete brahmaguṇā nityā gāyatrīpadabodhitāḥ |prathamena guṇāḍhyatvaṃ dvitīyena ca lakṣaṇam || 2||

तृतीयेन शरण्यत्वं चतुर्थेन प्रकाशता ।पञ्चमेन पदेनैव प्रकाशित्वं प्रबोध्यते ॥ ३॥

tṛtīyena śaraṇyatvaṃ caturthena prakāśatā |pañcamena padenaiva prakāśitvaṃ prabodhyate || 3||

षष्ठेन ध्येयताऽथान्त्यैश्चतुर्भिश्च नियन्तृता ।श्रीसङ्क्षेपेऽपि दृश्यन्ते मन्त्रवाच्या इमे गुणाः ॥ ४॥

ṣaṣṭhena dhyeyatā'thāntyaiścaturbhiśca niyantṛtā |śrīsaṅkṣepe'pi dṛśyante mantravācyā ime guṇāḥ || 4||

को न्वस्मिन् साम्प्रतं लोक इत्यारभ्य विशेषतः ।उक्ता गुणाढ्यता विष्णोः श्लोकैरष्टादशैः स्फुटम् ॥ ५॥

ko nvasmin sāmprataṃ loka ityārabhya viśeṣataḥ |uktā guṇāḍhyatā viṣṇoḥ ślokairaṣṭādaśaiḥ sphuṭam || 5||

गुणप्रकरणेऽत्रैवाप्युक्ताः कारणतादयः ।प्रजापतिसमः श्रीमान् धातेति स्रष्टृतेरिता ॥ ६॥

guṇaprakaraṇe'traivāpyuktāḥ kāraṇatādayaḥ |prajāpatisamaḥ śrīmān dhāteti sraṣṭṛteritā || 6||

संहर्तृता चात्र रिपुनिषूदन इतीरिता ।रक्षिता जीवलोकस्येत्यादिना स्थितिकर्तृता ॥ ७॥

saṃhartṛtā cātra ripuniṣūdana itīritā |rakṣitā jīvalokasyetyādinā sthitikartṛtā || 7||

इत्थं कारणताऽनेन श्लोकेन प्रतिपादिता ।सर्वदाऽभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः ॥ ८॥

itthaṃ kāraṇatā'nena ślokena pratipāditā |sarvadā'bhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ || 8||

इत्यादिषु शरण्यत्वं शरण्यस्याभिधीयते ।ज्ञानसम्पन्न इत्यत्र प्रकाशत्वं प्रदृश्यते ॥ ९॥

ityādiṣu śaraṇyatvaṃ śaraṇyasyābhidhīyate |jñānasampanna ityatra prakāśatvaṃ pradṛśyate || 9||

ज्ञानत्वेनैव सम्पन्न इति ज्ञानात्मतेरिता ।नो चेत्सर्वज्ञशब्देन पुनरुक्तिर्भवेदिति ॥ १०॥

jñānatvenaiva sampanna iti jñānātmateritā |no cetsarvajñaśabdena punaruktirbhavediti || 10||

सर्वज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः ।इत्यत्र स्थितसर्वज्ञपदेनोक्ता प्रकाशिता ॥ ११॥

sarvajñaḥ satyasandhaśca prajānāṃ ca hite rataḥ |ityatra sthitasarvajñapadenoktā prakāśitā || 11||

यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान् ।इत्यत्र वश्यशब्देन भक्तवश्यत्ववाचिना ॥ १२॥

yaśasvī jñānasampannaḥ śucirvaśyaḥ samādhimān |ityatra vaśyaśabdena bhaktavaśyatvavācinā || 12||

ध्येयत्वं च गुणो विष्णोरर्थतः प्रतिपादितः ।नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान्वशी ॥ १३॥

dhyeyatvaṃ ca guṇo viṣṇorarthataḥ pratipāditaḥ |niyatātmā mahāvīryo dyutimāndhṛtimānvaśī || 13||

इत्यत्र वशिशब्देन बोध्यते च नियन्तृता ।वृत्तान्ते यौवराज्यादौ सूच्यन्ते त इमे गुणाः ॥ १४॥

ityatra vaśiśabdena bodhyate ca niyantṛtā |vṛttānte yauvarājyādau sūcyante ta ime guṇāḥ || 14||

सामान्येन गुणाढ्यत्वं सुस्पष्टं तत्र तत्र च ।शबरीशरभङ्गादिवृत्तान्ते स्थितिकर्तृता ॥ १५॥

sāmānyena guṇāḍhyatvaṃ suspaṣṭaṃ tatra tatra ca |śabarīśarabhaṅgādivṛttānte sthitikartṛtā || 15||

दशग्रीववधाद्ये तु वृत्तान्ते लयकर्तृता ।इत्यादौ जन्मकर्तृत्वं समुत्थाप्य च वानरान् ॥ १६॥

daśagrīvavadhādye tu vṛttānte layakartṛtā |ityādau janmakartṛtvaṃ samutthāpya ca vānarān || 16||

विभीषणादिवृत्तान्ते शरण्यत्वं प्रकाशितम् ।निग्रहानुग्रहत्वाभ्यामीशत्वं तस्य बोधितम् ॥ १७॥

vibhīṣaṇādivṛttānte śaraṇyatvaṃ prakāśitam |nigrahānugrahatvābhyāmīśatvaṃ tasya bodhitam || 17||

इत्यत्रार्थाद्।ह्ध्येयता च पूजितः सर्वदैवतैः ।चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन् स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति ।इत्यादिषु नियन्तृत्वमित्यर्थः साम्प्रदायिकः ॥ १८॥

ityatrārthād|hdhyeyatā ca pūjitaḥ sarvadaivataiḥ |cāturvarṇyaṃ ca loke'smin sve sve dharme niyokṣyati |ityādiṣu niyantṛtvamityarthaḥ sāmpradāyikaḥ || 18||

अत्रेदं मानमुक्तार्थसम्प्रदायनियामकम् ।प्रबन्धाद्यन्तयोर्दृष्टे गायत्र्याद्यन्तिमाक्षरे ॥ १९॥

atredaṃ mānamuktārthasampradāyaniyāmakam |prabandhādyantayordṛṣṭe gāyatryādyantimākṣare || 19||

उक्तार्थविषयाच्चान्यो विशेषः साम्प्रदायिकः ।अस्ति गुह्यतमः सोऽपि विस्तरेण प्रकाश्यते ॥ २०॥

uktārthaviṣayāccānyo viśeṣaḥ sāmpradāyikaḥ |asti guhyatamaḥ so'pi vistareṇa prakāśyate || 20||

प्रणम्य माधवारण्यं तत्प्राप्तादुपदेशतः ।व्याकरोम्यत्र गायत्रीमन्त्रवर्णान्पृथक् पृथक् ॥ २१॥

praṇamya mādhavāraṇyaṃ tatprāptādupadeśataḥ |vyākaromyatra gāyatrīmantravarṇānpṛthak pṛthak || 21||

आदिवर्णो हरेर्वक्ति सत्यज्ञानादिकान् गुणान् ।तद्गुणे प्रकृतार्थोक्तौ ब्रह्महेत्वोरिति स्मृतेः ॥ २२॥

ādivarṇo harervakti satyajñānādikān guṇān |tadguṇe prakṛtārthoktau brahmahetvoriti smṛteḥ || 22||

सश्च सत्यप्रतिज्ञत्वं वक्ति सः पुंस्युमासुते ।वायौ ज्ञाने बुधे सत्यप्रतिज्ञायामिति स्मृतेः ॥ २३॥

saśca satyapratijñatvaṃ vakti saḥ puṃsyumāsute |vāyau jñāne budhe satyapratijñāyāmiti smṛteḥ || 23||

पराभिभूतिसामर्थ्यं विकारेण विबोध्यते ।विश्चक्षुषि व्योम्नि वाते परमात्मनि पक्षिणि ॥ २४॥

parābhibhūtisāmarthyaṃ vikāreṇa vibodhyate |viścakṣuṣi vyomni vāte paramātmani pakṣiṇi || 24||

वैश्ये विजयसामर्थ्ये विशेषेऽर्क इति स्मृतेः ।तुकारेणोच्यते विष्णोश्चक्राद्यायुधसङ्ग्रहः ॥ २५॥

vaiśye vijayasāmarthye viśeṣe'rka iti smṛteḥ |tukāreṇocyate viṣṇoścakrādyāyudhasaṅgrahaḥ || 25||

तुरायुधे तदादाने चोरे कान्ताविति स्मृतेः ।वक्ति पूर्ववकारोऽयं हरेरभयदायिताम् ॥ २६॥

turāyudhe tadādāne core kāntāviti smṛteḥ |vakti pūrvavakāro'yaṃ harerabhayadāyitām || 26||

वो भौनिवारणे पूज्ये सान्त्वे काम इति स्मृतेः ।रेकारस्तु भगवतो वक्ति भक्तनिषेव्यताम् ॥ २७॥

vo bhaunivāraṇe pūjye sāntve kāma iti smṛteḥ |rekārastu bhagavato vakti bhaktaniṣevyatām || 27||

रेशब्दः पावके कामे भक्तसेव्य इति स्मृतेः ।णिकारो ब्रह्मणो वक्ति दीनानाथशरण्यताम् ॥ २८॥

reśabdaḥ pāvake kāme bhaktasevya iti smṛteḥ |ṇikāro brahmaṇo vakti dīnānāthaśaraṇyatām || 28||

णः शरण्यकृपाशूरभीतिपद्येष्विति स्मृतेः ।यकारः पूर्वपादान्तो मित्रविश्वासवाचकः ॥ २९॥

ṇaḥ śaraṇyakṛpāśūrabhītipadyeṣviti smṛteḥ |yakāraḥ pūrvapādānto mitraviśvāsavācakaḥ || 29||

यस्त्यागे निलये कामे दातरीशे च धातरि ।भीत्यभावे यमे मित्रे विश्वासेऽग्नाविति स्मृतेः ॥ ३०॥

yastyāge nilaye kāme dātarīśe ca dhātari |bhītyabhāve yame mitre viśvāse'gnāviti smṛteḥ || 30||

बलाविष्करणं विष्णोर्भकारेण प्रकाश्यते ।भः शम्भौ भ्रमणे भावे सत्वव्यक्ताविति स्मृतेः ॥ ३१॥

balāviṣkaraṇaṃ viṣṇorbhakāreṇa prakāśyate |bhaḥ śambhau bhramaṇe bhāve satvavyaktāviti smṛteḥ || 31||

आश्रितानन्दकारित्वं गकारेणाभिधीयते ।गश्च हर्षप्रदे गीते गन्धर्वोक्ताविति स्मृतेः ॥ ३२॥

āśritānandakāritvaṃ gakāreṇābhidhīyate |gaśca harṣaprade gīte gandharvoktāviti smṛteḥ || 32||

देकारेण वकारेण सर्वपूज्यत्वमुच्यते ।देकारो दातरिच्छेदे पूज्ये दानकलत्रयोः ।वो भीनिवारणे पूज्ये सान्त्वे काम इति स्मृतेः ॥ ३३॥

dekāreṇa vakāreṇa sarvapūjyatvamucyate |dekāro dātaricchede pūjye dānakalatrayoḥ |vo bhīnivāraṇe pūjye sāntve kāma iti smṛteḥ || 33||

स्यशब्देनोच्यते विष्णोर्दीनदुःखापनोदनम् ।स्या गुणे स्यं भवे स्यस्तु दुःखहानाविति स्मृतेः ॥ ३४॥

syaśabdenocyate viṣṇordīnaduḥkhāpanodanam |syā guṇe syaṃ bhave syastu duḥkhahānāviti smṛteḥ || 34||

धीशब्दस्तु भगवतो धर्मस्थापनवाचकः ।धीस्तु धर्मपदे धर्मे धृतिज्ञप्त्योरिति स्मृतेः ॥ ३५॥

dhīśabdastu bhagavato dharmasthāpanavācakaḥ |dhīstu dharmapade dharme dhṛtijñaptyoriti smṛteḥ || 35||

आधिव्याधिहरत्वार्थे मश्च हिश्चाक्षरे उमे ।मोऽग्नौ जीवे व्याधिनाशे धातरीन्दौ च मा श्रियाम् ॥ ३६॥

ādhivyādhiharatvārthe maśca hiścākṣare ume |mo'gnau jīve vyādhināśe dhātarīndau ca mā śriyām || 36||

हिस्तु व्याधिपरीहारे वैद्ये हेताविति स्मृतेः ।धीशब्दाच्छुभसद्वृत्त्योर्हेतुत्वमभिधीयते ॥ ३७॥

histu vyādhiparīhāre vaidye hetāviti smṛteḥ |dhīśabdācchubhasadvṛttyorhetutvamabhidhīyate || 37||

धीस्तु विद्यात्मकल्याणसदाचारेष्विति स्मृतेः ।नानाभीत्यपहारित्वं यद्वयेनाभिधीयते ॥ ३८॥

dhīstu vidyātmakalyāṇasadācāreṣviti smṛteḥ |nānābhītyapahāritvaṃ yadvayenābhidhīyate || 38||

यस्त्यागे निलये कामे दातरीशे च धातरि ।भीत्यभावे यमे मित्रे विश्वासेऽग्नाविति स्मृतेः ॥ ३९॥

yastyāge nilaye kāme dātarīśe ca dhātari |bhītyabhāve yame mitre viśvāse'gnāviti smṛteḥ || 39||

विष्णोरत्राखिलैश्वर्यप्रदत्वं वक्ति नः पदम् ।अस्मदर्थे सर्वलोकश्रीदाने युधि नः पदम् ॥ ४०॥

viṣṇoratrākhilaiśvaryapradatvaṃ vakti naḥ padam |asmadarthe sarvalokaśrīdāne yudhi naḥ padam || 40||

ना पुमान् नौर्जलोत्तारे नेत्यभाव इति स्मृतेः ।निःसीमाभ्यधिकस्थानप्राप्तिरुक्ता प्रशब्दतः ॥ ४१॥

nā pumān naurjalottāre netyabhāva iti smṛteḥ |niḥsīmābhyadhikasthānaprāptiruktā praśabdataḥ || 41||

प्रो जटायां प्रकृष्टार्थस्थानप्राप्ताविति स्मृतेः ।सर्वलोकनियन्तृत्वं चोशब्देनाभिधीयते ॥ ४२॥

pro jaṭāyāṃ prakṛṣṭārthasthānaprāptāviti smṛteḥ |sarvalokaniyantṛtvaṃ cośabdenābhidhīyate || 42||

समुच्चये चेतिशब्दश्चोशब्दश्च नियन्तरि ।चस्तुलुष्के स्वरे चोरे पुंश्चकोर इति स्मृतेः ॥ ४३॥

samuccaye cetiśabdaścośabdaśca niyantari |castuluṣke svare core puṃścakora iti smṛteḥ || 43||

सर्वलोकाधिपत्यं हि विष्णोरुक्तं दशब्दतः ।अ विभूतिद्धितयैश्वर्यमुक्तं विष्णोर्दशब्दतः ।(पाठ भेदः)दं कलत्रेषु दः सर्वलोकाधिप इति स्मृतेः ॥ ४४॥

sarvalokādhipatyaṃ hi viṣṇoruktaṃ daśabdataḥ |a vibhūtiddhitayaiśvaryamuktaṃ viṣṇordaśabdataḥ |(pāṭha bhedaḥ)daṃ kalatreṣu daḥ sarvalokādhipa iti smṛteḥ || 44||

समस्तफलदातृत्वं यादित्यन्तिममक्षरम् ।यास्त्रियां पदपञ्जर्योर्यद्धेतौ यात् फलप्रदे ॥ ४५॥

samastaphaladātṛtvaṃ yādityantimamakṣaram |yāstriyāṃ padapañjaryoryaddhetau yāt phalaprade || 45||

यमित्यव्ययमोङ्कारे शोभालक्ष्म्योरिति स्मृतेः ।एवमेते ब्रह्मगुणा गायत्रीवर्णबोधिताः ॥ ४६॥

yamityavyayamoṅkāre śobhālakṣmyoriti smṛteḥ |evamete brahmaguṇā gāyatrīvarṇabodhitāḥ || 46||

प्रकाश्यन्ते रामकथासङ्ग्रहे नारदेरिते ।तत्तद्गुणपरे ग्रन्थे ते ते वर्णाः समुद्धृताः ॥ ४७॥

prakāśyante rāmakathāsaṅgrahe nāraderite |tattadguṇapare granthe te te varṇāḥ samuddhṛtāḥ || 47||

तदित्यस्यैकदेशस्तु प्रबन्धादौ समुद्धृतः ।तद्योयन्धीणिनश्चो च वर्णास्त्वत्रार्धमुद्धृताः ॥ ४८॥

tadityasyaikadeśastu prabandhādau samuddhṛtaḥ |tadyoyandhīṇinaśco ca varṇāstvatrārdhamuddhṛtāḥ || 48||

केचिद्वर्णास्त्वेकदेशे रहस्ये चात्मभूद्धृताः ।वान्तात् पूर्वो वर्ण इति नान्तो तः पदमित्यपि ॥ ४९॥

kecidvarṇāstvekadeśe rahasye cātmabhūddhṛtāḥ |vāntāt pūrvo varṇa iti nānto taḥ padamityapi || 49||

स जगाम वनं वीर इत्यत्रैव स उद्धृतः ।विराधं राक्षसं हत्वेत्यत्र विश्च समुद्धृतः ॥ ५०॥

sa jagāma vanaṃ vīra ityatraiva sa uddhṛtaḥ |virādhaṃ rākṣasaṃ hatvetyatra viśca samuddhṛtaḥ || 50||

खड्ग च परमप्रीतस्तूणी चेत्यत्र तुः कृतः ।वसतस्तस्य रामस्येत्यादिग्रन्थे व उद्धृतः ॥ ५१॥

khaḍga ca paramaprītastūṇī cetyatra tuḥ kṛtaḥ |vasatastasya rāmasyetyādigranthe va uddhṛtaḥ || 51||

सङ्गतो वानरेणेति स्थले रेकार उद्धृतः ।हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेणेति तत्र णः ॥ ५२॥

saṅgato vānareṇeti sthale rekāra uddhṛtaḥ |hanumadvacanāccaiva sugrīveṇeti tatra ṇaḥ || 52||

सुग्रीवायेत्यत्र पदे यंवर्णस्यार्धमुद्धृतम् ।उत्स्मीयत्वेत्यस्य पूर्वं भकारश्च समुद्धृतः ॥ ५३॥

sugrīvāyetyatra pade yaṃvarṇasyārdhamuddhṛtam |utsmīyatvetyasya pūrvaṃ bhakāraśca samuddhṛtaḥ || 53||

ततोऽगर्जद्धरिवर इत्यत्रैव विभाति गः ।अभिषिच्येत्युत्तरत्र वोऽस्ति देकारपूर्वकः ॥ ५४॥

tato'garjaddharivara ityatraiva vibhāti gaḥ |abhiṣicyetyuttaratra vo'sti dekārapūrvakaḥ || 54||

भरतस्यान्तिकं राम इत्यत्र स्येति चाक्षरम् ।एकदेशेन धीकारः सुधार्मिक इति स्थले ॥ ५५॥

bharatasyāntikaṃ rāma ityatra syeti cākṣaram |ekadeśena dhīkāraḥ sudhārmika iti sthale || 55||

निरामयो ह्यरोगश्चेत्यत्र मश्च हिकारयुक् ।नार्यश्चाविधवेत्यत्र धीशब्दश्चैकदेशतः ॥ ५६॥

nirāmayo hyarogaścetyatra maśca hikārayuk |nāryaścāvidhavetyatra dhīśabdaścaikadeśataḥ || 56||

न चाग्निजं भयं किञ्चिदिति श्लोके तु यद्वयम् ।नगराणि च राष्ट्राणीत्यत्र नः पदमुद्धृतम् ॥ ५७॥

na cāgnijaṃ bhayaṃ kiñciditi śloke tu yadvayam |nagarāṇi ca rāṣṭrāṇītyatra naḥ padamuddhṛtam || 57||

अश्वमेधशतैरिष्ट्वेत्यादिश्लोके प्र उद्धृतम् ।चोवर्णस्त्वेकदेशेन चातुर्वर्ण्यमिति स्थले ॥ ५८॥

aśvamedhaśatairiṣṭvetyādiśloke pra uddhṛtam |covarṇastvekadeśena cāturvarṇyamiti sthale || 58||

दशवर्षसहस्राणीत्यक्षरोपान्त उद्धृतः ।समुद्धृतं प्रबन्धान्ते गायत्रीचरमाक्षरम् ॥ ५९॥

daśavarṣasahasrāṇītyakṣaropānta uddhṛtaḥ |samuddhṛtaṃ prabandhānte gāyatrīcaramākṣaram || 59||

वाल्मीकिरत्र सिध्दार्थान् व्याचकार सुविस्तरम् ।पूर्णं रामायणं श्लोकैश्चतुर्विंशत्सहस्रकैः ॥ ६०॥

vālmīkiratra sidhdārthān vyācakāra suvistaram |pūrṇaṃ rāmāyaṇaṃ ślokaiścaturviṃśatsahasrakaiḥ || 60||

श्लोकोऽयं तप इत्यादिस्तत्प्रबन्धस्य चादिमः ।सुप्रतिष्ठित इत्यन्तं श्रीमद्रामायणं विदुः ॥ ६१॥

śloko'yaṃ tapa ityādistatprabandhasya cādimaḥ |supratiṣṭhita ityantaṃ śrīmadrāmāyaṇaṃ viduḥ || 61||

प्रतिश्लोकसहस्रादौ मन्त्रवर्णाः समुद्धृताः ।चतुर्विंशत्सहस्राणामाद्यश्लोकाः पृथक् पृथक् ।क्रमेण दर्शयिष्यन्ते गायत्र्यक्षरगर्भिताः ॥ ६२॥

pratiślokasahasrādau mantravarṇāḥ samuddhṛtāḥ |caturviṃśatsahasrāṇāmādyaślokāḥ pṛthak pṛthak |krameṇa darśayiṣyante gāyatryakṣaragarbhitāḥ || 62||

(गायत्रीमन्त्र अक्षराणां(वर्णानां) श्रीमद् वाल्मीकिरामायणे प्रदर्शिताः)श्रीमद् बालकाण्डे प्रथमसर्गादौ १११तपःस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् । (अत्र तकारः गायत्री प्रथमाक्षरम् त)नारदं परिपप्रच्छ वाल्मिकिर्मुनिपुङ्गवम् ॥श्रीमद् बालकाण्डे त्रिंशे सर्गे १३०१८(१९)स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहतः । (अत्र सकार गायत्री द्वितीयक्षरं स)सम्पूर्णं योजनशतं क्षिप्तः सागरसम्प्लवे ॥श्रीमद् बालकाण्डे त्रिषष्टितमे सर्गे १६३३ ४विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महातपाः । (अत्रतृतीयाक्षरं वि)ततः कालेन महता मेनका परमाप्सरः ॥अयोध्या काण्डे चतुर्दशे सर्गे २१४३६चतुरश्वो रथः श्रीमान् निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम् । (अत्रचतुर्थाक्ष्रं तु)वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम् ॥अयोध्या काण्डे चतुश्चत्वारिंशे सर्गे २४४५वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदाऽनघः । (अत्रगायत्र्या पञ्चमाक्षरं व)दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः ॥अयोध्या काण्डे एकसप्ततितमे सर्गे २७१३३द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः । (अत्ररे इति षष्टाक्षरं रे)द्वाःस्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तैः सहितो ययौ ॥अयोध्या काण्डे एकोनशततमे सर्गे २९९२५उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् । (अत्रप्रथमे पादे सप्तमाक्षरं ण)तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम् ॥आरण्य काण्डे द्वादशे सर्गे ३ १२४ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात् । (अत्राष्टमाक्षरं यं)द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम् ॥आरण्य काण्डे सप्तचत्वारिंशे सर्गे ३४७१०मम भर्ता महातेजा वयसा पञ्चविंशकः । (अत्रनवमाक्षरं भ)अष्टादश हि वर्षाणि मम जन्म न गण्यते ॥श्रीमत्किष्किन्धा काण्डे चतुर्थे सर्गे ४४३ततः परमसंहृष्टो हनुमान् प्लवगर्षभः । (अत्र दशमाक्षरं ग)प्रत्युवाच ततो वाक्यं रामं वाक्यविशारदः ॥श्रीमत्किष्किन्धा काण्डे एकत्रिंशे सर्गे ४३११सकामिनं दीनमदीनसत्त्वं शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम् । (अत्र गायत्र्या एकादशाक्षरं दे)नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रं रामानुजः पूर्वजमित्युवाच ॥श्रीमत्सुन्दरकाण्डे प्रथमसर्गादौ ५११ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः । (अत्रगायत्र्या द्वादशाक्षरं व)इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥श्रीमत्सुन्दरकाण्डे सप्तविंशे सर्गे त्रिजटास्वप्ने ५२७१३ततस्तस्य नगस्याग्रे आकाशस्थस्य दन्तिनः । (अत्रगायत्र्या त्रयोदशाक्षरं स्य)भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता ॥श्रीमत्सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशे सर्गे ५४६१०नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः । (अत्रगायत्र्या चतुर्दशाक्षरं धी)दृष्टा हि हरयः सर्वे मया विपुलविक्रमाः ॥श्रीमद्युद्धकाण्डे प्रथमसर्गादौ ६११श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम् । (अत्रगायत्र्या पञ्चदशाक्षरं म)रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥श्रीमद्युद्धकाण्डे अष्टाविंशेसर्गे ६२८२६ २७ रावणं प्रति शुकःरक्षोगणपरिक्षिप्तो राजा ह्येष विभीषणः । (अत्रगायत्र्या षोडशाक्षरं हि)श्रीमता राजराजेन लङ्कायामभिषेचितः ॥श्रीमद्युध्दकाण्डे पञ्चाशेसर्गे नागपाशविमोचनसमये ६५०४०तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणाः । (अत्रगायत्र्याःसप्तदशाक्षरं धी (धि))प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मृतिश्च द्विगुणं तयोः ॥श्रीमद्युध्दकाण्डे अष्टषष्टितमेसर्गे ६६८१कुम्भकर्णं हतं दृष्ट्वा राघवेण महात्मना । (अत्रगायत्र्याःअष्टादशाक्षरं य (यो))राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥श्रीमद्युध्दकाण्डे एकाशीतितमेसर्गे ६८११विज्ञाय तु मनस्तस्य राघवस्य महात्मनः । (अत्रगायत्र्याः एकोनविंशतितमाक्षरं य)सन्निवृत्याहवात्तस्मात्प्रविवेश पुरीं तदा (ततः) ॥श्रीमद् युध्दकाण्डे द्वादशशततमेसर्गे ६११२२५ (गीताप्रेस् ६११११००)मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम् । (अत्रगायत्र्याः विंशतितमाक्षरं नः)क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव ॥उत्तरश्रीरामायणे प्रथमसर्गादौ ७११प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसानां वधे कृते । (अत्रगायत्र्याःएकविंशाक्षरं प्र)आजग्मू ऋषयः सर्वे राघवं प्रतिनन्दितुम् ॥उत्तरश्रीरामयणे द्वाविंशेसर्गे ७२२७(८)ततःप्राचोदयत्सूतस्तान्हयान्नुधिरप्रभान् । (अत्र गायत्र्याः द्वाविंशाक्षरं चो)प्रययौ भीमसन्नादो यत्र रक्षपतिः स्थितः ॥उत्तरश्रीरामायणे एकचत्वारिंशादौ ७४११विसृज्य च महाबाहुः ऋक्षवानरराक्षसान् । (अत्रगायत्र्याः त्रयोविंशाक्षरं द)भ्रातृभिः सहितो रामः प्रमुमोद सुखं सुखी ॥उत्तरश्रीरामायणे षट्सप्ततित,एसर्गे ७७६२७ २८ब्राह्मणस्य च धर्मेण त्वया वै जीवितः सुतः । (अत्रगायत्र्याःचतुर्विंशाक्षरं या)उष्यतां चैव रजनीं सकाशे मम राघव ॥(श्रीगोविन्दराज भाष्ये त्रयोविंशाक्षरम्)प्रबन्धान्तश्लोकःलाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराभवः ।येषामिन्दीवरश्यामो हृदये सुप्रतिष्ठितः ॥चतुर्विंशत्सहस्राणामाद्याः श्लोका इमे क्रमात् ।एषु श्लोकेषु दृश्यन्ते मन्त्रवर्णा यथाक्रमम् ॥दृश्यते च प्रबन्धान्ते मन्त्रान्तव्यञ्जनाक्षरम् ।तस्मादिदं त्वादिकाव्यं गायत्रीं महतीं विदुः ॥इत्येतदादिकाव्यार्थरहस्यं साम्प्रदायिकम् ।१ विद्यारण्यमुनीन्द्रेण दर्शितं विदुषां मुदे ॥ २॥ इति परमहंसपरिव्राजकपरिवृढेन माधवारण्यमुनिवरदयालब्धबोधेनश्रीविद्यारण्यमुनीश्वरेण प्रकाशितंश्रीमद्रामायणरहस्यं सम्पूर्णम् ॥[१ क । विद्यारण्यमुन्निर्ब्रह्मविदा प्राकाशयन्मुदा ॥ पाठान्तरम्२ ख।। गायत्र्याः श्रुतिमातुरर्थमखिलं प्रत्यक्षरं व्याकरोदेकैकस्य सहस्रमारचितवाङ्ग्रन्थाश्च रामायणे ।प्रालोड्याखिलवेदसारमसकृद्यत्तारकं ब्रह्म तद्रामो विष्णुरहस्यमूर्तिरिति यो विज्ञाय वल्मीकभूः ॥ (अधिकः पाठः )॥ श्रीगणेशाय नमः ॥॥ श्रीरामजयम् ॥ष्रि ंअहेश्वरथिर्थ सय्स् अस् अथचतुर्विंशत्यक्षरगायत्र्याख्यपरब्रह्मविद्याविलासभूतंरामायणं चतुर्विंशतिसहस्रैःश्लोकैश्चकार । तदिदं व्याक्रियते तपःस्वाध्यायेत्यादिः गायत्रीवर्णसहितश्लोकसङ्केतःचतुर्विंशतिसङ्ख्याका गायत्रीवर्णसंयुताः ।ये श्लोकाः सन्ति तानत्र विलिखामि यथाक्रमम् ॥श्लोके च प्रतिसाहस्रं प्रथमे प्रथमे क्रमात् ।गायत्र्याक्षरमेकैकं स्थापयामास वै मुनिः ॥गायत्र्यास्त्रीणि चत्वारि द्वे द्वे त्रीण्यथ षट् क्रमात् ॥चत्वारि सप्तकाण्डेषु स्थापितान्यक्षराणि तु ॥एक्ष्प्लैन्स् अस् फ़ोल्लोव्स्:(गायत्रीपदबोधिताः)।ठेय् अरे १)गुणाढ्यत्वं२)कारणत्वं ३)शरण्यत्वं ४)प्रकाशता ५)प्रकाशित्वं। ठेसे क़ुअलितिएस् अरे देस्च्रिबेद् इन् थे वेर्सेस् ओफ़् १स्त्ओर्, बालरामायणं ओर्, मूलरामायणं ओर्बेलोव्गायत्रीमन्त्राक्षरं गुणंत(तत्) सत्यज्ञानादि (सत्यं ज्ञानं अनन्तं-स्वरूपलक्षणं )स सत्यप्रतिज्ञत्वंवि पराभिभूतिसामर्थ्यंतु श्रीविष्णोः चक्राद्यायुधसंग्रहःव श्रीभगवत अभयदायितारे श्रीभगवतः भक्तनिषेव्यता (भक्तसेव्यता)ण ब्रह्मणः दीनानाथशरण्यताय श्रीभगवतः मित्रविश्वासःभ श्रीभगवतः बलाविष्करणम्ग आश्रितानन्दकारित्वंदे सर्वपूज्यत्वम्व सर्वपूज्यत्वम्स्य भगवतः दीनदुः खापनोदनम्धी भगवतः धर्मस्थापनम्म भगवतः आधिव्याधिहरत्वम्हि भगवतः आधिव्याधिहरत्वम्धि शुभसद्वृत्त्योः हेतुत्वंय नानाभीत्यपहारित्वम्य नानाभीत्यपहारित्वम्नः भगवतः अखिलैश्वर्यप्रत्वम्प्र निःसीमाभ्यधिकस्थानप्राप्तिःचो सर्वलोकनियन्तृत्वम्द सर्वलोकाधिपत्यम् (विभूतिद्धित्यैश्वर्यम्)य समस्तफलदातृत्वम्२३ स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामानुपालयन् ।।अरे चल्लेद् अस् ओर् क़ुओतेद् अस् गायत्रीरामायणं।इतिहासं\, आदिकाव्यं। ईन् ऱमयन, थेरे अरे हिद्देन्मेअनिन्ग्स्(व्यङ्ग्यार्थ) – पदव्यङ्ग्यार्थ\,वाक्यव्यङ्ग्यार्थ\, प्रबन्धव्यङ्ग्यार्थ। आल्थोउघ्ब्रह्मन्, ऱमयन (रामायण) ब्रिन्ग्स् ओउत् ओर् एक्ष्प्लैन्स्ओर् गूढार्थ इन् काव्य।

(gāyatrīmantra akṣarāṇāṃ(varṇānāṃ) śrīmad vālmīkirāmāyaṇe pradarśitāḥ)śrīmad bālakāṇḍe prathamasargādau 111tapaḥsvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam | (atra takāraḥ gāyatrī prathamākṣaram ta)nāradaṃ paripapraccha vālmikirmunipuṅgavam ||śrīmad bālakāṇḍe triṃśe sarge 13018(19)sa tena paramāstreṇa mānavena samāhataḥ | (atra sakāra gāyatrī dvitīyakṣaraṃ sa)sampūrṇaṃ yojanaśataṃ kṣiptaḥ sāgarasamplave ||śrīmad bālakāṇḍe triṣaṣṭitame sarge 1633 4viśvāmitro mahātejā bhūyastepe mahātapāḥ | (atratṛtīyākṣaraṃ vi)tataḥ kālena mahatā menakā paramāpsaraḥ ||ayodhyā kāṇḍe caturdaśe sarge 21436caturaśvo rathaḥ śrīmān nistriṃśo dhanuruttamam | (atracaturthākṣraṃ tu)vāhanaṃ narasaṃyuktaṃ chatraṃ ca śaśisannibham ||ayodhyā kāṇḍe catuścatvāriṃśe sarge 2445vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo'smin sadā'naghaḥ | (atragāyatryā pañcamākṣaraṃ va)dayāvān sarvabhūteṣu lābhastasya mahātmanaḥ ||ayodhyā kāṇḍe ekasaptatitame sarge 27133dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ | (atrare iti ṣaṣṭākṣaraṃ re)dvāḥsthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastaiḥ sahito yayau ||ayodhyā kāṇḍe ekonaśatatame sarge 29925uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam | (atraprathame pāde saptamākṣaraṃ ṇa)taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam ||āraṇya kāṇḍe dvādaśe sarge 3 124te vayaṃ vanamatyugraṃ praviṣṭāḥ pitṛśāsanāt | (atrāṣṭamākṣaraṃ yaṃ)draṣṭumicchāmahe sarve bhagavantaṃ nivedyatām ||āraṇya kāṇḍe saptacatvāriṃśe sarge 34710mama bhartā mahātejā vayasā pañcaviṃśakaḥ | (atranavamākṣaraṃ bha)aṣṭādaśa hi varṣāṇi mama janma na gaṇyate ||śrīmatkiṣkindhā kāṇḍe caturthe sarge 443tataḥ paramasaṃhṛṣṭo hanumān plavagarṣabhaḥ | (atra daśamākṣaraṃ ga)pratyuvāca tato vākyaṃ rāmaṃ vākyaviśāradaḥ ||śrīmatkiṣkindhā kāṇḍe ekatriṃśe sarge 4311sakāminaṃ dīnamadīnasattvaṃ śokābhipannaṃ samudīrṇakopam | (atra gāyatryā ekādaśākṣaraṃ de)narendrasūnurnaradevaputraṃ rāmānujaḥ pūrvajamityuvāca ||śrīmatsundarakāṇḍe prathamasargādau 511tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ | (atragāyatryā dvādaśākṣaraṃ va)iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi ||śrīmatsundarakāṇḍe saptaviṃśe sarge trijaṭāsvapne 52713tatastasya nagasyāgre ākāśasthasya dantinaḥ | (atragāyatryā trayodaśākṣaraṃ sya)bhartrā parigṛhītasya jānakī skandhamāśritā ||śrīmatsundarakāṇḍe ṣaṭcatvāriṃśe sarge 54610nāvamānyo bhavadbhiśca harirdhīraparākramaḥ | (atragāyatryā caturdaśākṣaraṃ dhī)dṛṣṭā hi harayaḥ sarve mayā vipulavikramāḥ ||śrīmadyuddhakāṇḍe prathamasargādau 611śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvadabhibhāṣitam | (atragāyatryā pañcadaśākṣaraṃ ma)rāmaḥ prītisamāyukto vākyamuttaramabravīt ||śrīmadyuddhakāṇḍe aṣṭāviṃśesarge 62826 27 rāvaṇaṃ prati śukaḥrakṣogaṇaparikṣipto rājā hyeṣa vibhīṣaṇaḥ | (atragāyatryā ṣoḍaśākṣaraṃ hi)śrīmatā rājarājena laṅkāyāmabhiṣecitaḥ ||śrīmadyudhdakāṇḍe pañcāśesarge nāgapāśavimocanasamaye 65040tejo vīryaṃ balaṃ cauja utsāhaśca mahāguṇāḥ | (atragāyatryāḥsaptadaśākṣaraṃ dhī (dhi))pradarśanaṃ ca buddhiśca smṛtiśca dviguṇaṃ tayoḥ ||śrīmadyudhdakāṇḍe aṣṭaṣaṣṭitamesarge 6681kumbhakarṇaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāghaveṇa mahātmanā | (atragāyatryāḥaṣṭādaśākṣaraṃ ya (yo))rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan ||śrīmadyudhdakāṇḍe ekāśītitamesarge 6811vijñāya tu manastasya rāghavasya mahātmanaḥ | (atragāyatryāḥ ekonaviṃśatitamākṣaraṃ ya)sannivṛtyāhavāttasmātpraviveśa purīṃ tadā (tataḥ) ||śrīmad yudhdakāṇḍe dvādaśaśatatamesarge 611225 (gītāpres 6111100)maraṇāntāni vairāṇi nirvṛttaṃ naḥ prayojanam | (atragāyatryāḥ viṃśatitamākṣaraṃ naḥ)kriyatāmasya saṃskāro mamāpyeṣa yathā tava ||uttaraśrīrāmāyaṇe prathamasargādau 711prāptarājyasya rāmasya rākṣasānāṃ vadhe kṛte | (atragāyatryāḥekaviṃśākṣaraṃ pra)ājagmū ṛṣayaḥ sarve rāghavaṃ pratinanditum ||uttaraśrīrāmayaṇe dvāviṃśesarge 7227(8)tataḥprācodayatsūtastānhayānnudhiraprabhān | (atra gāyatryāḥ dvāviṃśākṣaraṃ co)prayayau bhīmasannādo yatra rakṣapatiḥ sthitaḥ ||uttaraśrīrāmāyaṇe ekacatvāriṃśādau 7411visṛjya ca mahābāhuḥ ṛkṣavānararākṣasān | (atragāyatryāḥ trayoviṃśākṣaraṃ da)bhrātṛbhiḥ sahito rāmaḥ pramumoda sukhaṃ sukhī ||uttaraśrīrāmāyaṇe ṣaṭsaptatita,esarge 77627 28brāhmaṇasya ca dharmeṇa tvayā vai jīvitaḥ sutaḥ | (atragāyatryāḥcaturviṃśākṣaraṃ yā)uṣyatāṃ caiva rajanīṃ sakāśe mama rāghava ||(śrīgovindarāja bhāṣye trayoviṃśākṣaram)prabandhāntaślokaḥlābhasteṣāṃ jayasteṣāṃ kutasteṣāṃ parābhavaḥ |yeṣāmindīvaraśyāmo hṛdaye supratiṣṭhitaḥ ||caturviṃśatsahasrāṇāmādyāḥ ślokā ime kramāt |eṣu ślokeṣu dṛśyante mantravarṇā yathākramam ||dṛśyate ca prabandhānte mantrāntavyañjanākṣaram |tasmādidaṃ tvādikāvyaṃ gāyatrīṃ mahatīṃ viduḥ ||ityetadādikāvyārtharahasyaṃ sāmpradāyikam | 1 vidyāraṇyamunīndreṇa darśitaṃ viduṣāṃ mude || 2|| iti paramahaṃsaparivrājakaparivṛḍhena mādhavāraṇyamunivaradayālabdhabodhenaśrīvidyāraṇyamunīśvareṇa prakāśitaṃśrīmadrāmāyaṇarahasyaṃ sampūrṇam ||[1 ka | vidyāraṇyamunnirbrahmavidā prākāśayanmudā || pāṭhāntaram2 kha|| gāyatryāḥ śrutimāturarthamakhilaṃ pratyakṣaraṃ vyākarodekaikasya sahasramāracitavāṅgranthāśca rāmāyaṇe |prāloḍyākhilavedasāramasakṛdyattārakaṃ brahma tadrāmo viṣṇurahasyamūrtiriti yo vijñāya valmīkabhūḥ || (adhikaḥ pāṭhaḥ )|| śrīgaṇeśāya namaḥ |||| śrīrāmajayam ||ṣri ṃaheśvarathirtha says as athacaturviṃśatyakṣaragāyatryākhyaparabrahmavidyāvilāsabhūtaṃrāmāyaṇaṃ caturviṃśatisahasraiḥślokaiścakāra | tadidaṃ vyākriyate tapaḥsvādhyāyetyādiḥ gāyatrīvarṇasahitaślokasaṅketaḥcaturviṃśatisaṅkhyākā gāyatrīvarṇasaṃyutāḥ |ye ślokāḥ santi tānatra vilikhāmi yathākramam ||śloke ca pratisāhasraṃ prathame prathame kramāt |gāyatryākṣaramekaikaṃ sthāpayāmāsa vai muniḥ ||gāyatryāstrīṇi catvāri dve dve trīṇyatha ṣaṭ kramāt ||catvāri saptakāṇḍeṣu sthāpitānyakṣarāṇi tu ||ekṣplains as फ़ollovs:(gāyatrīpadabodhitāḥ)|ṭhey are 1)guṇāḍhyatvaṃ2)kāraṇatvaṃ 3)śaraṇyatvaṃ 4)prakāśatā 5)prakāśitvaṃ| ṭhese क़ualities are described in the verses oफ़ 1stor, bālarāmāyaṇaṃ or, mūlarāmāyaṇaṃ orbelovgāyatrīmantrākṣaraṃ guṇaṃta(tat) satyajñānādi (satyaṃ jñānaṃ anantaṃ-svarūpalakṣaṇaṃ )sa satyapratijñatvaṃvi parābhibhūtisāmarthyaṃtu śrīviṣṇoḥ cakrādyāyudhasaṃgrahaḥva śrībhagavata abhayadāyitāre śrībhagavataḥ bhaktaniṣevyatā (bhaktasevyatā)ṇa brahmaṇaḥ dīnānāthaśaraṇyatāya śrībhagavataḥ mitraviśvāsaḥbha śrībhagavataḥ balāviṣkaraṇamga āśritānandakāritvaṃde sarvapūjyatvamva sarvapūjyatvamsya bhagavataḥ dīnaduḥ khāpanodanamdhī bhagavataḥ dharmasthāpanamma bhagavataḥ ādhivyādhiharatvamhi bhagavataḥ ādhivyādhiharatvamdhi śubhasadvṛttyoḥ hetutvaṃya nānābhītyapahāritvamya nānābhītyapahāritvamnaḥ bhagavataḥ akhilaiśvaryapratvampra niḥsīmābhyadhikasthānaprāptiḥco sarvalokaniyantṛtvamda sarvalokādhipatyam (vibhūtiddhityaiśvaryam)ya samastaphaladātṛtvam23 sa jagāma vanaṃ vīraḥ pratijñāmānupālayan ||are called as or क़uoted as gāyatrīrāmāyaṇaṃ|itihāsaṃ\, ādikāvyaṃ| īn ramayana, there are hiddenmeanings(vyaṅgyārtha) – padavyaṅgyārtha\,vākyavyaṅgyārtha\, prabandhavyaṅgyārtha| ālthoughbrahman, ramayana (rāmāyaṇa) brings out or ekṣplainsor gūḍhārtha in kāvya|