सगुणनिर्गुणब्रह्माभेदवादः Sagunanirgunabrahmabhedavadah

जगतः सर्जकं चाथ रक्षकं लयकारकम् ।मुक्तिदं च जगन्मूलं वेदवेद्यं परेश्वरम् ॥ १॥

jagataḥ sarjakaṃ cātha rakṣakaṃ layakārakam |muktidaṃ ca jaganmūlaṃ vedavedyaṃ pareśvaram || 1||

साकारं च निराकारं सगुणं निर्गुणं तथा ।वन्दे परात्परं ब्रह्म श्रीरामं जानकीश्वरम् ॥ २॥

sākāraṃ ca nirākāraṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā |vande parātparaṃ brahma śrīrāmaṃ jānakīśvaram || 2||

निग्रहवर्जितां रम्यां श्रीरामस्यातिवल्लभाम् ।अनुग्रहमयीं सीतां वन्देऽहं विश्वमातरम् ॥ ३॥

nigrahavarjitāṃ ramyāṃ śrīrāmasyātivallabhām |anugrahamayīṃ sītāṃ vande'haṃ viśvamātaram || 3||

श्रीमद्रामकृपापात्रं रामसेवारतं सदा ।हनूमन्तमहं वन्दे सर्वविघ्नविनाशकम् ॥ ४॥

śrīmadrāmakṛpāpātraṃ rāmasevārataṃ sadā |hanūmantamahaṃ vande sarvavighnavināśakam || 4||

ब्रह्मसूत्रविधातारं श्रीमन्तं बादरायणम् ।बोधायनं तथा वन्दे वृत्तिकृत्पुरुषोत्तम् ॥ ५॥

brahmasūtravidhātāraṃ śrīmantaṃ bādarāyaṇam |bodhāyanaṃ tathā vande vṛttikṛtpuruṣottam || 5||

आनन्दभाष्यकर्त्तारमाचार्यचक्रवर्त्तिनम् ।वन्दे यतीश्वरं रामानन्दाचार्यं जगद्गुरुम् ॥ ६॥

ānandabhāṣyakarttāramācāryacakravarttinam |vande yatīśvaraṃ rāmānandācāryaṃ jagadgurum || 6||

व्रतीन्द्रं ब्रह्मतत्त्वज्ञं नैष्टिकब्रह्मचारिणम् ।टीलापीठेश्वरं वन्दे टीलाचार्यं जगद्गुरुम् ॥ ७॥

vratīndraṃ brahmatattvajñaṃ naiṣṭikabrahmacāriṇam |ṭīlāpīṭheśvaraṃ vande ṭīlācāryaṃ jagadgurum || 7||

श्रीमद्रामसमारम्भां रामानन्दार्यमध्यमाम् ।अस्मदाचार्यपर्यन्तां वन्दे गुरुपरम्पराम् ॥ ८॥

śrīmadrāmasamārambhāṃ rāmānandāryamadhyamām |asmadācāryaparyantāṃ vande guruparamparām || 8||

नत्त्वा गुरोः पदाम्भोजं भवाम्भोधेश्च तारकम् ।सगुणनिर्गुणब्रह्माभेदवादं कोराम्यहम् ॥ ९॥

nattvā guroḥ padāmbhojaṃ bhavāmbhodheśca tārakam |saguṇanirguṇabrahmābhedavādaṃ korāmyaham || 9||

निष्कलं निष्क्रियं चाथ निर्गुणं च निरञ्जनम् ।विज्ञानमानन्दं ब्रह्म इत्येवं श्रुतिवाक्यतः ॥ १०॥

niṣkalaṃ niṣkriyaṃ cātha nirguṇaṃ ca nirañjanam |vijñānamānandaṃ brahma ityevaṃ śrutivākyataḥ || 10||

निषेधः प्राकृतानां हि गुणानामेव राघवे ।परास्य शक्तिरित्यादिशक्त्यादिबोधकश्रुतेः ॥ ११॥

niṣedhaḥ prākṛtānāṃ hi guṇānāmeva rāghave |parāsya śaktirityādiśaktyādibodhakaśruteḥ || 11||

ननु सदेव सोम्येदमग्र आसीदिति श्रुते ।सृष्टेः पूर्वं मतं ब्रह्म भेदत्रयविवर्जितम् ॥ १२॥

nanu sadeva somyedamagra āsīditi śrute |sṛṣṭeḥ pūrvaṃ mataṃ brahma bhedatrayavivarjitam || 12||

निर्विशेषतया तस्य सगुणत्वं कथं भवेत्क्ष ।इति चेन्न यतः श्रुत्या कारणं ब्रह्म बोध्यते ॥ १३॥

nirviśeṣatayā tasya saguṇatvaṃ kathaṃ bhavetkṣa |iti cenna yataḥ śrutyā kāraṇaṃ brahma bodhyate || 13||

सूक्ष्माचिच्चिद्विशिष्टं हि कारणं ब्रह्म कथ्यते ।अन्यथा ब्रह्मणस्तस्माज्जगत्सृष्टिर्न सम्भवेत् ॥ १४॥

sūkṣmāciccidviśiṣṭaṃ hi kāraṇaṃ brahma kathyate |anyathā brahmaṇastasmājjagatsṛṣṭirna sambhavet || 14||

अङ्गीकारेण मायाया जगदुत्पत्तिसम्भवः ।इति चेन्न, विकल्पं न सहेतैतद् वचो यतः ॥ १५॥

aṅgīkāreṇa māyāyā jagadutpattisambhavaḥ |iti cenna, vikalpaṃ na sahetaitad vaco yataḥ || 15||

सर्वकर्त्री हि सा माया निर्विशेषमहं तथा ।इत्येवं ब्रह्म जानाति नवा जानाति तन्ननु ॥ १६॥

sarvakartrī hi sā māyā nirviśeṣamahaṃ tathā |ityevaṃ brahma jānāti navā jānāti tannanu || 16||

आधे तु ज्ञातृताऽऽपत्त्या निर्विशेषं कथं हि तत् ।अन्त्येऽज्ञत्वेन मायाया अङ्गीकारो न सम्भवेत् ॥ १७॥

ādhe tu jñātṛtā''pattyā nirviśeṣaṃ kathaṃ hi tat |antye'jñatvena māyāyā aṅgīkāro na sambhavet || 17||

यो वेत्ति युगपत् सर्वं प्रत्यक्षेण सदा स्वतः ।इत्यादीनां श्रुतीनां हि विरोधश्च भवेद् ध्रुवम् ॥ १८॥

yo vetti yugapat sarvaṃ pratyakṣeṇa sadā svataḥ |ityādīnāṃ śrutīnāṃ hi virodhaśca bhaved dhruvam || 18||

अङ्गीकाराय मायाया ब्रह्मशक्तिर्मता न वा ।ब्रह्माद्ये निर्विशेषं नोऽङ्गीकारश्चान्तिमे न हि ॥ १९॥

aṅgīkārāya māyāyā brahmaśaktirmatā na vā |brahmādye nirviśeṣaṃ no'ṅgīkāraścāntime na hi || 19||

किं च मायात्मकं ब्रह्म तदोच्यतां न वा तथा ।अङ्गीकारवचो व्यर्थमाद्येऽन्त्येऽनन्तता कथम् ॥ २०॥

kiṃ ca māyātmakaṃ brahma tadocyatāṃ na vā tathā |aṅgīkāravaco vyarthamādye'ntye'nantatā katham || 20||

अङ्गीकारान्नु पूर्वस्मिन् काले माया कमाश्रिता ।ब्रह्माश्रितेतिचेत् तर्हि सर्वदा स्याद् विशिष्टता ॥ २१॥

aṅgīkārānnu pūrvasmin kāle māyā kamāśritā |brahmāśriteticet tarhi sarvadā syād viśiṣṭatā || 21||

तथा चाद्वैतताहानिर्ब्रह्मणश्च भवेद् ध्रुवम् ।ईशस्यैव गुणाः सर्वे मताः सर्वज्ञतादयः ॥ २२॥

tathā cādvaitatāhānirbrahmaṇaśca bhaved dhruvam |īśasyaiva guṇāḥ sarve matāḥ sarvajñatādayaḥ || 22||

ब्रह्मणि निर्विशेषे नु तस्मात् सम्भवन्ति न ।ते मायोपाधिका ईशे मताः स्वाभाविका न हि ॥ २३॥

brahmaṇi nirviśeṣe nu tasmāt sambhavanti na |te māyopādhikā īśe matāḥ svābhāvikā na hi || 23||

अस्मान्मायीति सम्प्रोक्तः श्रुतौ मायितयेश्वरः ।इति चेन्न, कुतो यस्मान्मायी विचित्रकारकः ॥ २४॥

asmānmāyīti samproktaḥ śrutau māyitayeśvaraḥ |iti cenna, kuto yasmānmāyī vicitrakārakaḥ || 24||

मायया सततं वेत्ति प्राचीनं च शुभाशुभम् ।मायाशब्दस्तथा चैवं क्वचिज् ज्ञानस्य वाचकः ॥ २५॥

māyayā satataṃ vetti prācīnaṃ ca śubhāśubham |māyāśabdastathā caivaṃ kvacij jñānasya vācakaḥ || 25||

ब्रह्मणो यत्तदद्रेश्यमित्युक्ता निर्विशेषता ।तदन्यथाऽनुपपत्त्या सगुणान्निर्गुणं परम् ॥ २६॥

brahmaṇo yattadadreśyamityuktā nirviśeṣatā |tadanyathā'nupapattyā saguṇānnirguṇaṃ param || 26||

इति चेन्न यतः श्रुत्या निषिध्य प्राकृतान् गुणान् ।अनौपाधिकशक्त्यादिगुणा ब्रह्मणि बोधिताः ॥ २७॥

iti cenna yataḥ śrutyā niṣidhya prākṛtān guṇān |anaupādhikaśaktyādiguṇā brahmaṇi bodhitāḥ || 27||

सगुण निर्गुणशैक्यं पुराणेऽभिहितं ततः ।सगुणो निर्गुणो विष्णुर्ज्ञानगम्यो ह्यसौ स्वदृक् ॥ २८॥

saguṇa nirguṇaśaikyaṃ purāṇe'bhihitaṃ tataḥ |saguṇo nirguṇo viṣṇurjñānagamyo hyasau svadṛk || 28||

न हि तस्य गुणाः सर्वे सर्वैर्मुनिगणैरपि ।वक्तुं शक्या वियुक्तस्य सत्वाद्यैरखिलैर्गुणैः ॥ २९॥

na hi tasya guṇāḥ sarve sarvairmunigaṇairapi |vaktuṃ śakyā viyuktasya satvādyairakhilairguṇaiḥ || 29||

ब्रह्मणः सगुणत्वं तत् कल्याणगुणयोगतः ।प्राकृतगुणराहित्यान्निर्गुणत्वं च तस्य हि ॥ ३०॥

brahmaṇaḥ saguṇatvaṃ tat kalyāṇaguṇayogataḥ |prākṛtaguṇarāhityānnirguṇatvaṃ ca tasya hi || 30||

यतो वाचो निवर्त्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।श्रुत्यविषयतैवं हि ब्रह्मणि प्रतिपादितम् ॥ ३१॥

yato vāco nivarttante aprāpya manasā saha |śrutyaviṣayataivaṃ hi brahmaṇi pratipāditam || 31||

मैवं श्रुत्या तन्महिम्न इयत्ताप्रतिषेधनात् ।अन्यथा ब्रह्म वेदे तिश्रुतिकोपः समाप्नुयात् ॥ ३२॥

maivaṃ śrutyā tanmahimna iyattāpratiṣedhanāt |anyathā brahma vede tiśrutikopaḥ samāpnuyāt || 32||

निर्विशेषं परं ब्रह्म सदेवेत्यवधारणात् ।गुणतोऽप्यद्वितीयं तत् द्वितीयं सहते न हि ॥ ३३॥

nirviśeṣaṃ paraṃ brahma sadevetyavadhāraṇāt |guṇato'pyadvitīyaṃ tat dvitīyaṃ sahate na hi || 33||

अध्यारोपापवादन्यायतो रज्जावहेरिव ।आरोपो न प्रपञ्चस्य ब्रह्मणि निर्विशेषके ॥ ३४॥

adhyāropāpavādanyāyato rajjāvaheriva |āropo na prapañcasya brahmaṇi nirviśeṣake || 34||

एवञ्चापि न सिध्येद्धि ब्रह्मणि निर्विशेषता ।दृष्टान्तस्य हि वैरूप्यं भवतः कथने यतः ॥ ३५॥

evañcāpi na sidhyeddhi brahmaṇi nirviśeṣatā |dṛṣṭāntasya hi vairūpyaṃ bhavataḥ kathane yataḥ || 35||

दृष्टान्ते रज्ज्वधिष्ठानं तत्राज्ञानादहेर्भ्रमः ।अज्ञानस्याश्रयो द्रष्टा ह्यपदेष्टाऽप्यपेक्ष्यते ॥ ३६॥

dṛṣṭānte rajjvadhiṣṭhānaṃ tatrājñānādaherbhramaḥ |ajñānasyāśrayo draṣṭā hyapadeṣṭā'pyapekṣyate || 36||

यतश्चाद्वैतसिद्धान्ते ब्रह्मभिन्नं न किञ्चन ।सङ्गच्छते न दृष्टान्तो तन्मतेऽतः कथञ्चन ॥ ३७॥

yataścādvaitasiddhānte brahmabhinnaṃ na kiñcana |saṅgacchate na dṛṣṭānto tanmate'taḥ kathañcana || 37||

आरोपितप्रपञ्चस्य द्रष्टाकश्चेति कथ्यताम् ।नान्योऽतोऽस्ति श्रुतेर्वाक्याद् ब्रह्मैव नेतरो ननु ॥ ३८॥

āropitaprapañcasya draṣṭākaśceti kathyatām |nānyo'to'sti śrutervākyād brahmaiva netaro nanu || 38||

एवश्चेज् ज्ञानमात्रस्य ब्रह्मणो द्रष्टृता कथम् ।मायायोगेन सा चेति विकल्पं सहते न हि ॥ ३९॥

evaścej jñānamātrasya brahmaṇo draṣṭṛtā katham |māyāyogena sā ceti vikalpaṃ sahate na hi || 39||

आगन्तुकश्च योगोऽयं स्वाभाविको मतोऽथवा ।ब्रह्मणो विभुताहानिराद्ये पक्षे मते खलु ॥ ४०॥

āgantukaśca yogo'yaṃ svābhāviko mato'thavā |brahmaṇo vibhutāhānirādye pakṣe mate khalu || 40||

मायाशबलमेव स्यादग्रेऽपि ब्रह्म चान्तिमे ।विशिष्टमेव तद् ब्रह्म नाविशिष्टं कदापि हि ॥ ४१॥

māyāśabalameva syādagre'pi brahma cāntime |viśiṣṭameva tad brahma nāviśiṣṭaṃ kadāpi hi || 41||

गुणानां किन्तु दिव्यानां वैशिष्ट्यं राघवे मतम् ।प्राकृतानां गुणानां तु राहित्यं तत्र बुध्यताम् ॥ ४२॥

guṇānāṃ kintu divyānāṃ vaiśiṣṭyaṃ rāghave matam |prākṛtānāṃ guṇānāṃ tu rāhityaṃ tatra budhyatām || 42||

आचार्यवासवश्रीमन्मङ्गलाचार्यनिर्मितम् ।वादोऽयं जयतान्नित्यं वादिनां वादसङ्गरे ॥ ४३॥

ācāryavāsavaśrīmanmaṅgalācāryanirmitam |vādo'yaṃ jayatānnityaṃ vādināṃ vādasaṅgare || 43||

इति श्रीमङ्गलाचार्यमहामुनीन्द्रप्रणीतः सगुणनिर्गुणब्रह्माभेदवादः सम्पूर्णः ।

iti śrīmaṅgalācāryamahāmunīndrapraṇītaḥ saguṇanirguṇabrahmābhedavādaḥ sampūrṇaḥ |