रघुवीरस्तवः रामायणसारसङ्ग्रह Ramayana Sarasangraha Raghuvira Stavah

वेधोवितीर्णविशदान्नविवर्ततां स्वामप्रस्मरन् रघुपते कुलतन्तुमस्य ।मन्ये ररक्षिय विभीषणमप्रमत्तोनिःशेषयन्नपि कुलं रजनीचराणाम् ॥ १॥

vedhovitīrṇaviśadānnavivartatāṃ svāmaprasmaran raghupate kulatantumasya |manye rarakṣiya vibhīṣaṇamapramattoniḥśeṣayannapi kulaṃ rajanīcarāṇām || 1||

यज्ञं ररक्षिथ मुनेर्यदि कौशिकस्ययज्ञात्मनस्तव तु तां विदुरात्मरक्षाम् ।कीर्ति यदीच्छसि कृतार्थय मामनाथंकाकुत्स्थ वीर करुणामसृणैरपाङ्गः ॥ २॥

yajñaṃ rarakṣitha muneryadi kauśikasyayajñātmanastava tu tāṃ vidurātmarakṣām |kīrti yadīcchasi kṛtārthaya māmanāthaṃkākutstha vīra karuṇāmasṛṇairapāṅgaḥ || 2||

आरोपितं प्रथममेव धनुः पुरारेर्यन्निष्क्रयं निगमवाच उदाहरन्ति ।आप्तैव भूमितनयाप्यनपायिनी तेमानुष्यकाभिनयमात्रमिदं तदूहे ॥ ३॥

āropitaṃ prathamameva dhanuḥ purāreryanniṣkrayaṃ nigamavāca udāharanti |āptaiva bhūmitanayāpyanapāyinī temānuṣyakābhinayamātramidaṃ tadūhe || 3||

तेजोनिधौ त्वयि समुद्र इवोदबिन्दुस्तेजो यदि स्वयमलीयत भार्गवस्य ।किं तावता त्वयि रघूद्वह पूर्णमासीत्किं त्वेष तापसवटुः कृपणो बभूव ॥ ४॥

tejonidhau tvayi samudra ivodabindustejo yadi svayamalīyata bhārgavasya |kiṃ tāvatā tvayi raghūdvaha pūrṇamāsītkiṃ tveṣa tāpasavaṭuḥ kṛpaṇo babhūva || 4||

राज्याभिषेचनविधिः शिरसि प्रसक्तःपित्राज्ञया परिहतोऽप्यसकृत्त्वयायम् ।काकुत्स्थ पर्यवसितस्तव पादुकायांकीर्तिस्तु धीर इति पूरयति त्रिलोकीम् ॥ ५॥

rājyābhiṣecanavidhiḥ śirasi prasaktaḥpitrājñayā parihato'pyasakṛttvayāyam |kākutstha paryavasitastava pādukāyāṃkīrtistu dhīra iti pūrayati trilokīm || 5||

आज्ञा गुरोरहृदयामपि साधयिष्यन्सत्यव्रतप्रियतया विपिनं गतस्त्वम् ।ब्रह्मार्पणोपहृतकर्मफलोऽपि लोकैर्गृह्णीय नाहमिति किं मुनिमात्थ मिथ्या ॥ ६॥

ājñā gurorahṛdayāmapi sādhayiṣyansatyavratapriyatayā vipinaṃ gatastvam |brahmārpaṇopahṛtakarmaphalo'pi lokairgṛhṇīya nāhamiti kiṃ munimāttha mithyā || 6||

शत्रोः खसारमुपलब्धवतः स्फुटं प्राक्शङ्के तवाजनि कियानयमित्यवज्ञा ।नो चेच्चतुर्दशसहस्रिकया भटानांप्राप्तं द्विषं व्यजयथाः कथमेक एवम् ॥ ७॥

śatroḥ khasāramupalabdhavataḥ sphuṭaṃ prākśaṅke tavājani kiyānayamityavajñā |no ceccaturdaśasahasrikayā bhaṭānāṃprāptaṃ dviṣaṃ vyajayathāḥ kathameka evam || 7||

नेतुस्तवापि जगतामभवत् कदाचिन्नेता विराध इति नाथ यथा तथैव ।व्यामोहयन्नपि जगन्निजमायया त्वंव्यामोहितोऽसि हरिणेन हिरण्मयेन ॥ ८॥

netustavāpi jagatāmabhavat kadācinnetā virādha iti nātha yathā tathaiva |vyāmohayannapi jagannijamāyayā tvaṃvyāmohito'si hariṇena hiraṇmayena || 8||

तत्तत्फलः स स विधिः सकलास्तु लोकाःस्वात्मानुचिन्तनवतः सुलभा भुवीति ।व्यक्तं जटायुषि चिराद्दिवमेव सर्वांकाकुत्स्थ लब्धवति ते घटितामपाङ्गैः ॥ ९॥

tattatphalaḥ sa sa vidhiḥ sakalāstu lokāḥsvātmānucintanavataḥ sulabhā bhuvīti |vyaktaṃ jaṭāyuṣi cirāddivameva sarvāṃkākutstha labdhavati te ghaṭitāmapāṅgaiḥ || 9||

हत्वा कबन्धमटवीमभिपर्यटन् यच्छ्रान्तः क्षुधा बुभुजिषे सदने शबर्याः ।त्वय्येकमात्रकबलार्पणजं फलं वाभुङ्क्तामियं कथमलं न जगन्ति यस्य ॥ १०॥

hatvā kabandhamaṭavīmabhiparyaṭan yacchrāntaḥ kṣudhā bubhujiṣe sadane śabaryāḥ |tvayyekamātrakabalārpaṇajaṃ phalaṃ vābhuṅktāmiyaṃ kathamalaṃ na jaganti yasya || 10||

मर्त्यात्मतामभिनिनीषसि चेतवस्तुमर्त्येषु किं भुवि न सन्ति परावरज्ञाः ।बोद्धुं स्वतोऽपि निलयं तदरेर्विनैवदैन्यं रघूद्वह कियत्कियदन्वकार्षीः ॥ ११॥

martyātmatāmabhininīṣasi cetavastumartyeṣu kiṃ bhuvi na santi parāvarajñāḥ |boddhuṃ svato'pi nilayaṃ tadarervinaivadainyaṃ raghūdvaha kiyatkiyadanvakārṣīḥ || 11||

एकेन सप्त च तरूनिषुणापविध्यन्पादाञ्चलेन दशयोजनमस्थि धून्वन् ।मथ्नन् सुतं मुरपतेरपि लीलयैवकिं मन्यसे मनुजता प्रकटीकृतेति ॥ १२॥

ekena sapta ca tarūniṣuṇāpavidhyanpādāñcalena daśayojanamasthi dhūnvan |mathnan sutaṃ murapaterapi līlayaivakiṃ manyase manujatā prakaṭīkṛteti || 12||

प्रस्थापिता मृगयितुं रविजेन सीतांदूताः समं रघुकुलोद्वह यद्यपीमे ।भारस्तथापि निहितो भवताञ्जनेयेकस्तां परां चितमबैतु परः शिवांशात् ॥ १३॥

prasthāpitā mṛgayituṃ ravijena sītāṃdūtāḥ samaṃ raghukulodvaha yadyapīme |bhārastathāpi nihito bhavatāñjaneyekastāṃ parāṃ citamabaitu paraḥ śivāṃśāt || 13||

दृष्ट्वाभिलप्य परितोष्य च सेवया त्वंनाबोधि यत्सुखमबोधि तदात्मतत्वम् ।यद्दर्शनोद्यमत एव हनूमता तांत्वत्तोऽपि सेव्यचरणां क्षितिजामुपासे ॥ १४॥

dṛṣṭvābhilapya paritoṣya ca sevayā tvaṃnābodhi yatsukhamabodhi tadātmatatvam |yaddarśanodyamata eva hanūmatā tāṃtvatto'pi sevyacaraṇāṃ kṣitijāmupāse || 14||

उत्तीर्य सिन्धुमुपलभ्य सुतामवन्याःनिर्दग्धशात्रवपुरो निहतारिसैन्यः ।ब्रह्मास्त्रतोऽपि हनुमानभवन्न बद्धःकिं विश्वमातृभजनात्परतोऽपि बन्धः ॥ १५॥

uttīrya sindhumupalabhya sutāmavanyāḥnirdagdhaśātravapuro nihatārisainyaḥ |brahmāstrato'pi hanumānabhavanna baddhaḥkiṃ viśvamātṛbhajanātparato'pi bandhaḥ || 15||

नित्यं सुषुप्तिषु परिष्वजसे न रामभूतानि किं निखिलभूतगृहाशयस्त्वम् ।आसाद्य तत्प्रकटमर्थमवाप कीर्तिमाचन्द्रतारविमलामनिलात्मजन्मा ॥ १६॥

nityaṃ suṣuptiṣu pariṣvajase na rāmabhūtāni kiṃ nikhilabhūtagṛhāśayastvam |āsādya tatprakaṭamarthamavāpa kīrtimācandratāravimalāmanilātmajanmā || 16||

सिन्धुं विशोषयितुमाददिषे किलेषुंप्रज्वालिते शयनवेश्मनि पावकेन ।कान्तासखः क्व विहरिष्यसि तात पश्चादित्थं हि नाम धिषणां जहति स्मरान्धाः ॥ १७॥

sindhuṃ viśoṣayitumādadiṣe kileṣuṃprajvālite śayanaveśmani pāvakena |kāntāsakhaḥ kva vihariṣyasi tāta paścāditthaṃ hi nāma dhiṣaṇāṃ jahati smarāndhāḥ || 17||

स्वैरं तरन्त इतरानपि तारयन्तिप्राञ्चस्त्रिलोकगुरवो गतशोकहर्षाः ।इत्याहुरागमविदो यदिदं त्वदीयेसेतौ निरैक्षिषि चिराय महोपलेषु ॥ १८॥

svairaṃ taranta itarānapi tārayantiprāñcastrilokaguravo gataśokaharṣāḥ |ityāhurāgamavido yadidaṃ tvadīyesetau niraikṣiṣi cirāya mahopaleṣu || 18||

त्वामेव नाथमुपयातयतोररातेःसोदर्ययोः सममविन्दत राज्यमेकः ।अन्या तु निष्करुणमेव विरूपितासीदीदृग्विधानि हृदयानि महेश्वराणाम् ॥ १९॥

tvāmeva nāthamupayātayatorarāteḥsodaryayoḥ samamavindata rājyamekaḥ |anyā tu niṣkaruṇameva virūpitāsīdīdṛgvidhāni hṛdayāni maheśvarāṇām || 19||

हस्ते विलग्नमपि रावणमाद्ययुद्धदेवो मुमोच दययेति परिष्टुवन्ति ।त्वां बालिशास्तनुभृतो न तु तेऽवयन्तिनिःशेषराक्षसवधाभिनिवेशरौक्ष्यम् ॥ २०॥

haste vilagnamapi rāvaṇamādyayuddhadevo mumoca dayayeti pariṣṭuvanti |tvāṃ bāliśāstanubhṛto na tu te'vayantiniḥśeṣarākṣasavadhābhiniveśaraukṣyam || 20||

नागास्त्रबन्धपरुषां स्मर नाथ वेलाकीदृग्व्यथा तव तदास कियद्विधेति ।नित्या दशा चलति सा भवन्धितो मेज्ञातव्यथे सकरुणे किमितो वदेयम् ॥ २१॥

nāgāstrabandhaparuṣāṃ smara nātha velākīdṛgvyathā tava tadāsa kiyadvidheti |nityā daśā calati sā bhavandhito mejñātavyathe sakaruṇe kimito vadeyam || 21||

सभ्रातृबान्धवसुतं सबलं सभृत्यंलङ्केश्वरं त्वयि जिघांसति लब्धबोधः ।आगः प्रमार्ष्टुमविचार्य वरार्पणोत्थंस्वास्त्रं गतस्तमवधीत्स्वयमेव वेधाः ॥ २२॥

sabhrātṛbāndhavasutaṃ sabalaṃ sabhṛtyaṃlaṅkeśvaraṃ tvayi jighāṃsati labdhabodhaḥ |āgaḥ pramārṣṭumavicārya varārpaṇotthaṃsvāstraṃ gatastamavadhītsvayameva vedhāḥ || 22||

अग्नौ विशेति शबरीशरभङ्गयोर्यदाज्ञामवास्त्वमनिषिध्य गिरापि किंञ्चित् ।दृष्टा ततो रघुपते दयिता त्वयापिज्वालाकलापजटिलं ज्वलनं विशन्ती ॥ २३॥

agnau viśeti śabarīśarabhaṅgayoryadājñāmavāstvamaniṣidhya girāpi kiṃñcit |dṛṣṭā tato raghupate dayitā tvayāpijvālākalāpajaṭilaṃ jvalanaṃ viśantī || 23||

अब्जैव सा प्रथमतो धरणेस्ततोऽभूज्जाता ततो ज्वलनतोऽपि यतस्तदूहे ।सर्वागमान्तपरिघुष्टसदाख्यमूर्तभूतत्रयावतरणादभवत्सतीति ॥ २४॥

abjaiva sā prathamato dharaṇestato'bhūjjātā tato jvalanato'pi yatastadūhe |sarvāgamāntaparighuṣṭasadākhyamūrtabhūtatrayāvataraṇādabhavatsatīti || 24||

दत्तां पुरैव जनसंसदि पाटुकायैराज्यश्रियं पुनरुपेत्य यदग्रहीस्त्वम् ।दत्तापहाररसिकेन ततस्त्वयैषादत्तापि देहिषु मृषैव रघूद्वह श्रीः ॥ २५॥

dattāṃ puraiva janasaṃsadi pāṭukāyairājyaśriyaṃ punarupetya yadagrahīstvam |dattāpahārarasikena tatastvayaiṣādattāpi dehiṣu mṛṣaiva raghūdvaha śrīḥ || 25||

दाता बभूविथ कपीन्द्रविभीषणाभ्यांस्वं स्वं पदं त्वमनुमत्य यतस्ततोऽहम् ।मह्यं मदीयमपि तात्त्विकमेव रूपंकिञ्चित् प्रदर्श्य भज कीर्तिमिति स्तुवे त्वाम् ॥ २६॥

dātā babhūvitha kapīndravibhīṣaṇābhyāṃsvaṃ svaṃ padaṃ tvamanumatya yatastato'ham |mahyaṃ madīyamapi tāttvikameva rūpaṃkiñcit pradarśya bhaja kīrtimiti stuve tvām || 26||

मिथ्यापवादकलयापि विहाय शुद्धःसद्यः प्रियां सुदृढमात्मनि सम्प्ररूढे ।स्वामिन् जगज्जनयितृत्वमृषापवादेस्मरं प्रवर्तयसि किं भवमीदृशं नः ॥ २७॥

mithyāpavādakalayāpi vihāya śuddhaḥsadyaḥ priyāṃ sudṛḍhamātmani samprarūḍhe |svāmin jagajjanayitṛtvamṛṣāpavādesmaraṃ pravartayasi kiṃ bhavamīdṛśaṃ naḥ || 27||

लङ्कारणोपहृतराक्षसराजकोऽसौविप्रार्भकं तु कमपि त्वयि लिप्समाने ।प्रातिस्विकं प्रतिनिधिं पुनराचकाङ्क्षकालस्तपस्विनमहो वृषलं कठोरः ॥ २८॥

laṅkāraṇopahṛtarākṣasarājako'sauviprārbhakaṃ tu kamapi tvayi lipsamāne |prātisvikaṃ pratinidhiṃ punarācakāṅkṣakālastapasvinamaho vṛṣalaṃ kaṭhoraḥ || 28||

प्रान्ते क्वचिद्धिमगिरेर्हिमवर्षदग्धेप्राप्तं श्रमेण महता भरतेन राज्यम् ।पश्यन् भुवं च लवणस्य कनिष्ठलब्धांसौमित्रिरैहत न राज्यकथां सुमेधाः ॥ २९॥

prānte kvaciddhimagirerhimavarṣadagdheprāptaṃ śrameṇa mahatā bharatena rājyam |paśyan bhuvaṃ ca lavaṇasya kaniṣṭhalabdhāṃsaumitriraihata na rājyakathāṃ sumedhāḥ || 29||

प्राचेतसग्रथितकाव्यनिवेद्यमाननिःसीमभव्यचरितापि भवन्निदेशात् ।या प्रत्ययाय यतते स्म सतां समक्षंसाविन्दत प्रकृतिमेव सुता धरण्याः ॥ ३०॥

prācetasagrathitakāvyanivedyamānaniḥsīmabhavyacaritāpi bhavannideśāt |yā pratyayāya yatate sma satāṃ samakṣaṃsāvindata prakṛtimeva sutā dharaṇyāḥ || 30||

प्रस्थाप्य भूमितनयां परमं पदं प्राक्सौमित्रिमप्यनुपदं भुजगावतारम् ।सद्यस्त्यजन्निव दिवं गमयन्नुपायात्सज्जीचकर्थ शयनीयमिति प्रतीमः ॥ ३१॥

prasthāpya bhūmitanayāṃ paramaṃ padaṃ prāksaumitrimapyanupadaṃ bhujagāvatāram |sadyastyajanniva divaṃ gamayannupāyātsajjīcakartha śayanīyamiti pratīmaḥ || 31||

द्यौरर्पिता खगवराय महोपकर्त्रेदत्तं पदं तदधिकं विषयाश्रितेभ्यः ।नामापि ते सकृदकीर्तयते तु मह्यंसायुज्यमेव रघुपुङ्गव दातुमर्हम् ॥ ३२॥

dyaurarpitā khagavarāya mahopakartredattaṃ padaṃ tadadhikaṃ viṣayāśritebhyaḥ |nāmāpi te sakṛdakīrtayate tu mahyaṃsāyujyameva raghupuṅgava dātumarham || 32||

सत्यप्रियाय शरणागतवत्सलायसर्वापदां प्रशमनाय सकृत्प्रपत्त्या ।श्रीरामनामपरिपूतजगत्त्रयायसीतासखाय पुरुषाय नमो नमस्ते ॥ ३३॥

satyapriyāya śaraṇāgatavatsalāyasarvāpadāṃ praśamanāya sakṛtprapattyā |śrīrāmanāmaparipūtajagattrayāyasītāsakhāya puruṣāya namo namaste || 33||

इति श्रीमद्भरद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीकण्ठमतप्रतिष्ठापनाचार्यचतुरधिकशतप्रबन्धनिर्वाहक श्रीमन्महाव्रतयाजिश्रीमदप्पय्यदीक्षितसोदर्यश्रीमदाञ्चादीक्षितपौत्रेणनारायणदीक्षितात्मजेन श्रीभूमिदेवीगर्भसम्भवेन श्रीनीलकण्ठदीक्षितेनविरचितासु कृतिषु रामायणसारसङ्ग्रहरघुवीरस्तवः समाप्तः ॥

iti śrīmadbharadvājakulajaladhikaustubhaśrīkaṇṭhamatapratiṣṭhāpanācāryacaturadhikaśataprabandhanirvāhaka śrīmanmahāvratayājiśrīmadappayyadīkṣitasodaryaśrīmadāñcādīkṣitapautreṇanārāyaṇadīkṣitātmajena śrībhūmidevīgarbhasambhavena śrīnīlakaṇṭhadīkṣitenaviracitāsu kṛtiṣu rāmāyaṇasārasaṅgraharaghuvīrastavaḥ samāptaḥ ||