भुशुण्डिरामायणम् पूर्वखण्ड ०११-०२० Bhushundi Ramayanam Purvakhanda 011-020

श्रुतय ऊचुः ।जय जय भुवनत्रयसन्तापहरण नवाम्बुदाकृते! सकलकल्याणगुण निधान निरुपमसौन्दर्य विजितकन्दर्पकोटिदर्पमन्दस्मितमाधुरीसुधारसधारापराभूतशरच्चन्द्रचन्द्रिकावलेपकमलाकुचकुङ्कुमपिञ्जरीकृतवक्षस्थलविराजितमहाकौस्तुभमणिमरीचिमालानिराकृतत्रिभुवनतिमिरनिरुपम नित्य निरीह निराभास निरञ्जन निर्विकारनित्याकार निर्गुण नित्यानन्दमयविग्रह निःकिञ्चनजनप्रियब्रह्माण्डकोटिकमलासंसेव्यमानचरणकमलरजःपरागपवित्रितवसुधातलनवीनवनमालाधर राम श्रीराम राघव मुकुन्द रामचन्द्रजनार्दन जगदीश पुरुषोत्तम द्विभुज धनुर्वाणादिधरश्रीवत्सधर महापुरुष महाकारुणिक महाजिष्णो महेश्वरमहाजनाचार परिपालक सूर्यकुलोत्तम रघुकुलोत्तमसमर्यादावतारिन् जगद्विधरणदहरवेश्मान्तःस्थव्यापक परमात्मन्ननिर्द्देश्याप्रमेयातर्क्यकोमलापाङ्गनिर्मुक्तकटाक्षसङ्क्षोभितास्मन्मानसमहामदनसंवर्द्धननमस्ते नमस्ते ॥ १॥

śrutaya ūcuḥ |jaya jaya bhuvanatrayasantāpaharaṇa navāmbudākṛte! sakalakalyāṇaguṇa nidhāna nirupamasaundarya vijitakandarpakoṭidarpamandasmitamādhurīsudhārasadhārāparābhūtaśaraccandracandrikāvalepakamalākucakuṅkumapiñjarīkṛtavakṣasthalavirājitamahākaustubhamaṇimarīcimālānirākṛtatribhuvanatimiranirupama nitya nirīha nirābhāsa nirañjana nirvikāranityākāra nirguṇa nityānandamayavigraha niḥkiñcanajanapriyabrahmāṇḍakoṭikamalāsaṃsevyamānacaraṇakamalarajaḥparāgapavitritavasudhātalanavīnavanamālādhara rāma śrīrāma rāghava mukunda rāmacandrajanārdana jagadīśa puruṣottama dvibhuja dhanurvāṇādidharaśrīvatsadhara mahāpuruṣa mahākāruṇika mahājiṣṇo maheśvaramahājanācāra paripālaka sūryakulottama raghukulottamasamaryādāvatārin jagadvidharaṇadaharaveśmāntaḥsthavyāpaka paramātmannanirddeśyāprameyātarkyakomalāpāṅganirmuktakaṭākṣasaṅkṣobhitāsmanmānasamahāmadanasaṃvarddhananamaste namaste || 1||

त्रिपृष्ठपुरस्थाभिरस्माभिरालोकितुं प्रार्थितो यद्दर्शनसुखमुखंकिन्नु त्वदीयं प्रियं करवाम त्रिभुवनसुन्दरमिदं तेरूपमवलोकितवत्यो न वयं क्षणमपीतो विचलितुं शक्ताः अद्यावधितव चरणधावनीर्दास्य एव भविष्यामः ॥ २॥

tripṛṣṭhapurasthābhirasmābhirālokituṃ prārthito yaddarśanasukhamukhaṃkinnu tvadīyaṃ priyaṃ karavāma tribhuvanasundaramidaṃ terūpamavalokitavatyo na vayaṃ kṣaṇamapīto vicalituṃ śaktāḥ adyāvadhitava caraṇadhāvanīrdāsya eva bhaviṣyāmaḥ || 2||

नमः सुन्दरवर भवतेऽनर्घ्यगुण ब्रह्मादीनामपिवाङ्मनसागोचरा कृतये निजानन्दरसनिमग्नायकैशोरवेशशुद्धमूर्त्तये निजलीलावशीकृतलक्ष्मीसहस्रमहाकेलिमहारसिकाय ब्रह्मण्याय वदान्याय साधुवादनिकेतनायकरिष्यमाणभुवनत्रयमङ्गलपरिणामसूचकमधुरस्मितमण्डितमुखचन्द्रायश्रीरामचन्द्राय ॥ ३॥

namaḥ sundaravara bhavate'narghyaguṇa brahmādīnāmapivāṅmanasāgocarā kṛtaye nijānandarasanimagnāyakaiśoraveśaśuddhamūrttaye nijalīlāvaśīkṛtalakṣmīsahasramahākelimahārasikāya brahmaṇyāya vadānyāya sādhuvādaniketanāyakariṣyamāṇabhuvanatrayamaṅgalapariṇāmasūcakamadhurasmitamaṇḍitamukhacandrāyaśrīrāmacandrāya || 3||

इत्थं संस्तूय तं नाथं श्रुतयो जातमङ्गलाः ।सरय्वा अपरे पारेऽवतेरुर्गोपवेश्मषु ॥ ४॥

itthaṃ saṃstūya taṃ nāthaṃ śrutayo jātamaṅgalāḥ |sarayvā apare pāre'vaterurgopaveśmaṣu || 4||

तास्तेषां घोषनाथानामाभीराणां कुले कुले ।सहस्रशो जनिं कृत्वा रामसेवार्थमुत्सुकाः ॥ ५॥

tāsteṣāṃ ghoṣanāthānāmābhīrāṇāṃ kule kule |sahasraśo janiṃ kṛtvā rāmasevārthamutsukāḥ || 5||

रामो वै भगवान् साक्षात् पूर्णः श्रीपुरुषोत्तमः ।तत्क्षणात् पश्यतोरेव कौशल्यारघुनाथयोः ॥ ६॥

rāmo vai bhagavān sākṣāt pūrṇaḥ śrīpuruṣottamaḥ |tatkṣaṇāt paśyatoreva kauśalyāraghunāthayoḥ || 6||

शैशवं रूपमास्थाय व्यरुचज्जातको यथा ।तं दृष्ट्वा पितरौ तस्य ययतुर्विस्मयं परम् ॥ ७॥

śaiśavaṃ rūpamāsthāya vyarucajjātako yathā |taṃ dṛṣṭvā pitarau tasya yayaturvismayaṃ param || 7||

अहो ! अस्य महेशस्य लीलाक्रीडनकं वपुः ।अयं हि नः सुखं दास्यत्युत्तरे वयसिस्थयोः ॥ ८॥

aho ! asya maheśasya līlākrīḍanakaṃ vapuḥ |ayaṃ hi naḥ sukhaṃ dāsyatyuttare vayasisthayoḥ || 8||

इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे श्रुतिस्तवोनाम एकादशोऽध्यायः ॥ ११॥

iti śrīmadādirāmāyaṇe brahmabhuśuṇḍasaṃvāde śrutistavonāma ekādaśo'dhyāyaḥ || 11||

८/२७०

8/270

अथाहनन् दुन्दुभिवादिनो भुविप्रमोदिताः संसदि देवदुन्दुभीन् ।जगुश्च विद्याधरकिन्नरीगणाःप्रबन्धजन्मोत्सवगायनोद्धुराः ॥ १॥

athāhanan dundubhivādino bhuvipramoditāḥ saṃsadi devadundubhīn |jaguśca vidyādharakinnarīgaṇāḥprabandhajanmotsavagāyanoddhurāḥ || 1||

सुराश्च तूर्यत्रिकनादमोदिताःसुरद्रुमाणां कुसुमैरवाकिरन् ।कृताङ्गभूषा ननृतुश्च सम्भ्रमात्सुराङ्गनाभिर्गगनाङ्गणस्थिताः ॥ २॥

surāśca tūryatrikanādamoditāḥsuradrumāṇāṃ kusumairavākiran |kṛtāṅgabhūṣā nanṛtuśca sambhramātsurāṅganābhirgaganāṅgaṇasthitāḥ || 2||

दिशां प्रसादः सहसा तदाभवद्ययुः सुखस्पर्शकराः समीरणाः ।सुरोचिषा रोचित उद्गतो रविर्नभस्तलं दर्पणनिर्मलं बभौ ॥ ३॥

diśāṃ prasādaḥ sahasā tadābhavadyayuḥ sukhasparśakarāḥ samīraṇāḥ |surociṣā rocita udgato ravirnabhastalaṃ darpaṇanirmalaṃ babhau || 3||

प्रदर्शयामास तथैव कालोनिजान् गुणान् सन्ततमाधिदैविकान् ।विज्ञाय सर्वेश्वरमत्र जातंरमा निजांशैरवतारमाचरत् ॥ ४॥

pradarśayāmāsa tathaiva kālonijān guṇān santatamādhidaivikān |vijñāya sarveśvaramatra jātaṃramā nijāṃśairavatāramācarat || 4||

ततोऽधिकूलौ मधुरौ सरय्वारत्नोप्तहेमप्रभवौ बभूवतुः ।सरिच्च चान्द्री विमला विरेजेसमुल्लसत्काञ्चनबालुकाढ्या ॥ ५॥

tato'dhikūlau madhurau sarayvāratnoptahemaprabhavau babhūvatuḥ |saricca cāndrī vimalā virejesamullasatkāñcanabālukāḍhyā || 5||

सर्वे द्रुमास्तत्र सुरद्रुमोपमाःसर्वे निधीनां निवहा इहासुः ।सर्वे च ते दिव्यसमृद्ध योगाये प्रादुरासुः कमलानिकेतने ॥ ६॥

sarve drumāstatra suradrumopamāḥsarve nidhīnāṃ nivahā ihāsuḥ |sarve ca te divyasamṛddha yogāye prādurāsuḥ kamalāniketane || 6||

राजा दशरथः स्नात्वा कृत्तश्मश्रुरलङ्कृतः ।जातकर्म कुमाराणां चकार विधिवद्द्विजैः ॥ ७॥

rājā daśarathaḥ snātvā kṛttaśmaśruralaṅkṛtaḥ |jātakarma kumārāṇāṃ cakāra vidhivaddvijaiḥ || 7||

जातकर्मोत्सवे धेनूः कोटिशः समलङ्कृताः ।ब्राह्मणेभ्यो ददौ राजा युक्तः परमया मुदा ॥ ८॥

jātakarmotsave dhenūḥ koṭiśaḥ samalaṅkṛtāḥ |brāhmaṇebhyo dadau rājā yuktaḥ paramayā mudā || 8||

नृत्यतां गायकानां च वाद्यतां पुरयोषिताम् ।मनोरथाधिकं प्रादात् पटभूषणधोरणम् ॥ ९॥

nṛtyatāṃ gāyakānāṃ ca vādyatāṃ purayoṣitām |manorathādhikaṃ prādāt paṭabhūṣaṇadhoraṇam || 9||

वन्धुभ्यो ज्ञातिजेभ्यश्च महाराजेभ्य एव च ।सम्माननं चकारोच्चैर्वासोऽलङ्कारसम्पदा ॥ १०॥

vandhubhyo jñātijebhyaśca mahārājebhya eva ca |sammānanaṃ cakāroccairvāso'laṅkārasampadā || 10||

तत्राशिषः प्रयुञ्जानाः प्रेमपूर्णा द्विजातयः ।कुमाराणां सुभव्याय जन्मस्वस्त्ययनं जगुः ॥ ११॥

tatrāśiṣaḥ prayuñjānāḥ premapūrṇā dvijātayaḥ |kumārāṇāṃ subhavyāya janmasvastyayanaṃ jaguḥ || 11||

अथास्थाने स्थितं भूपं सदूर्वादलपाणयः ।पौरा जनाः समाजग्मुरन्योन्यकृतमङ्गलाः ॥ १२॥

athāsthāne sthitaṃ bhūpaṃ sadūrvādalapāṇayaḥ |paurā janāḥ samājagmuranyonyakṛtamaṅgalāḥ || 12||

मण्डिता मण्डमानाश्च जातकौतुकवृद्धयः ।सुहृदः साधवश्चैव भक्ता देवर्षयस्तथा ॥ १३॥

maṇḍitā maṇḍamānāśca jātakautukavṛddhayaḥ |suhṛdaḥ sādhavaścaiva bhaktā devarṣayastathā || 13||

कोटिब्रह्माण्डनाथाश्च देवा ब्रह्मादयोऽखिलाः ।कोटयश्च महेन्द्राणां यमानां कोटयस्तथा ॥ १४॥

koṭibrahmāṇḍanāthāśca devā brahmādayo'khilāḥ |koṭayaśca mahendrāṇāṃ yamānāṃ koṭayastathā || 14||

कोटयो वरुणानां च कुबेराणां च कोटयः ।रुद्राणां कोटयश्चैव तस्मिन् जन्ममहोत्सवे ॥ १५॥

koṭayo varuṇānāṃ ca kuberāṇāṃ ca koṭayaḥ |rudrāṇāṃ koṭayaścaiva tasmin janmamahotsave || 15||

अनृत्यन्त प्रमोदेन सिद्ध गन्धर्वलोकवत् ।अन्ये खदिग्भूमिचराः प्रमोदरसरञ्जिताः ॥ १६॥

anṛtyanta pramodena siddha gandharvalokavat |anye khadigbhūmicarāḥ pramodarasarañjitāḥ || 16||

ग्रहाश्च सर्वे शुभवेषधारिणःस्वरूपतः स्वस्वगृहेषु तस्थिरे ।ब्रह्माण्डकोटिष्वपि याश्च सम्पदस्ता मूर्तिमत्यः सहसाऽऽविरासुः ॥ १७॥

grahāśca sarve śubhaveṣadhāriṇaḥsvarūpataḥ svasvagṛheṣu tasthire |brahmāṇḍakoṭiṣvapi yāśca sampadastā mūrtimatyaḥ sahasā''virāsuḥ || 17||

राजानश्च महामोदा नानोपायनपाणयः ।समाजग्मुः शुभं वक्तुं तस्मिन्रामजनोत्सवे ॥ १८॥

rājānaśca mahāmodā nānopāyanapāṇayaḥ |samājagmuḥ śubhaṃ vaktuṃ tasminrāmajanotsave || 18||

दूर्वादलसनाथेभ्यस्तेभ्यो राजा भृशं ददौ ।दिव्यभूषणवासांसि वस्तूनि बहुलानि च ॥ १९॥

dūrvādalasanāthebhyastebhyo rājā bhṛśaṃ dadau |divyabhūṣaṇavāsāṃsi vastūni bahulāni ca || 19||

तोषेण पूर्णचित्तास्ते स्पृहयन्ति परस्परम् ।नरेन्द्रस्य कुमाराणां भूय आभ्युदयं शुभम् ॥ २०॥

toṣeṇa pūrṇacittāste spṛhayanti parasparam |narendrasya kumārāṇāṃ bhūya ābhyudayaṃ śubham || 20||

प्रजा ऊचुः ।अहो दशरथो राजा भाग्यवान् मङ्गलालयः ।यस्योत्तरं वयः सम्यक् सुतजन्मोत्सवैर्युतम् ॥ २१॥

prajā ūcuḥ |aho daśaratho rājā bhāgyavān maṅgalālayaḥ |yasyottaraṃ vayaḥ samyak sutajanmotsavairyutam || 21||

अहो अस्य कुमाराणां दीर्घमायुर्भवत्विति ।अस्मदीयैर्महाभाग्यैरेते जीयासुरीश्वराः ॥ २२॥

aho asya kumārāṇāṃ dīrghamāyurbhavatviti |asmadīyairmahābhāgyairete jīyāsurīśvarāḥ || 22||

अहो विधे धन्यतमोऽसि यत्स्वयंमनोरथं पूरितवान् नृपस्य नः ।जातोऽधुना भव्यकरो नृलोकःसमस्तसौभाग्यकलाधिवासितः ॥ २३॥

aho vidhe dhanyatamo'si yatsvayaṃmanorathaṃ pūritavān nṛpasya naḥ |jāto'dhunā bhavyakaro nṛlokaḥsamastasaubhāgyakalādhivāsitaḥ || 23||

ब्रह्मादयः सुराः सर्वे वसिष्ठाद्याः सुरर्षयः ।प्रायुञ्जन्नाशिषो याभिर्वृद्धिमन्तः कुमारकाः ॥ २४॥

brahmādayaḥ surāḥ sarve vasiṣṭhādyāḥ surarṣayaḥ |prāyuñjannāśiṣo yābhirvṛddhimantaḥ kumārakāḥ || 24||

कुमाराः विधिसुस्नाता धात्रीभिः समलङ्कृताः ।विरेजुः सहसोद्भूता मणयो वारिधेर्यथा ॥ २५॥

kumārāḥ vidhisusnātā dhātrībhiḥ samalaṅkṛtāḥ |virejuḥ sahasodbhūtā maṇayo vāridheryathā || 25||

ते मातृभिः कृतसुमङ्गलसूतिकायांनीराजितास्तपनबिम्बमहौजसोऽपि ।नेत्रान्तलग्नकलकज्जलविन्दुजातदृष्टिप्रदोषविषया प्रणयं पुपोषुः ॥ २६॥

te mātṛbhiḥ kṛtasumaṅgalasūtikāyāṃnīrājitāstapanabimbamahaujaso'pi |netrāntalagnakalakajjalavindujātadṛṣṭipradoṣaviṣayā praṇayaṃ pupoṣuḥ || 26||

दिने दिनेऽङ्गलावण्यवृद्।ह्ध्या रोचन्ति बालकाः ।अजातदर्शदशना जननीनेत्रसौख्यदाः ॥ २७॥

dine dine'ṅgalāvaṇyavṛd|hdhyā rocanti bālakāḥ |ajātadarśadaśanā jananīnetrasaukhyadāḥ || 27||

आशीभिः पौरलोकानां जनानां च मनोरथैः ।वर्द्धमानाः प्रतिदिनं व्यूहात्मानो व्यरोचयन् ॥ २८॥

āśībhiḥ pauralokānāṃ janānāṃ ca manorathaiḥ |varddhamānāḥ pratidinaṃ vyūhātmāno vyarocayan || 28||

तेषां मध्ये महारूपलावण्यवपुषा युतः ।चिदानन्दमयो रामो व्यरोचत विशेषतः ॥ २९॥

teṣāṃ madhye mahārūpalāvaṇyavapuṣā yutaḥ |cidānandamayo rāmo vyarocata viśeṣataḥ || 29||

द्वितीयश्च सुमित्रायाः सूनुः कञ्जदलेक्षणः ।व्यराजत विशेषेण रामवत् परमद्युतिः ॥ ३०॥

dvitīyaśca sumitrāyāḥ sūnuḥ kañjadalekṣaṇaḥ |vyarājata viśeṣeṇa rāmavat paramadyutiḥ || 30||

अन्यौ भरतशत्रुघ्नौ प्रभामण्डलमण्डितौ ।विरेजतुः सुवयसौ सम्पन्नौ परया श्रिया ॥ ३१॥

anyau bharataśatrughnau prabhāmaṇḍalamaṇḍitau |virejatuḥ suvayasau sampannau parayā śriyā || 31||

दशरथभवनं सदा समृद्धंसुविततमूर्जितमिन्दिरानिवासम् ।रामजनुषि सुमङ्गले च जातेव्यरुचदतीव मनोज्ञयैव लक्ष्म्या ॥ ३२॥

daśarathabhavanaṃ sadā samṛddhaṃsuvitatamūrjitamindirānivāsam |rāmajanuṣi sumaṅgale ca jātevyarucadatīva manojñayaiva lakṣmyā || 32||

तथैवाविर्बभूवुस्ते बाला वै लक्ष्मणादयः ।बभौ राजा समासाद्य निखिलांश्च मनोरथान् ॥ ३३॥

tathaivāvirbabhūvuste bālā vai lakṣmaṇādayaḥ |babhau rājā samāsādya nikhilāṃśca manorathān || 33||

इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे जन्मोत्सवर्णनं नामद्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥

iti śrīmadādirāmāyaṇe brahmabhuśuṇḍasaṃvāde janmotsavarṇanaṃ nāmadvādaśo'dhyāyaḥ || 12||

३३/३०३

33/303

ब्रह्मोवाच ।अथ त्रयोदशतमे दिने नामविघित्सया ।कुमाराणां सुजनुषां परमायुश्चिकीर्षया ॥ १॥

brahmovāca |atha trayodaśatame dine nāmavighitsayā |kumārāṇāṃ sujanuṣāṃ paramāyuścikīrṣayā || 1||

वसिष्ठो वंशपौरौधाः मुदायुक्तः समाययौ ।राज्ञो दशरथस्यान्तःपुरे सर्वसमर्द्धने ॥ २॥ (समृद्धने)

vasiṣṭho vaṃśapauraudhāḥ mudāyuktaḥ samāyayau |rājño daśarathasyāntaḥpure sarvasamarddhane || 2|| (samṛddhane)

समायातं मुनिधेष्ठं राजा दशरथोऽग्रहीत् ।अहो मे भाग्यसम्पत्या सङ्गतोऽद्य पुरोहितः ॥ ३॥

samāyātaṃ munidheṣṭhaṃ rājā daśaratho'grahīt |aho me bhāgyasampatyā saṅgato'dya purohitaḥ || 3||

प्राजापत्यो मुनिश्रेष्ठः परमानन्ददर्शनः ।नमस्ते मुनिशार्दूल प्राजापत्य महाप्रभ ॥ ४॥ (महाप्रभो)

prājāpatyo muniśreṣṭhaḥ paramānandadarśanaḥ |namaste muniśārdūla prājāpatya mahāprabha || 4|| (mahāprabho)

वसिष्ठ उवाच ।नरेन्द्र वत ते भाग्यं जातोऽसि तनु पुत्रवान् ॥ ५॥

vasiṣṭha uvāca |narendra vata te bhāgyaṃ jāto'si tanu putravān || 5||