गीतार्थसुधा Anubhavanandacharyapranita Shrigitarthasudha

उत्पत्त्यादिविधायकं च जगतो हेतुं परं चेश्वरंजीवाजीवाशरीरिणं सुशरणं भक्त्यैव सायुज्यदम् ।निर्दोषं सुगुणाकरं निखिलविद्वेदान्तगम्यं विभुंगीतोक्तं वरदं नतोऽस्मि करुणाम्भोधिं प्रभुं राघवम् ॥ १॥

utpattyādividhāyakaṃ ca jagato hetuṃ paraṃ ceśvaraṃjīvājīvāśarīriṇaṃ suśaraṇaṃ bhaktyaiva sāyujyadam |nirdoṣaṃ suguṇākaraṃ nikhilavidvedāntagamyaṃ vibhuṃgītoktaṃ varadaṃ nato'smi karuṇāmbhodhiṃ prabhuṃ rāghavam || 1||

नत्त्वा गुरुं तथाऽऽनन्दभाष्यकारं जगद्गुरुम् ।करोयनुभवानन्दः सुधां मृत्युविनाशिनीम् ॥ २॥

nattvā guruṃ tathā''nandabhāṣyakāraṃ jagadgurum |karoyanubhavānandaḥ sudhāṃ mṛtyuvināśinīm || 2||

कर्मज्ञानप्रसाध्या भगवति परमा भक्तिरेकोभ्युपायःश्रेष्ठो मोक्षस्य वाच्यो मतमितिविदितं ज्ञापयिष्यन्मुकुन्दः ।धर्माधर्मप्रसङ्गाद् विकलितमनसं पार्थमुद्दिश्य गीतामाहोपोद्धातरूपः सुदृढमभिहितस्तत्र चाद्यः प्रपाठः ॥ ३॥

karmajñānaprasādhyā bhagavati paramā bhaktirekobhyupāyaḥśreṣṭho mokṣasya vācyo matamitividitaṃ jñāpayiṣyanmukundaḥ |dharmādharmaprasaṅgād vikalitamanasaṃ pārthamuddiśya gītāmāhopoddhātarūpaḥ sudṛḍhamabhihitastatra cādyaḥ prapāṭhaḥ || 3||

प्रोक्तौ देहात्मबुद्धयास्वजनममतया बालिशे मोहशोकौक्षीयेते तौ च बोधात् फलमतिरहितात् कर्मणः सोऽपि सिध्येत ।तस्माद् भक्तिः परेशे नियमितमनसा प्राप्यते सत्ववृद्धयातस्याः शान्तिर्ध्रवात्मा फलमिदमशिषत् कृष्ण चन्द्रो द्वितीये ॥ ४॥

proktau dehātmabuddhayāsvajanamamatayā bāliśe mohaśokaukṣīyete tau ca bodhāt phalamatirahitāt karmaṇaḥ so'pi sidhyeta |tasmād bhaktiḥ pareśe niyamitamanasā prāpyate satvavṛddhayātasyāḥ śāntirdhravātmā phalamidamaśiṣat kṛṣṇa candro dvitīye || 4||

ज्ञानं कर्मेति निष्ठाद्धयमिह जगति प्राहुराम्नायविज्ञाःकर्मारम्भं विहाय क्षणमपि भजते नैव कश्चित् प्रशान्तिम् ।तस्मात् कर्मानुवृत्तिर्भगवति मनसा न्याय कर्माणि सम्यक्कर्तव्या पुण्यपुंसा गलितफलतृषा प्रोक्तमेतत् तृतीये ॥ ५॥

jñānaṃ karmeti niṣṭhāddhayamiha jagati prāhurāmnāyavijñāḥkarmārambhaṃ vihāya kṣaṇamapi bhajate naiva kaścit praśāntim |tasmāt karmānuvṛttirbhagavati manasā nyāya karmāṇi samyakkartavyā puṇyapuṃsā galitaphalatṛṣā proktametat tṛtīye || 5||

प्रोक्ता कर्मप्रसङ्गान्निजविभवकथा नित्यकर्माणि पश्चात्कर्माकर्मस्वरूपं मतिसृतिमशिष्त कर्मभिः सम्प्रवृत्ताम् ।यज्ञानां द्वादशानामनुकथनमितो ज्ञानयज्ञस्य मौख्यंज्ञानाग्निर्नाशयत्येववृजिननिचयं तूर्य इत्यभ्यधत्त ॥ ६॥

proktā karmaprasaṅgānnijavibhavakathā nityakarmāṇi paścātkarmākarmasvarūpaṃ matisṛtimaśiṣta karmabhiḥ sampravṛttām |yajñānāṃ dvādaśānāmanukathanamito jñānayajñasya maukhyaṃjñānāgnirnāśayatyevavṛjinanicayaṃ tūrya ityabhyadhatta || 6||

ज्ञानाकारं विधत्ते श्रुतिविदितफलं कर्म सम्पच्यमानंसन्यासस्तस्य नेष्टः सममतिरुदिता ह्यात्मलब्धेरुपायः ।भोगानां दुःखदत्त्वाद्विरतिरतितरां पण्डितैस्तेभ्य इष्टास्वर्थानेतानवादीत् प्रणतसुरतरुः पञ्चमे वासुदेवः ॥ ७॥

jñānākāraṃ vidhatte śrutividitaphalaṃ karma sampacyamānaṃsanyāsastasya neṣṭaḥ samamatiruditā hyātmalabdherupāyaḥ |bhogānāṃ duḥkhadattvādviratiratitarāṃ paṇḍitaistebhya iṣṭāsvarthānetānavādīt praṇatasurataruḥ pañcame vāsudevaḥ || 7||

योगाभ्यासस्य रीतिर्विरतिरतिशया संसृतेर्मोहजालाच्चातुर्विध्यं प्रतीतं सममतिरधिको योगिनां तत्र चोक्तः ।योगस्योस्कृष्टसिद्धिः परगतिफलिका श्रद्धया यः स युक्तोयोगिष्वेतेषु चेड्यं भजति हरिमितिप्राह षष्ठे पदार्थान् ॥ ८॥

yogābhyāsasya rītirviratiratiśayā saṃsṛtermohajālāccāturvidhyaṃ pratītaṃ samamatiradhiko yogināṃ tatra coktaḥ |yogasyoskṛṣṭasiddhiḥ paragatiphalikā śraddhayā yaḥ sa yuktoyogiṣveteṣu ceḍyaṃ bhajati harimitiprāha ṣaṣṭhe padārthān || 8||

याथार्थ्यं स्वस्य चोक्तं जगति जनचयो मायया मोहमाप्तस्तार्मतां तर्तुकामैः खररिपुचरणे सुप्रपत्तिर्विधेया ।सेवा देवान्तराणां परिमितफलदा नैव कार्या प्रपन्नैर्ज्ञानी श्रेष्ठः समेषामितिमतमवदत् सप्तमे श्रीमुकुन्दः ॥ ९॥

yāthārthyaṃ svasya coktaṃ jagati janacayo māyayā mohamāptastārmatāṃ tartukāmaiḥ khararipucaraṇe suprapattirvidheyā |sevā devāntarāṇāṃ parimitaphaladā naiva kāryā prapannairjñānī śreṣṭhaḥ sameṣāmitimatamavadat saptame śrīmukundaḥ || 9||

प्रश्नाः पार्थस्य सप्त प्रतिवचनमथो वर्णनं चान्तिमस्यब्रह्माऽनुध्यानतोऽद्धा ह्मसुगतिसमये ब्रह्मभावं सदैति ।क्षेत्रज्ञस्याप्युपास्तौ प्रकृतिविरहिणः सद्गतिः सैव शुक्लाहेतुर्नैवागतेः सा सृतिरितिभगवानष्टमे स्पष्टमाख्यत् ॥ १०॥

praśnāḥ pārthasya sapta prativacanamatho varṇanaṃ cāntimasyabrahmā'nudhyānato'ddhā hmasugatisamaye brahmabhāvaṃ sadaiti |kṣetrajñasyāpyupāstau prakṛtivirahiṇaḥ sadgatiḥ saiva śuklāheturnaivāgateḥ sā sṛtiritibhagavānaṣṭame spaṣṭamākhyat || 10||

माहात्म्यं स्वस्य दिव्यं जगति भगवतो व्याप्तिरन्तः समस्मिन्भक्त्याराध्यः परेशः सुमहितमनसां लक्षणं कार्यमेषामा ।आवृत्तिश्चात्र भूयो विलयमुपगते कर्मिणां स्वर्गलोकेश्रीशोपास्तेः स्वरूपं ततमिति नवये प्रादिशद् देवदेवः ॥ ११॥

māhātmyaṃ svasya divyaṃ jagati bhagavato vyāptirantaḥ samasminbhaktyārādhyaḥ pareśaḥ sumahitamanasāṃ lakṣaṇaṃ kāryameṣāmā |āvṛttiścātra bhūyo vilayamupagate karmiṇāṃ svargalokeśrīśopāsteḥ svarūpaṃ tatamiti navaye prādiśad devadevaḥ || 11||

व्याप्तं विश्वं समस्तं किल चरमचरं येन सर्वाधिपेनात्रासीमैश्वर्यशाली विमलगुणनिधिर्यः स्वतन्त्रः परात्मा ।यत्स्वायत्तस्वरूपस्थितिगतिरुदिता यद्विभूतिस्त्वनन्तासर्वात्मा सोऽयमेकः प्रभुरितिदशमे निश्चिकायादिदेवः ॥ १२॥

vyāptaṃ viśvaṃ samastaṃ kila caramacaraṃ yena sarvādhipenātrāsīmaiśvaryaśālī vimalaguṇanidhiryaḥ svatantraḥ parātmā |yatsvāyattasvarūpasthitigatiruditā yadvibhūtistvanantāsarvātmā so'yamekaḥ prabhuritidaśame niścikāyādidevaḥ || 12||

पार्थश्चैशं दिदृक्षुर्हिं वपुरतिततं चर्मचक्षुर्न योग्यंतस्मै दत्त्वा तु दिव्यं स्मयभयजनकं दर्शयामास कृष्णः ।मेघान् विद्युन्महीधान् क्षितिजलधियुतान् सूर्यचन्द्रादिदेवान्दृष्ट्वा देवस्य देहे शरणमुपगतोऽवोचदेकादशेऽर्थान् ॥ १३॥

pārthaścaiśaṃ didṛkṣurhiṃ vapuratitataṃ carmacakṣurna yogyaṃtasmai dattvā tu divyaṃ smayabhayajanakaṃ darśayāmāsa kṛṣṇaḥ |meghān vidyunmahīdhān kṣitijaladhiyutān sūryacandrādidevāndṛṣṭvā devasya dehe śaraṇamupagato'vocadekādaśe'rthān || 13||

श्रेष्ठोपायस्तु मुक्तेर्भगवति सुदृढा प्रीतिरेकैव शुद्धातत्राशक्तस्य कर्मण्यभिरुचिरुचिता ह्यात्मनिष्ठस्य पुंसः ।आत्मोपास्तेः प्रकारा अतिरतिमदिशत् स्वस्य भक्ते परेशःस्वार्थानेतानवादीच्छ्रितजनरतिकृद् द्वादशे च प्रपाठे ॥ १४॥

śreṣṭhopāyastu mukterbhagavati sudṛḍhā prītirekaiva śuddhātatrāśaktasya karmaṇyabhirucirucitā hyātmaniṣṭhasya puṃsaḥ |ātmopāsteḥ prakārā atiratimadiśat svasya bhakte pareśaḥsvārthānetānavādīcchritajanaratikṛd dvādaśe ca prapāṭhe || 14||

क्षेत्रक्षेत्रज्ञरूपं प्रकृतिपुरुषयोर्भेद आत्मस्वरूपज्ञानोपायास्तथाऽत्र त्रिगुणपुरुषयोर्योगतो विश्वसृष्टिः ।कर्तृत्वे हेतुरेका प्रकृतिरथ पुमान् भोक्तृभावे च हेतुर्बन्धोच्छेदो विवेकात् त्रिसहितदशमे शौरिणोक्ताइमेऽर्था ॥ १५॥

kṣetrakṣetrajñarūpaṃ prakṛtipuruṣayorbheda ātmasvarūpajñānopāyāstathā'tra triguṇapuruṣayoryogato viśvasṛṣṭiḥ |kartṛtve heturekā prakṛtiratha pumān bhoktṛbhāve ca heturbandhocchedo vivekāt trisahitadaśame śauriṇoktāime'rthā || 15||

सूते विश्वं समस्तं प्रकृतिरनुपमा ब्रह्मस्वायत्तमूर्तिःसत्वादीनां त्रयाणां प्रकृतिगुणतया देहिनो बन्धकत्वम् ।लिङ्गं कार्यञ्च तेषां खलु मतिकृतिभिर्दर्शितं तत्कृतोऽयंबन्धो भक्त्या प्रहेयो द्विगुणित उदिताः सप्तकेऽर्था मुदैते ॥ १६॥

sūte viśvaṃ samastaṃ prakṛtiranupamā brahmasvāyattamūrtiḥsatvādīnāṃ trayāṇāṃ prakṛtiguṇatayā dehino bandhakatvam |liṅgaṃ kāryañca teṣāṃ khalu matikṛtibhirdarśitaṃ tatkṛto'yaṃbandho bhaktyā praheyo dviguṇita uditāḥ saptake'rthā mudaite || 16||

संसारोऽश्वत्थवृक्षः श्रुतिविदितपदोऽव्यक्तमूलश्च तं वैछित्त्वाऽसङ्गाख्यहेत्या प्रपदनमनिशं राघवेशे विधेयम् ।बद्धान्मुक्तात् परश्चोत्तमपुरुष इति ख्यात ईशः स्वतन्त्रोभर्ता चास्म्येक एवावददिति दशमे पञ्चयुक्तेऽर्थजातम् ॥ १७॥

saṃsāro'śvatthavṛkṣaḥ śrutividitapado'vyaktamūlaśca taṃ vaichittvā'saṅgākhyahetyā prapadanamaniśaṃ rāghaveśe vidheyam |baddhānmuktāt paraścottamapuruṣa iti khyāta īśaḥ svatantrobhartā cāsmyeka evāvadaditi daśame pañcayukte'rthajātam || 17||

दैवी सम्पज्जनानां भवति सुकृतिनां मुक्तये कर्मबन्धान्नित्यं बन्धाय लोके कुटिलमतिजुषामासुरी सा दुरन्ता ।कार्याकार्यव्यवस्थां दिशति हिततमं शास्त्रमेतस्य त्यागश्चासुर्या मूलमुक्तं निरयफलमिमे षोडशे वर्णितार्थाः ॥ १८॥

daivī sampajjanānāṃ bhavati sukṛtināṃ muktaye karmabandhānnityaṃ bandhāya loke kuṭilamatijuṣāmāsurī sā durantā |kāryākāryavyavasthāṃ diśati hitatamaṃ śāstrametasya tyāgaścāsuryā mūlamuktaṃ nirayaphalamime ṣoḍaśe varṇitārthāḥ || 18||

वैधं शास्त्रीयकर्म त्रिगुणपरवशं यज्ञदाने तपश्चत्रैविध्यं तस्य वेद्यं सुकृतियुतनरैः सात्त्विकैः सात्त्विकं वै ।ग्राह्यं नैवासुरं तत् खलु फलरहितं लक्षणं तस्य सम्यक्श्रीमत्कृष्णेन चोक्तं वरमिह दशमे सप्तयुक्ते प्रपाठे ॥ १९॥

vaidhaṃ śāstrīyakarma triguṇaparavaśaṃ yajñadāne tapaścatraividhyaṃ tasya vedyaṃ sukṛtiyutanaraiḥ sāttvikaiḥ sāttvikaṃ vai |grāhyaṃ naivāsuraṃ tat khalu phalarahitaṃ lakṣaṇaṃ tasya samyakśrīmatkṛṣṇena coktaṃ varamiha daśame saptayukte prapāṭhe || 19||

सन्यासः त्यागरूपो जगति मनुजैः सत्वमालम्बनीयंसीतानाथः परेशोऽमलगुणजलधिर्दिव्य देहोऽक्तारी ।सर्वज्ञः सर्वशक्तिः कृतिचयफलदः कर्मणां संविधातासायुज्यं तत्प्रपत्त्या भवति तनुभृतां प्रोक्तमन्त्येऽत्र चैतत् ॥ २०॥

sanyāsaḥ tyāgarūpo jagati manujaiḥ satvamālambanīyaṃsītānāthaḥ pareśo'malaguṇajaladhirdivya deho'ktārī |sarvajñaḥ sarvaśaktiḥ kṛticayaphaladaḥ karmaṇāṃ saṃvidhātāsāyujyaṃ tatprapattyā bhavati tanubhṛtāṃ proktamantye'tra caitat || 20||

श्रीगीतार्थसुधा चैषाऽनुभवानन्दनिर्मिता ।जन्ममृत्युविनाशाय भूयान्मननशालिनाम् ॥ २१॥

śrīgītārthasudhā caiṣā'nubhavānandanirmitā |janmamṛtyuvināśāya bhūyānmananaśālinām || 21||

इति श्रीमद् अनुभवानन्दाचार्यप्रणीता श्रीगीतार्थसुधा सम्पूर्णा ।

iti śrīmad anubhavānandācāryapraṇītā śrīgītārthasudhā sampūrṇā |