मुद्गलपुराणं खण्डः ८ धूम्रवर्णचरितम् Mudgalapurana Khhanda 8 Dhumravarnacharitam

॥ मुद्गलपुराणं खण्डः ८॥॥ अथ श्रीमुद्गलपुराणे अष्टमः खण्डः प्रारभ्यते ॥

|| mudgalapurāṇaṃ khaṇḍaḥ 8|||| atha śrīmudgalapurāṇe aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ prārabhyate ||

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥शौनक उवाच ।विघ्नराजचरित्रं तु श्रुतं सर्वप्रदं परम् ।ममनाशकरं पूर्णं त्वत्तोऽस्माभिर्महामते ॥ १॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ ||śaunaka uvāca |vighnarājacaritraṃ tu śrutaṃ sarvapradaṃ param |mamanāśakaraṃ pūrṇaṃ tvatto'smābhirmahāmate || 1||

धन्योऽसि ज्ञानयुक्तोऽसि व्यासतुल्योऽसि निश्चितम् ।व्यासाधिकोऽथवा किं नु शिष्यस्तस्य महात्मनः ॥ २॥

dhanyo'si jñānayukto'si vyāsatulyo'si niścitam |vyāsādhiko'thavā kiṃ nu śiṣyastasya mahātmanaḥ || 2||

श्रुत्वा श्रुत्वा न मे तृप्तिर्जायते तत् कथामृतम् ।माहात्म्यं धूम्रवर्णस्याधुना वद सुखप्रदम् ॥ ३॥

śrutvā śrutvā na me tṛptirjāyate tat kathāmṛtam |māhātmyaṃ dhūmravarṇasyādhunā vada sukhapradam || 3||

सूत उवाच ।शृणु शौनक माहात्म्यं धूम्रवर्णस्य सर्वदम् ।यथा व्यासाच्छ्रुतं पूर्णं तथा ते कथयाम्यहम् ॥ ४॥

sūta uvāca |śṛṇu śaunaka māhātmyaṃ dhūmravarṇasya sarvadam |yathā vyāsācchrutaṃ pūrṇaṃ tathā te kathayāmyaham || 4||

श्रुत्वा विघ्नेशमाहात्म्यं दक्षो हृष्टमना अभूत् ।प्रणम्य मुद्गलं सोऽपि पप्रच्छ विनयान्वितः ॥ ५॥

śrutvā vighneśamāhātmyaṃ dakṣo hṛṣṭamanā abhūt |praṇamya mudgalaṃ so'pi papraccha vinayānvitaḥ || 5||

दक्ष उवाच ।विघ्नेशस्य श्रुतं पूर्णं माहात्म्यं सर्वसिद्धिदम् ।न तृप्तोऽहं महायोगिन्नमृतादधिकं यतः ॥ ६॥

dakṣa uvāca |vighneśasya śrutaṃ pūrṇaṃ māhātmyaṃ sarvasiddhidam |na tṛpto'haṃ mahāyoginnamṛtādadhikaṃ yataḥ || 6||

अधुना धूम्रवर्णस्य माहात्म्यं वद विस्तरात् ।कीदृशांऽशमयश्चायं गणेशो धूम्रवर्णकः ॥ ७॥

adhunā dhūmravarṇasya māhātmyaṃ vada vistarāt |kīdṛśāṃ'śamayaścāyaṃ gaṇeśo dhūmravarṇakaḥ || 7||

कीदृशं ब्रह्म तस्यैव केन योगेन लभ्यते ।कति तस्यावताराश्च किं कर्मा कीदृशं महः ॥ ८॥

kīdṛśaṃ brahma tasyaiva kena yogena labhyate |kati tasyāvatārāśca kiṃ karmā kīdṛśaṃ mahaḥ || 8||

केन संसाधितो देवो देहधारी बभूव ह ।कं दैत्यं वशमानीय धर्ममास्थापयत् प्रभुः ॥ ९॥

kena saṃsādhito devo dehadhārī babhūva ha |kaṃ daityaṃ vaśamānīya dharmamāsthāpayat prabhuḥ || 9||

इत्यादि सर्वमाहात्म्यं वद योगीन्द्र सत्तम ।ब्रह्माण्डे त्वत्समं नास्ति ब्रह्मदायकपात्रकम् ॥ १०॥

ityādi sarvamāhātmyaṃ vada yogīndra sattama |brahmāṇḍe tvatsamaṃ nāsti brahmadāyakapātrakam || 10||

सूत उवाच ।एवं पृष्टो महायोगी मुद्गलः शौनकोऽब्रवीत् ।दक्षं हृष्टमनाः साक्षात् ज्ञात्वा भक्तियुतं परम् ॥ ११॥

sūta uvāca |evaṃ pṛṣṭo mahāyogī mudgalaḥ śaunako'bravīt |dakṣaṃ hṛṣṭamanāḥ sākṣāt jñātvā bhaktiyutaṃ param || 11||

मुद्गल उवाच ।दक्ष त्वं योगिवन्द्योऽसि निश्चितं सर्वभावतः ।नान्यथा गणनाथस्य कथायां जायते रसः ॥ १२॥

mudgala uvāca |dakṣa tvaṃ yogivandyo'si niścitaṃ sarvabhāvataḥ |nānyathā gaṇanāthasya kathāyāṃ jāyate rasaḥ || 12||

धूम्रवर्णावतारस्य चरितं सर्वसिद्धिदम् ।कथयिष्यामि भक्त्या ते समासेन प्रजापते ॥ १३॥

dhūmravarṇāvatārasya caritaṃ sarvasiddhidam |kathayiṣyāmi bhaktyā te samāsena prajāpate || 13||

विस्तरेण शिवाद्याश्च वेदाद्या न बभूविरे ।समर्थास्तत्र कोऽहं तु स्वल्पज्ञानप्रधारकः ॥ १४॥

vistareṇa śivādyāśca vedādyā na babhūvire |samarthāstatra ko'haṃ tu svalpajñānapradhārakaḥ || 14||

अत्र ते कथयिष्यामि चेतिहासं पुरा भवम् ।शेषस्य शङ्करस्यैव संवादेन समन्वितम् ॥ १५॥

atra te kathayiṣyāmi cetihāsaṃ purā bhavam |śeṣasya śaṅkarasyaiva saṃvādena samanvitam || 15||

प्रणम्य शेषनागश्च एकदा शङ्करं पुरा ।पप्रच्छ सिद्धिदं पूर्णं सर्वज्ञं करुणानिधिम् ॥ १६॥

praṇamya śeṣanāgaśca ekadā śaṅkaraṃ purā |papraccha siddhidaṃ pūrṇaṃ sarvajñaṃ karuṇānidhim || 16||

त्वत्तः परतरं नास्ति वेदश्रुतिप्रमाणतः ।त्वं ध्यानसंयुतः स्वामिन् भजसे कं शिवं परम् ॥ १७॥

tvattaḥ parataraṃ nāsti vedaśrutipramāṇataḥ |tvaṃ dhyānasaṃyutaḥ svāmin bhajase kaṃ śivaṃ param || 17||

अतः संशययुक्तोऽहं पृच्छामि सर्वभावतः ।किं मोहार्थं महेशान करोषि चेष्टितं नवम् ॥ १८॥

ataḥ saṃśayayukto'haṃ pṛcchāmi sarvabhāvataḥ |kiṃ mohārthaṃ maheśāna karoṣi ceṣṭitaṃ navam || 18||

मुद्गल उवाच ।एवं पृष्टः शिवः साक्षात्तमुवाच सुहर्षितः ।भक्तं योगप्रियं दृष्ट्वा साधु चेष्टासमन्वितम् ॥ १९॥

mudgala uvāca |evaṃ pṛṣṭaḥ śivaḥ sākṣāttamuvāca suharṣitaḥ |bhaktaṃ yogapriyaṃ dṛṣṭvā sādhu ceṣṭāsamanvitam || 19||

शिव उवाच ।एवं पृष्टोऽहमेकान्ते सनकाद्यैर्महाप्रियैः ।तत्तेऽहं शृणु वक्ष्यामि ज्ञानं गाणेशबोधकम् ॥ २०॥

śiva uvāca |evaṃ pṛṣṭo'hamekānte sanakādyairmahāpriyaiḥ |tatte'haṃ śṛṇu vakṣyāmi jñānaṃ gāṇeśabodhakam || 20||

एकदा सनकाद्याश्च दृष्ट्वा मां नियमे रतम् ।पप्रच्छुस्त्वं यथा शेष तथा संशयसंयुताः ॥ २१॥

ekadā sanakādyāśca dṛṣṭvā māṃ niyame ratam |papracchustvaṃ yathā śeṣa tathā saṃśayasaṃyutāḥ || 21||

सनकाद्या ऊचुः ।महेश्वरो भवान् साक्षात्तवेशो नैव विद्यते ।कं ध्यायसि महादेव मिथ्या मोहप्रदायक ॥ २२॥

sanakādyā ūcuḥ |maheśvaro bhavān sākṣāttaveśo naiva vidyate |kaṃ dhyāyasi mahādeva mithyā mohapradāyaka || 22||

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा हर्षितोऽहं च काश्यप ।ऊचे योगं गणेशाख्यं पूर्णशान्तिप्रदायकम् ॥ २३॥

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā harṣito'haṃ ca kāśyapa |ūce yogaṃ gaṇeśākhyaṃ pūrṇaśāntipradāyakam || 23||

ईशत्वमनीशत्वं च मायायुक्तं न संशयः ।ब्रह्मणि ब्रह्मभूतस्य कथं तद्वर्तते द्विजाः ॥ २४॥

īśatvamanīśatvaṃ ca māyāyuktaṃ na saṃśayaḥ |brahmaṇi brahmabhūtasya kathaṃ tadvartate dvijāḥ || 24||

येनेशत्वं च मे दत्तमनीशत्वं तथाऽपरम् ।जनेभ्यस्तं गणाधीशं जज्ञेऽहं भक्तिसंयुतः ॥ २५॥

yeneśatvaṃ ca me dattamanīśatvaṃ tathā'param |janebhyastaṃ gaṇādhīśaṃ jajñe'haṃ bhaktisaṃyutaḥ || 25||

अहङ्कारयुताः सर्वे न जानन्ति गजाननम् ।तं जित्वाऽहं मुनीन्द्राश्च सेवे तस्य पदद्वयम् ॥ २६॥

ahaṅkārayutāḥ sarve na jānanti gajānanam |taṃ jitvā'haṃ munīndrāśca seve tasya padadvayam || 26||

शिवस्य वचनं श्रुत्वा सनकाद्यास्तमब्रुवन् ।विस्मिता भावसंयुक्ता गणेशज्ञानलालसाः ॥ २७॥

śivasya vacanaṃ śrutvā sanakādyāstamabruvan |vismitā bhāvasaṃyuktā gaṇeśajñānalālasāḥ || 27||

सनकाद्या ऊचुः ।अभिमानं महादेव जेतुं नैव प्रशक्यते ।वेदादिभिः च देवेशैरस्माभिश्चान्ययोगिभिः ॥ २८॥

sanakādyā ūcuḥ |abhimānaṃ mahādeva jetuṃ naiva praśakyate |vedādibhiḥ ca deveśairasmābhiścānyayogibhiḥ || 28||

नरोऽहं देवरूपोऽहं आत्माहं स्वस्वरूपकः ।ब्रह्माहं च महेशान अहं तेषु प्रतिष्ठितः ॥ २९॥

naro'haṃ devarūpo'haṃ ātmāhaṃ svasvarūpakaḥ |brahmāhaṃ ca maheśāna ahaṃ teṣu pratiṣṭhitaḥ || 29||

अहं केनैव योगेन सदाशिव जितस्त्वया ।वद तस्य चरित्रं नो विस्तरेण सुशान्तिदम् ॥ ३०॥

ahaṃ kenaiva yogena sadāśiva jitastvayā |vada tasya caritraṃ no vistareṇa suśāntidam || 30||

श्रीशिव उवाच ।अहं ब्रह्मणि विप्रेशा गतो ब्रह्मास्मिना सह ।महावाक्यमये योगे ब्रह्माऽहं दृश्यते न च ॥ ३१॥

śrīśiva uvāca |ahaṃ brahmaṇi vipreśā gato brahmāsminā saha |mahāvākyamaye yoge brahmā'haṃ dṛśyate na ca || 31||

अहं नास्ति तथा ब्रह्म नेति ब्रह्माहमञ्जसा ।बोधार्थं साधनं चेदं महावाक्यं स्मृतं परम् ॥ ३२॥

ahaṃ nāsti tathā brahma neti brahmāhamañjasā |bodhārthaṃ sādhanaṃ cedaṃ mahāvākyaṃ smṛtaṃ param || 32||

ततः संशयसंयुक्ता सनकाद्यास्तमब्रुवन् ।न बुद्धं वचनं नाथ त्वदीयं दुर्गमं परम् ॥ ३३॥

tataḥ saṃśayasaṃyuktā sanakādyāstamabruvan |na buddhaṃ vacanaṃ nātha tvadīyaṃ durgamaṃ param || 33||

अतः सुलभयोगेन वद योगं महेश्वर ।दयया शिष्यमुख्यांश्च तारणाय सुशान्तिदम् ॥ ३४॥

ataḥ sulabhayogena vada yogaṃ maheśvara |dayayā śiṣyamukhyāṃśca tāraṇāya suśāntidam || 34||

श्रीशिव उवाच ।अत्र वः कथयिष्यामि चेतिहासं पुरातनम् ।अहम्भावविनाशार्थमहङ्कारस्य सौख्यदम् ॥ ३५॥

śrīśiva uvāca |atra vaḥ kathayiṣyāmi cetihāsaṃ purātanam |ahambhāvavināśārthamahaṅkārasya saukhyadam || 35||

एकदा ज्योतिषां नाथः सूर्य आत्मा शरीरिणाम् ।ब्रह्मणां चाभिषिक्तः स कर्मणां राज्यकर्मणि ॥ ३६॥

ekadā jyotiṣāṃ nāthaḥ sūrya ātmā śarīriṇām |brahmaṇāṃ cābhiṣiktaḥ sa karmaṇāṃ rājyakarmaṇi || 36||

स प्राप्य राज्यमुग्रं तत् कर्मणां ज्योतिषां पतिः ।अभिमानयुतोऽत्यन्तं बभूवे देवदेवपः ॥ ३७॥

sa prāpya rājyamugraṃ tat karmaṇāṃ jyotiṣāṃ patiḥ |abhimānayuto'tyantaṃ babhūve devadevapaḥ || 37||

कर्मणा सृष्टिकर्ता वै ब्रह्मा लोकपितामहः ।पालकः कर्मणा विष्णुर्हरः संहारकोऽभवत् ॥ ३८॥

karmaṇā sṛṣṭikartā vai brahmā lokapitāmahaḥ |pālakaḥ karmaṇā viṣṇurharaḥ saṃhārako'bhavat || 38||

कर्मणाऽन्नप्रभावेण पोषिका शक्तिरेव च ।कर्माधीनं जगत् सर्वं सेश्वरं नात्र संशयः ॥ ३९॥

karmaṇā'nnaprabhāveṇa poṣikā śaktireva ca |karmādhīnaṃ jagat sarvaṃ seśvaraṃ nātra saṃśayaḥ || 39||

सोऽहं कर्ममयो देवः कर्मणां चालकः परः ।मदधीनमिदं भाति भानुरेवं सुगर्वितः ॥ ४०॥

so'haṃ karmamayo devaḥ karmaṇāṃ cālakaḥ paraḥ |madadhīnamidaṃ bhāti bhānurevaṃ sugarvitaḥ || 40||

अहङ्कारेण संयुक्तश्छिक्कां चक्रे कदा प्रभुः ।तस्य च्छिक्कासमुत्पन्नः पुरुषः सुन्दराकृतिः ॥ ४१॥

ahaṅkāreṇa saṃyuktaśchikkāṃ cakre kadā prabhuḥ |tasya cchikkāsamutpannaḥ puruṣaḥ sundarākṛtiḥ || 41||

स पपात महीपृष्ठे न ज्ञातस्तेन भानुना ।महाकायो विशालाक्षो बलयुक्तो व्यराजत ॥ ४२॥

sa papāta mahīpṛṣṭhe na jñātastena bhānunā |mahākāyo viśālākṣo balayukto vyarājata || 42||

तत्राकस्मात् समायातः शुक्रः सर्वार्थकोविदः ।पप्रच्छ हर्षसंयुक्तस्तं दृष्ट्वा भावसंयुतः ॥ ४३॥

tatrākasmāt samāyātaḥ śukraḥ sarvārthakovidaḥ |papraccha harṣasaṃyuktastaṃ dṛṣṭvā bhāvasaṃyutaḥ || 43||

शुक्र उवाच ।कोऽसि त्वं कुत्र ते वासः कर्तुमिच्छसि किं वद ।माता पिता च ते त्राता कः किं मत्त इहेच्छसि ॥ ४४॥

śukra uvāca |ko'si tvaṃ kutra te vāsaḥ kartumicchasi kiṃ vada |mātā pitā ca te trātā kaḥ kiṃ matta ihecchasi || 44||

पुरुष उवाच ।सूर्यपुत्रो द्विजश्रेष्ठ तस्य च्छिक्कासमुद्भवः ।अनाथोऽहं महाभाग पतितो धरणीतले ॥ ४५॥

puruṣa uvāca |sūryaputro dvijaśreṣṭha tasya cchikkāsamudbhavaḥ |anātho'haṃ mahābhāga patito dharaṇītale || 45||

त्वं दयायुक्तभावेन मां पृच्छसि न संशयः ।त्वदधीनो भविष्यामि शाधि मां मुनिसत्तम ॥ ४६॥

tvaṃ dayāyuktabhāvena māṃ pṛcchasi na saṃśayaḥ |tvadadhīno bhaviṣyāmi śādhi māṃ munisattama || 46||

श्रीशिव उवाच ।तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शुक्रो योगविदांवरः ।ध्यानेनालोक्य तत्कर्म तमुवाच शुभावहम् ॥ ४७॥

śrīśiva uvāca |tasya tadvacanaṃ śrutvā śukro yogavidāṃvaraḥ |dhyānenālokya tatkarma tamuvāca śubhāvaham || 47||

शुक्र उवाच ।अहम्भावात् समुत्पन्नस्त्वं सूर्यान्नात्र संशयः ।अहन्नामा भवस्वाद्य तपः कुरु महामते ॥ ४८॥

śukra uvāca |ahambhāvāt samutpannastvaṃ sūryānnātra saṃśayaḥ |ahannāmā bhavasvādya tapaḥ kuru mahāmate || 48||

एवमुक्त्वा ददौ तस्मै गाणेशं षोडशाक्षरम् ।मन्त्रं विधिसमायुक्तं ततः सोंऽतर्हितोऽभवत् ॥ ४९॥

evamuktvā dadau tasmai gāṇeśaṃ ṣoḍaśākṣaram |mantraṃ vidhisamāyuktaṃ tataḥ soṃ'tarhito'bhavat || 49||