देवीभागवतमहापुराणम् स्कन्धः ०७ 7. Shrimaddevibhagavatamahapurane Saptamah Skandhah

सूत उवाचश्रुत्वैतां तापसाद्दिव्यां कथां राजा मुदान्वितः ।व्यासं पप्रच्छ धर्मात्मा परीक्षितसुतः पुनः ॥ १॥

sūta uvācaśrutvaitāṃ tāpasāddivyāṃ kathāṃ rājā mudānvitaḥ |vyāsaṃ papraccha dharmātmā parīkṣitasutaḥ punaḥ || 1||

जनमेजय उवाचस्वामिन् सूर्यान्वयानां च राज्ञां वंशस्य विस्तरम् ।तथा सोमान्वयानां च श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा ॥ २॥

janamejaya uvācasvāmin sūryānvayānāṃ ca rājñāṃ vaṃśasya vistaram |tathā somānvayānāṃ ca śrotukāmo'smi sarvathā || 2||

कथयानघ सर्वज्ञ कथां पापप्रणाशिनीम् ।चरितं भूपतीनां च विस्तराद्वंशयोर्द्वयोः ॥ ३॥

kathayānagha sarvajña kathāṃ pāpapraṇāśinīm |caritaṃ bhūpatīnāṃ ca vistarādvaṃśayordvayoḥ || 3||

ते हि सर्वे पराशक्तिभक्ता इति मया श्रुतम् ।देवीभक्तस्य चरितं शृण्वन्कोऽस्ति विरक्तिभाक् ॥ ४॥

te hi sarve parāśaktibhaktā iti mayā śrutam |devībhaktasya caritaṃ śṛṇvanko'sti viraktibhāk || 4||

इति राजर्षिणा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः ।तमुवाच मुनिश्रेष्ठः प्रसन्नवदनो मुनिः ॥ ५॥

iti rājarṣiṇā pṛṣṭo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |tamuvāca muniśreṣṭhaḥ prasannavadano muniḥ || 5||

व्यास उवाचनिशामय महाराज विस्तराद्गदतो मम ।सोमसूर्यान्वयानां च तथान्येषां समुद्भवम् ॥ ६॥

vyāsa uvācaniśāmaya mahārāja vistarādgadato mama |somasūryānvayānāṃ ca tathānyeṣāṃ samudbhavam || 6||

विष्णोर्नाभिसरोजाद्वै ब्रह्माभूच्चतुराननः ।तपस्तप्त्वा समाराध्य महादेवीं सुदुर्गमाम् ॥ ७॥

viṣṇornābhisarojādvai brahmābhūccaturānanaḥ |tapastaptvā samārādhya mahādevīṃ sudurgamām || 7||

तया दत्तवरो धाता जगत्कर्तुं समुद्यतः ।नाशकन्मानुषीं सृष्टिं कर्तुं लोकपितामहः ॥ ८॥

tayā dattavaro dhātā jagatkartuṃ samudyataḥ |nāśakanmānuṣīṃ sṛṣṭiṃ kartuṃ lokapitāmahaḥ || 8||

विचिन्त्य बहुधा चित्ते सृष्ट्यर्थं चतुराननः ।न विस्तारं जगामाशु रचितापि महात्मना ॥ ९॥

vicintya bahudhā citte sṛṣṭyarthaṃ caturānanaḥ |na vistāraṃ jagāmāśu racitāpi mahātmanā || 9||

(ससर्ज मानसान्पुत्रान्सप्तसङ्ख्यान्प्रजापतिः)मरीचिरङ्गिरात्रिश्च वसिष्ठः पुलहः क्रतुः ।पुलस्त्यश्चेति विख्याताः सप्तैते मानसाः सुताः ॥ १०॥

(sasarja mānasānputrānsaptasaṅkhyānprajāpatiḥ)marīciraṅgirātriśca vasiṣṭhaḥ pulahaḥ kratuḥ |pulastyaśceti vikhyātāḥ saptaite mānasāḥ sutāḥ || 10||

रुद्रो रोषात्समुत्पन्नोऽप्युत्सङ्गान्नारदोऽभवत् ।दक्षोऽङ्गुष्ठात्तथान्येऽपि मानसाः सनकादयः ॥ ११॥

rudro roṣātsamutpanno'pyutsaṅgānnārado'bhavat |dakṣo'ṅguṣṭhāttathānye'pi mānasāḥ sanakādayaḥ || 11||

वामाङ्गुष्ठाद्दक्षपत्नी जाता सर्वाङ्गसुन्दरी ।वीरिणी नाम विख्याता पुराणेषु महीपते ॥ १२॥

vāmāṅguṣṭhāddakṣapatnī jātā sarvāṅgasundarī |vīriṇī nāma vikhyātā purāṇeṣu mahīpate || 12||

असिक्नीति च नाम्ना सा यस्यां जातोऽथ नारदः ।देवर्षिप्रवरः कामं ब्रह्मणो मानसः सुतः ॥ १३॥

asiknīti ca nāmnā sā yasyāṃ jāto'tha nāradaḥ |devarṣipravaraḥ kāmaṃ brahmaṇo mānasaḥ sutaḥ || 13||

जनमेजय उवाचअत्र मे संशयो ब्रह्मन् यदुक्तं भवता वचः ।वीरिण्यां नारदो जातो दक्षादिति महातपाः ॥ १४॥

janamejaya uvācaatra me saṃśayo brahman yaduktaṃ bhavatā vacaḥ |vīriṇyāṃ nārado jāto dakṣāditi mahātapāḥ || 14||

कथं दक्षस्य पत्न्यां तु वीरिण्यां नारदो मुनिः ।जातो हि ब्रह्मणः पुत्रो धर्मज्ञस्तापसोत्तमः ॥ १५॥

kathaṃ dakṣasya patnyāṃ tu vīriṇyāṃ nārado muniḥ |jāto hi brahmaṇaḥ putro dharmajñastāpasottamaḥ || 15||

विचित्रमिदमाख्यातं भवता नारदस्य च ।दक्षाज्जन्मास्य भार्यायां तद्वदस्व सविस्तरम् ॥ १६॥

vicitramidamākhyātaṃ bhavatā nāradasya ca |dakṣājjanmāsya bhāryāyāṃ tadvadasva savistaram || 16||

पूर्वदेहः कथं मुक्तः शापात्कस्य महामना ।नारदेन बहुज्ञेन कस्माज्जन्म कृतं मुने ॥ १७॥

pūrvadehaḥ kathaṃ muktaḥ śāpātkasya mahāmanā |nāradena bahujñena kasmājjanma kṛtaṃ mune || 17||

व्यास उवाचब्रह्मणासौ समादिष्टो दक्षः सृष्ट्यर्थमादितः ।प्रजाः सृजेति सुभृशं वृद्धिहेतोः स्वयम्भुवा ॥ १८॥

vyāsa uvācabrahmaṇāsau samādiṣṭo dakṣaḥ sṛṣṭyarthamāditaḥ |prajāḥ sṛjeti subhṛśaṃ vṛddhihetoḥ svayambhuvā || 18||

ततः पञ्चसहस्रांश्च जनयामास वीर्यवान् ।दक्षः प्रजापतिः पुत्रान् वीरिण्यां बलवत्तरान् ॥ १९॥

tataḥ pañcasahasrāṃśca janayāmāsa vīryavān |dakṣaḥ prajāpatiḥ putrān vīriṇyāṃ balavattarān || 19||

दृष्ट्वा तान्नारदः पुत्रान्सर्वान्वर्धयिषून्प्रजाः ।उवाच प्रहसन्वाचं देवर्षिः कालनोदितः ॥ २०॥

dṛṣṭvā tānnāradaḥ putrānsarvānvardhayiṣūnprajāḥ |uvāca prahasanvācaṃ devarṣiḥ kālanoditaḥ || 20||

भुवः प्रमाणमज्ञात्वा स्रष्टुकामाः प्रजाः कथम् ।लोकानां हास्यतां यूयं गमिष्यथ न संशयः ॥ २१॥

bhuvaḥ pramāṇamajñātvā sraṣṭukāmāḥ prajāḥ katham |lokānāṃ hāsyatāṃ yūyaṃ gamiṣyatha na saṃśayaḥ || 21||

पृथिव्या वै प्रमाणं तु ज्ञात्वा कार्यः समुद्यमः ।कृत्तोऽसौ सिद्धिमायाति नान्यथेति विनिश्चयः ॥ २२॥

pṛthivyā vai pramāṇaṃ tu jñātvā kāryaḥ samudyamaḥ |kṛtto'sau siddhimāyāti nānyatheti viniścayaḥ || 22||

बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवस्तलम् ।समुद्यताः प्रजाः कर्तुं कथं सिद्धिर्भविष्यति ॥ २३॥

bāliśā bata yūyaṃ vai yadajñātvā bhuvastalam |samudyatāḥ prajāḥ kartuṃ kathaṃ siddhirbhaviṣyati || 23||

व्यास उवाचनारदेनैवमुक्तास्ते हर्यश्वा दैवयोगतः ।अन्योन्यमूचुः सहसा सम्यगाह मुनिः किल ॥ २४॥

vyāsa uvācanāradenaivamuktāste haryaśvā daivayogataḥ |anyonyamūcuḥ sahasā samyagāha muniḥ kila || 24||

ज्ञात्व प्रमाणमुर्व्यास्तु सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः ।इति सञ्चिन्त्य ते सर्वे प्रयाताः प्रेक्षितुं भुवः ॥ २५॥

jñātva pramāṇamurvyāstu sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ |iti sañcintya te sarve prayātāḥ prekṣituṃ bhuvaḥ || 25||

तलं सर्वं परिज्ञातुं वचनान्नारदस्य च ।प्राच्यां केचिद्गताः कामं दक्षिणस्यां तथापरे ॥ २६॥

talaṃ sarvaṃ parijñātuṃ vacanānnāradasya ca |prācyāṃ kecidgatāḥ kāmaṃ dakṣiṇasyāṃ tathāpare || 26||

प्रतीच्यामुत्तरस्यां तु कृतोत्साहाः समन्ततः ।दक्षः पुत्रान्गतान्दृष्ट्वा पीडितस्तु शुचा भृशम् ॥ २७॥

pratīcyāmuttarasyāṃ tu kṛtotsāhāḥ samantataḥ |dakṣaḥ putrāngatāndṛṣṭvā pīḍitastu śucā bhṛśam || 27||

अन्यानुत्पादयामास प्रजार्थं कृतनिश्चयः ।तेऽपि तत्रोद्यताः कर्तुं प्रजार्थमुद्यमं सुताः ॥ २८॥

anyānutpādayāmāsa prajārthaṃ kṛtaniścayaḥ |te'pi tatrodyatāḥ kartuṃ prajārthamudyamaṃ sutāḥ || 28||

नारदः प्राह तान्दृष्ट्वा पूर्वं यद्वचनं मुनिः ।बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवः किल ॥ २९॥

nāradaḥ prāha tāndṛṣṭvā pūrvaṃ yadvacanaṃ muniḥ |bāliśā bata yūyaṃ vai yadajñātvā bhuvaḥ kila || 29||

प्रमाणं तु प्रजाः कर्तुं प्रवृत्ताः केन हेतुना ।श्रुत्वा वाक्यं मुनेस्तेऽपि मत्वा सत्यं विमोहिताः ॥ ३०॥

pramāṇaṃ tu prajāḥ kartuṃ pravṛttāḥ kena hetunā |śrutvā vākyaṃ muneste'pi matvā satyaṃ vimohitāḥ || 30||

जग्मुः सर्वे यथापूर्वं भ्रातरश्चलितास्तथा ।तान्सुतान्प्रस्थितान्दृष्ट्वा दक्षः कोपसमवितः ॥ ३१॥

jagmuḥ sarve yathāpūrvaṃ bhrātaraścalitāstathā |tānsutānprasthitāndṛṣṭvā dakṣaḥ kopasamavitaḥ || 31||

शशाप नारदं कोपात् पुत्रशोकसमुद्भवात् ।दक्ष उवाचनाशिता मे सुता यस्मात् तस्मान्नाशमवाप्नुहि ॥ ३२॥

śaśāpa nāradaṃ kopāt putraśokasamudbhavāt |dakṣa uvācanāśitā me sutā yasmāt tasmānnāśamavāpnuhi || 32||

पापेनानेन दुर्बुद्धे गर्भवासं व्रजेति च ।पुत्रो मे भव कामं त्वं यतो मे भ्रंशिताः सुताः ॥ ३३॥

pāpenānena durbuddhe garbhavāsaṃ vrajeti ca |putro me bhava kāmaṃ tvaṃ yato me bhraṃśitāḥ sutāḥ || 33||

इति शप्तस्ततो जातो वीरिण्यां नारदो मुनिः ।षष्टिर्भूयोऽसृजत्कन्या वीरिण्यामिति नः श्रुतम् ॥ ३४॥

iti śaptastato jāto vīriṇyāṃ nārado muniḥ |ṣaṣṭirbhūyo'sṛjatkanyā vīriṇyāmiti naḥ śrutam || 34||

शोकं विहाय पुत्राणां दक्षः परमधर्मवित् ।तासां त्रयोदश प्रादात्कश्यपाय महात्मने ॥ ३५॥

śokaṃ vihāya putrāṇāṃ dakṣaḥ paramadharmavit |tāsāṃ trayodaśa prādātkaśyapāya mahātmane || 35||

दश धर्माय सोमाय सप्तविंशति भूपते ।द्वे चैव भृगवे प्रादाच्चतस्रोऽरिष्टनेमिने ॥ ३६॥

daśa dharmāya somāya saptaviṃśati bhūpate |dve caiva bhṛgave prādāccatasro'riṣṭanemine || 36||

द्वे चैवाङ्गिरसे कन्ये तथैवाङ्गिरसे पुनः ।तासां पुत्राश्च पौत्राश्च देवाश्च दानवास्तथा ॥ ३७॥

dve caivāṅgirase kanye tathaivāṅgirase punaḥ |tāsāṃ putrāśca pautrāśca devāśca dānavāstathā || 37||

जाता बलसमायुक्ताः परस्परविरोधकाः ।रागद्वेषान्विताः सर्वे परस्परविरोधिनः ।सर्वे मोहावृताः शूरा ह्यभवन्नतिमायिनः ॥ ३८॥

jātā balasamāyuktāḥ parasparavirodhakāḥ |rāgadveṣānvitāḥ sarve parasparavirodhinaḥ |sarve mohāvṛtāḥ śūrā hyabhavannatimāyinaḥ || 38||

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धेसोमसूर्यवंशवर्णने दक्षप्रजापतिवर्णनं नाम प्रथोमोऽध्यायः ॥ ७\।१॥

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhesomasūryavaṃśavarṇane dakṣaprajāpativarṇanaṃ nāma prathomo'dhyāyaḥ || 7\|1||

ममाख्याहि महाभाग राज्ञां वंशं सुविस्तरम् ।सूर्यान्वयप्रसूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः ॥ १॥

mamākhyāhi mahābhāga rājñāṃ vaṃśaṃ suvistaram |sūryānvayaprasūtānāṃ dharmajñānāṃ viśeṣataḥ || 1||

शृणु भारत वक्ष्यामि रविवंशस्य विस्तरम् ।यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदादृषिसत्तमात् ॥ २॥

śṛṇu bhārata vakṣyāmi ravivaṃśasya vistaram |yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ nāradādṛṣisattamāt || 2||

एकदा नारदः श्रीमान्सरस्वत्यास्तटे शुभे ।आजगामाश्रमे पुण्ये विचरन्स्वेच्छया मुनिः ॥ ३॥

ekadā nāradaḥ śrīmānsarasvatyāstaṭe śubhe |ājagāmāśrame puṇye vicaransvecchayā muniḥ || 3||

प्रणम्य शिरसा पादौ तस्याग्रे संस्थितस्तदा ।ततस्तस्यासनं दत्त्वा कृत्वार्हणमथादरात् ॥ ४॥

praṇamya śirasā pādau tasyāgre saṃsthitastadā |tatastasyāsanaṃ dattvā kṛtvārhaṇamathādarāt || 4||

विधिवत्पूजयित्वा तमुक्तवान्वचनं त्विदम् ।पावितोऽहं मुनिश्रेष्ठ पूज्यस्यागमनेन वै ॥ ५॥

vidhivatpūjayitvā tamuktavānvacanaṃ tvidam |pāvito'haṃ muniśreṣṭha pūjyasyāgamanena vai || 5||

कथां कथय सर्वज्ञ राज्ञां चरितसंयुताम् ।राजानो ये समाख्याताः सप्तमेऽस्मिन्मनोः कुले ॥ ६॥

kathāṃ kathaya sarvajña rājñāṃ caritasaṃyutām |rājāno ye samākhyātāḥ saptame'sminmanoḥ kule || 6||

तेषामुत्पत्तिरतुला चरितं परमाद्भुतम् ।श्रोतुकामोऽस्म्यहं ब्रह्मन् सूर्यवंशस्य विस्तरम् ॥ ७॥

teṣāmutpattiratulā caritaṃ paramādbhutam |śrotukāmo'smyahaṃ brahman sūryavaṃśasya vistaram || 7||

समाख्याहि मुनिश्रेष्ठ समासव्यासपूर्वकम् ।इति पृष्टो मया राजन्नारदः परमार्थवित् ॥ ८॥

samākhyāhi muniśreṣṭha samāsavyāsapūrvakam |iti pṛṣṭo mayā rājannāradaḥ paramārthavit || 8||

उवाच प्रहसन्प्रीतः समाभाष्य मुदान्वयम् ।नारद उवाचशृणु सत्यवतीसूनो राज्ञां वंशमनुत्तमम् ॥ ९॥

uvāca prahasanprītaḥ samābhāṣya mudānvayam |nārada uvācaśṛṇu satyavatīsūno rājñāṃ vaṃśamanuttamam || 9||

पावनं कर्णसुखदं धर्मज्ञानादिभिर्युतम् ।ब्रह्मा पूर्वं जगत्कर्ता नाभिपङ्कजसम्भवः ॥ १०॥

pāvanaṃ karṇasukhadaṃ dharmajñānādibhiryutam |brahmā pūrvaṃ jagatkartā nābhipaṅkajasambhavaḥ || 10||

विष्णोरिति पुराणेषु प्रसिद्धः परिकीर्तितः ।सर्वज्ञः सर्वकर्तासौ स्वयम्भूः सर्वशक्तिमान् ॥ ११॥

viṣṇoriti purāṇeṣu prasiddhaḥ parikīrtitaḥ |sarvajñaḥ sarvakartāsau svayambhūḥ sarvaśaktimān || 11||