देवीभागवतमहापुराणम् स्कन्धः ०१ 1. Shrimaddevibhagavatamahapurane Prathamah Skandhah

ॐ सर्वचैतन्यरूपां तां आद्यां विद्यां च धीमहि ।बुद्धिं या नः प्रचोदयात् ॥ १॥

oṃ sarvacaitanyarūpāṃ tāṃ ādyāṃ vidyāṃ ca dhīmahi |buddhiṃ yā naḥ pracodayāt || 1||

शौनक उवाचसूत सूत महाभाग धन्योऽसि पुरुषर्षभ ।यदधीतास्त्वया सम्यक् पुराणसंहिताः शुभाः ॥ २॥

śaunaka uvācasūta sūta mahābhāga dhanyo'si puruṣarṣabha |yadadhītāstvayā samyak purāṇasaṃhitāḥ śubhāḥ || 2||

अष्टादश पुराणानि कृष्णेन मुनिनानघ ।कथितानि सुदिव्यानि पठितानि त्वयानघ ॥ ३॥

aṣṭādaśa purāṇāni kṛṣṇena muninānagha |kathitāni sudivyāni paṭhitāni tvayānagha || 3||

पञ्चलक्षणयुक्तानि सरहस्यानि मानद ।त्वया ज्ञातानि सर्वाणि व्यासात्सत्यवतीसुतात् ॥ ४॥

pañcalakṣaṇayuktāni sarahasyāni mānada |tvayā jñātāni sarvāṇi vyāsātsatyavatīsutāt || 4||

अस्माकं पुण्ययोगेन प्राप्तस्त्वं क्षेत्रमुत्तमम् ।दिव्यं विश्वसनं पुण्यं कलिदोषविवर्जितम् ॥ ५॥

asmākaṃ puṇyayogena prāptastvaṃ kṣetramuttamam |divyaṃ viśvasanaṃ puṇyaṃ kalidoṣavivarjitam || 5||

समाजोऽयं मुनीनां हि श्रोतुकामोऽस्ति पुण्यदाम् ।पुराणसंहितां सूत ब्रूहि त्वं नः समाहितः ॥ ६॥

samājo'yaṃ munīnāṃ hi śrotukāmo'sti puṇyadām |purāṇasaṃhitāṃ sūta brūhi tvaṃ naḥ samāhitaḥ || 6||

दीर्घायुर्भव सर्वज्ञ तापत्रयविवर्जितः ।कथयाद्य महाभाग पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ॥ ७॥

dīrghāyurbhava sarvajña tāpatrayavivarjitaḥ |kathayādya mahābhāga purāṇaṃ brahmasammitam || 7||

श्रोत्रेन्द्रिययुताः सूत नराः स्वादविचक्षणाः ।न शृण्वन्ति पुराणानि वञ्चिता विधिना हि ते ॥ ८॥

śrotrendriyayutāḥ sūta narāḥ svādavicakṣaṇāḥ |na śṛṇvanti purāṇāni vañcitā vidhinā hi te || 8||

यथा जिह्वेन्द्रियाह्लादः षड्रसैः प्रतिपद्यते ।तथा श्रोत्रेन्द्रियाह्लादो वचोभिः सुधियां स्मृतः ॥ ९॥

yathā jihvendriyāhlādaḥ ṣaḍrasaiḥ pratipadyate |tathā śrotrendriyāhlādo vacobhiḥ sudhiyāṃ smṛtaḥ || 9||

अश्रोत्राः फणिनः कामं मुह्यन्ति हि नभोगुणैः ।सकर्णा ये न शृण्वन्ति तेऽप्यकर्णाः कथं न च ॥ १०॥

aśrotrāḥ phaṇinaḥ kāmaṃ muhyanti hi nabhoguṇaiḥ |sakarṇā ye na śṛṇvanti te'pyakarṇāḥ kathaṃ na ca || 10||

अतः सर्वे द्विजाः सौम्य श्रोतुकामाः समाहिताः ।वर्तन्ते नैमिषारण्ये क्षेत्रे कलिभयार्दिताः ॥ ११॥

ataḥ sarve dvijāḥ saumya śrotukāmāḥ samāhitāḥ |vartante naimiṣāraṇye kṣetre kalibhayārditāḥ || 11||

येन केनाप्युपायेन कालातिवाहनं स्मृतम् ।व्यसनैरिह मूर्खाणां बुधानां शास्त्रचिन्तनैः ॥ १२॥

yena kenāpyupāyena kālātivāhanaṃ smṛtam |vyasanairiha mūrkhāṇāṃ budhānāṃ śāstracintanaiḥ || 12||

शास्त्राण्यपि विचित्राणि जल्पवादयुतानि च ।त्रिविधानि पुराणानि शास्त्राणि विविधानि च ।विताण्डाच्छलयुक्तानि गर्वामर्षकराणि च ।नानार्थवादयुक्तानि हेतुमन्ति बृहन्ति च ॥ १३॥

śāstrāṇyapi vicitrāṇi jalpavādayutāni ca |trividhāni purāṇāni śāstrāṇi vividhāni ca |vitāṇḍācchalayuktāni garvāmarṣakarāṇi ca |nānārthavādayuktāni hetumanti bṛhanti ca || 13||

सात्त्विकं तत्र वेदान्तं मीमांसा राजसं मतम् ।तामसं न्यायशास्त्रं च हेतुवादाभियन्त्रितम् ॥ १४॥

sāttvikaṃ tatra vedāntaṃ mīmāṃsā rājasaṃ matam |tāmasaṃ nyāyaśāstraṃ ca hetuvādābhiyantritam || 14||

तथैव च पुराणानि त्रिगुणानि कथानकैः ।कथितानि त्वया सौम्य पञ्चलक्षणवन्ति च ॥ १५॥

tathaiva ca purāṇāni triguṇāni kathānakaiḥ |kathitāni tvayā saumya pañcalakṣaṇavanti ca || 15||

तत्र भागवतं पुण्यं पञ्चमं वेदसम्मितम् ।कथितं यत्त्वया पूर्वं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ १६॥

tatra bhāgavataṃ puṇyaṃ pañcamaṃ vedasammitam |kathitaṃ yattvayā pūrvaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam || 16||

उद्देशमात्रेण तदा कीर्तितं परमाद्भुतम् ।मुक्तिप्रदं मुमुक्षूणां कामदं धर्मदं तथा ॥ १७॥

uddeśamātreṇa tadā kīrtitaṃ paramādbhutam |muktipradaṃ mumukṣūṇāṃ kāmadaṃ dharmadaṃ tathā || 17||

विस्तरेण तदाख्याहि पुराणोत्तममादरात् ।श्रोतुकामा द्विजाः सर्वे दिव्यं भागवतं शुभम् ॥ १८॥

vistareṇa tadākhyāhi purāṇottamamādarāt |śrotukāmā dvijāḥ sarve divyaṃ bhāgavataṃ śubham || 18||

त्वं तु जानासि धर्मज्ञ पौराणीं संहितां किल ।कृष्णोक्तां गुरुभक्तत्वात् सम्यक् सत्त्वगुणाश्रयः ॥ १९॥

tvaṃ tu jānāsi dharmajña paurāṇīṃ saṃhitāṃ kila |kṛṣṇoktāṃ gurubhaktatvāt samyak sattvaguṇāśrayaḥ || 19||

श्रुतान्यन्यानि सर्वज्ञ त्वन्मुखान्निःसृतानि च ।नैव तृप्तिं व्रजामोऽद्य सुधापानेऽमरा यथा ॥ २०॥

śrutānyanyāni sarvajña tvanmukhānniḥsṛtāni ca |naiva tṛptiṃ vrajāmo'dya sudhāpāne'marā yathā || 20||

धिक्सुधां पिबतां सूत मुक्तिर्नैव कदाचन ।पिबन्भागवतं सद्यो नरो मुच्येत सङ्कटात् ॥ २१॥

dhiksudhāṃ pibatāṃ sūta muktirnaiva kadācana |pibanbhāgavataṃ sadyo naro mucyeta saṅkaṭāt || 21||

सुधापाननिमित्तं यत् कृता यज्ञाः सहस्रशः ।न शान्तिमधिगच्छामः सूत सर्वात्मना वयम् ॥ २२॥

sudhāpānanimittaṃ yat kṛtā yajñāḥ sahasraśaḥ |na śāntimadhigacchāmaḥ sūta sarvātmanā vayam || 22||

मखानां हि फलं स्वर्गः स्वर्गात्प्रच्यवनं पुनः ।एवं संसारचक्रेऽस्म्निन् भ्रमणं च निरन्तरम् ॥ २३॥

makhānāṃ hi phalaṃ svargaḥ svargātpracyavanaṃ punaḥ |evaṃ saṃsāracakre'smnin bhramaṇaṃ ca nirantaram || 23||

विना ज्ञानेन सर्वज्ञ नैव मुक्तिः कदाचन ।भ्रमतां कालचक्रेऽत्र नराणां त्रिगुणात्मके ॥ २४॥

vinā jñānena sarvajña naiva muktiḥ kadācana |bhramatāṃ kālacakre'tra narāṇāṃ triguṇātmake || 24||

अतः सर्वरसोपेतं पुण्यं भागवतं वद ।पावनं मुक्तिदं गुह्यं मुमुक्षूणां सदा प्रियम् ॥ २५॥

ataḥ sarvarasopetaṃ puṇyaṃ bhāgavataṃ vada |pāvanaṃ muktidaṃ guhyaṃ mumukṣūṇāṃ sadā priyam || 25||

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायांप्रथमस्कन्धे शौनकप्रश्नः नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १\।१॥

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃprathamaskandhe śaunakapraśnaḥ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1\|1||

सूत उवाच ।धन्योऽहमतिभाग्योऽहं पावितोऽहं महात्मभिः ।यत्पृष्टं सुमहत्पुण्यं पुराणं वेदविश्रुतम् ॥ १॥

sūta uvāca |dhanyo'hamatibhāgyo'haṃ pāvito'haṃ mahātmabhiḥ |yatpṛṣṭaṃ sumahatpuṇyaṃ purāṇaṃ vedaviśrutam || 1||

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वश्रुत्यर्थसम्मतम् ।रहस्यं सर्वशास्त्राणामागमानामनुत्तमम् ॥ २॥

tadahaṃ sampravakṣyāmi sarvaśrutyarthasammatam |rahasyaṃ sarvaśāstrāṇāmāgamānāmanuttamam || 2||

नत्वा तत्पदपङ्कजं सुललितं मुक्तिप्रदं योगिनाम् ॥ब्रह्माद्यैरपि सेवितं स्तुतिपरैर्ध्येयं मुनीन्द्रैः सदा ।वक्ष्याम्यद्य सविस्तरं बहुरसं श्रीमत्पुराणोत्तमम् ॥भक्त्या सर्वरसालयं भगवतीनाम्ना प्रसिद्धं द्विजाः ॥ ३॥

natvā tatpadapaṅkajaṃ sulalitaṃ muktipradaṃ yoginām ||brahmādyairapi sevitaṃ stutiparairdhyeyaṃ munīndraiḥ sadā |vakṣyāmyadya savistaraṃ bahurasaṃ śrīmatpurāṇottamam ||bhaktyā sarvarasālayaṃ bhagavatīnāmnā prasiddhaṃ dvijāḥ || 3||

या विद्येत्यभिधीयते श्रुतिपथे शक्तिः सदाद्या परा ॥सर्वज्ञा भवबन्धछित्तिनिपुणा सर्वाशये संस्थिता ।दुर्ज्ञेया सुदुरात्मभिश्च मुनिभिर्ध्यानास्पदं प्रापिता ॥प्रत्यक्षा भवतीह सा भगवती सिद्धिप्रदा स्यात्सदा ॥ ४॥

yā vidyetyabhidhīyate śrutipathe śaktiḥ sadādyā parā ||sarvajñā bhavabandhachittinipuṇā sarvāśaye saṃsthitā |durjñeyā sudurātmabhiśca munibhirdhyānāspadaṃ prāpitā ||pratyakṣā bhavatīha sā bhagavatī siddhipradā syātsadā || 4||

सृष्ट्वाखिलं जगदिदं सदसत्स्वरूपंशक्त्या स्वया त्रिगुणया परिपाति विश्वम् ।संहृत्य कल्पसमये रमते तथैकातां सर्वविश्वजननीं मनसा स्मरामि ॥ ५॥

sṛṣṭvākhilaṃ jagadidaṃ sadasatsvarūpaṃśaktyā svayā triguṇayā paripāti viśvam |saṃhṛtya kalpasamaye ramate tathaikātāṃ sarvaviśvajananīṃ manasā smarāmi || 5||

ब्रह्मा सृजत्यखिलमेतदिति प्रसिद्धंपौराणिकैश्च कथितं खलु वेदविद्भिः ।विष्णोस्तु नाभिकमले किल तस्य जन्मतैरुक्तमेव सृजते न हि स स्वतन्त्रः ॥ ६॥

brahmā sṛjatyakhilametaditi prasiddhaṃpaurāṇikaiśca kathitaṃ khalu vedavidbhiḥ |viṣṇostu nābhikamale kila tasya janmatairuktameva sṛjate na hi sa svatantraḥ || 6||

विष्णुस्तु शेषशयने स्वपितीति कालेतन्नाभिपद्यमुकुले खलु तस्य जन्म ।आधारतां किल गतोऽत्र सहस्रमौलिःसम्बोध्यतां स भगवान् हि कथं मुरारिः ॥ ७॥

viṣṇustu śeṣaśayane svapitīti kāletannābhipadyamukule khalu tasya janma |ādhāratāṃ kila gato'tra sahasramauliḥsambodhyatāṃ sa bhagavān hi kathaṃ murāriḥ || 7||

एकार्णवस्य सलिलं रसरूपमेवपात्रं विना न हि रसस्थितिरस्ति कच्चित् ।या सर्वभूतविषये किल शक्तिरूपातां सर्वभूतजननीं शरणं गतोऽस्मि ॥ ८॥

ekārṇavasya salilaṃ rasarūpamevapātraṃ vinā na hi rasasthitirasti kaccit |yā sarvabhūtaviṣaye kila śaktirūpātāṃ sarvabhūtajananīṃ śaraṇaṃ gato'smi || 8||

योगनिद्रामीलिताक्षं विष्णुं दृष्ट्वाम्बुजे स्थितः ।अजस्तुष्टाव यां देवीं तामहं शरणं गतः ॥ ९॥

yoganidrāmīlitākṣaṃ viṣṇuṃ dṛṣṭvāmbuje sthitaḥ |ajastuṣṭāva yāṃ devīṃ tāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 9||

तां ध्यात्वा सगुणां मायां मुक्तिदां निर्गुणां तथा ।वक्ष्ये पुराणमखिलं शृण्वन्तु मुनयस्त्विह ॥ १०॥

tāṃ dhyātvā saguṇāṃ māyāṃ muktidāṃ nirguṇāṃ tathā |vakṣye purāṇamakhilaṃ śṛṇvantu munayastviha || 10||

पुराणमुत्तमं पुण्यं श्रीमद्भागवताभिधम् ।अष्टादश सहस्राणि श्लोकास्तत्र तु संस्कृताः ॥ ११॥

purāṇamuttamaṃ puṇyaṃ śrīmadbhāgavatābhidham |aṣṭādaśa sahasrāṇi ślokāstatra tu saṃskṛtāḥ || 11||

स्कन्धा द्वादश चैवात्र कृष्णेन विहिताः शुभाः ।त्रिशतं पूर्णमध्याया अष्टादशयुताः स्मृताः ॥ १२॥

skandhā dvādaśa caivātra kṛṣṇena vihitāḥ śubhāḥ |triśataṃ pūrṇamadhyāyā aṣṭādaśayutāḥ smṛtāḥ || 12||

विंशतिः प्रथमे तत्र द्वितीये द्वादशैव तु ।त्रिंशच्चैव तृतीये तु चतुर्थे पञ्चविंशतिः ॥ १३॥

viṃśatiḥ prathame tatra dvitīye dvādaśaiva tu |triṃśaccaiva tṛtīye tu caturthe pañcaviṃśatiḥ || 13||

पञ्चत्रिंशत्तथाध्यायाः पञ्चमे परिकीर्तिताः ।एकत्रिंशत्तथा षष्ठे चत्वारिंशच्च सप्तमे ॥ १४॥

pañcatriṃśattathādhyāyāḥ pañcame parikīrtitāḥ |ekatriṃśattathā ṣaṣṭhe catvāriṃśacca saptame || 14||

अष्टमे तत्त्वसङ्ख्याश्च पञ्चाशन्नवमे तथा ।त्रयोदश तु सम्प्रोक्ता दशमे मुनिना किल ॥ १५॥

aṣṭame tattvasaṅkhyāśca pañcāśannavame tathā |trayodaśa tu samproktā daśame muninā kila || 15||

तथा चैकादशस्कन्धे चतुर्विंशतिरीरिताः ।चतुर्दशैव चाध्याया द्वादशे मुनिसत्तमाः ॥ १६॥

tathā caikādaśaskandhe caturviṃśatirīritāḥ |caturdaśaiva cādhyāyā dvādaśe munisattamāḥ || 16||

एवं सङ्ख्या समाख्याता पुराणेऽस्मिन्महात्मना ।अष्टादशसहस्रीया सङ्ख्या च परिकीर्तिता ॥ १७॥

evaṃ saṅkhyā samākhyātā purāṇe'sminmahātmanā |aṣṭādaśasahasrīyā saṅkhyā ca parikīrtitā || 17||

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ १८॥

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca |vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam || 18||

निर्गुणा या सदा नित्या व्यापिका विकृता शिवा ।योगगम्याखिलाधारा तुरीया या च संस्थिता ॥ १९॥

nirguṇā yā sadā nityā vyāpikā vikṛtā śivā |yogagamyākhilādhārā turīyā yā ca saṃsthitā || 19||

तस्यास्तु सात्त्विकी शक्ती राजसी तामसी तथा ।महालक्ष्मीः सरस्वती महाकालीति ताः स्त्रियः ॥ २०॥

tasyāstu sāttvikī śaktī rājasī tāmasī tathā |mahālakṣmīḥ sarasvatī mahākālīti tāḥ striyaḥ || 20||

तासां तिसॄणां शक्तीनां देहाङ्गीकारलक्षणः ।सृष्ट्यर्थं च समाख्यातः सर्गः शास्त्रविशारदैः ॥ २१॥

tāsāṃ tisṝṇāṃ śaktīnāṃ dehāṅgīkāralakṣaṇaḥ |sṛṣṭyarthaṃ ca samākhyātaḥ sargaḥ śāstraviśāradaiḥ || 21||

हरिद्रुहिणरुद्राणां समुत्पत्तिस्ततः स्मृता ।पालनोत्पत्तिनाशार्थं प्रतिसर्गः स्मृतो हि सः ॥ २२॥

haridruhiṇarudrāṇāṃ samutpattistataḥ smṛtā |pālanotpattināśārthaṃ pratisargaḥ smṛto hi saḥ || 22||

सोमसूर्योद्भवानां च राज्ञां वंशप्रकीर्तनम् ।हिरण्यकशिप्वादीनां वंशास्ते परिकीर्तिताः ॥ २३॥

somasūryodbhavānāṃ ca rājñāṃ vaṃśaprakīrtanam |hiraṇyakaśipvādīnāṃ vaṃśāste parikīrtitāḥ || 23||

स्वायम्भुवमुखानां च मनूनां परिवर्णनम् ।कालसङ्ख्या तथा तेषां तत्तन्मन्वन्तराणि च ॥ २४॥

svāyambhuvamukhānāṃ ca manūnāṃ parivarṇanam |kālasaṅkhyā tathā teṣāṃ tattanmanvantarāṇi ca || 24||