stotram (20) Shri Hayagriva Stotram

श्री गणेशाय नमः ।श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी ।वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥ज्ञानानन्दमयं देवं निर्मलस्फटिकाकृतिम् ।आधारं सर्वविद्यानां हयग्रीवमुपास्महे ॥ १॥

śrī gaṇeśāya namaḥ |śrīmān veṅkaṭanāthāryaḥ kavitārkikakesarī |vedāntācāryavaryo me sannidhattāṃ sadā hṛdi ||jñānānandamayaṃ devaṃ nirmalasphaṭikākṛtim |ādhāraṃ sarvavidyānāṃ hayagrīvamupāsmahe || 1||

स्वतः सिद्धं शुद्धस्फटिकमणिभूभृत्प्रतिभटंसुधासध्रीचीभिर्द्युतिभिरवदातत्रिभुवनम् ।अनन्तैस्त्रय्यन्तैरनुविहितहेषाहलहलंहताशेषावद्यं हयवदनमीडेमहि महः ॥ २॥

svataḥ siddhaṃ śuddhasphaṭikamaṇibhūbhṛtpratibhaṭaṃsudhāsadhrīcībhirdyutibhiravadātatribhuvanam |anantaistrayyantairanuvihitaheṣāhalahalaṃhatāśeṣāvadyaṃ hayavadanamīḍemahi mahaḥ || 2||

समाहारः साम्नां प्रतिपदमृचां धाम यजुषांलयः प्रत्यूहानां लहरिविततिर्बोधजलधेः ।कथादर्पक्षुभ्यत्कथककुलकोलाहलभवंहरत्वन्तर्ध्वान्तं हयवदनहेषाहलहलः ॥ ३॥

samāhāraḥ sāmnāṃ pratipadamṛcāṃ dhāma yajuṣāṃlayaḥ pratyūhānāṃ laharivitatirbodhajaladheḥ |kathādarpakṣubhyatkathakakulakolāhalabhavaṃharatvantardhvāntaṃ hayavadanaheṣāhalahalaḥ || 3||

प्राची सन्ध्या काचिदन्तर्निशायाः प्रज्ञादृष्टेरञ्जनश्रीरपूर्वा ।वक्त्री वेदान्भातु मे वाजिवक्त्रा वागीशाख्या वासुदेवस्य मूर्तिः ॥ ४॥

prācī sandhyā kācidantarniśāyāḥ prajñādṛṣṭerañjanaśrīrapūrvā |vaktrī vedānbhātu me vājivaktrā vāgīśākhyā vāsudevasya mūrtiḥ || 4||

विशुद्धविज्ञानघनस्वरूपं विज्ञानविश्राणनबद्धदीक्षम् ।दयानिधिं देहभृतां शरण्यं देवं हयग्रीवमहं प्रपद्ये ॥ ५॥

viśuddhavijñānaghanasvarūpaṃ vijñānaviśrāṇanabaddhadīkṣam |dayānidhiṃ dehabhṛtāṃ śaraṇyaṃ devaṃ hayagrīvamahaṃ prapadye || 5||

अपौरुषेयैरपि वाक्प्रपञ्चैरद्यापि ते भूतिमदृष्टपाराम् ।स्तुवन्नहं मुग्ध इति त्वयैव कारुण्यतो नाथ कटाक्षणीयः ॥ ६॥

apauruṣeyairapi vākprapañcairadyāpi te bhūtimadṛṣṭapārām |stuvannahaṃ mugdha iti tvayaiva kāruṇyato nātha kaṭākṣaṇīyaḥ || 6||

दाक्षिण्यरम्या गिरिशस्य मूर्तिर्देवी सरोजासनधर्मपत्नी ।व्यासादयोऽपि व्यपदेश्यवाचः स्फुरन्ति सर्वे तव शक्तिलेशैः ॥ ७॥

dākṣiṇyaramyā giriśasya mūrtirdevī sarojāsanadharmapatnī |vyāsādayo'pi vyapadeśyavācaḥ sphuranti sarve tava śaktileśaiḥ || 7||

मन्दोऽभविष्यन्नियतं विरिञ्चो वाचां निधे वञ्चितभागधेयः ।दैत्यापनीतान्दयर्येव भूयोऽप्यध्यापयिष्ये निगमान्न चेत्त्वम् ॥ ८॥

mando'bhaviṣyanniyataṃ viriñco vācāṃ nidhe vañcitabhāgadheyaḥ |daityāpanītāndayaryeva bhūyo'pyadhyāpayiṣye nigamānna cettvam || 8||

वितर्कडोलां व्यवधूय सत्त्वे बृहस्पतिं वर्तयसे यतस्त्वम् ।तेनैव देव त्रिदशेश्वराणामस्पृष्टदोलायितमाधिराज्यम् ॥ ९॥

vitarkaḍolāṃ vyavadhūya sattve bṛhaspatiṃ vartayase yatastvam |tenaiva deva tridaśeśvarāṇāmaspṛṣṭadolāyitamādhirājyam || 9||

अग्नौ समिद्धार्चिषि सप्ततन्तोरातस्थिवान्मन्त्रमयं शरीरम् ।अखण्डसारैर्हविषां प्रदानैराप्यायनं व्योमसदां विधत्से ॥ १०॥

agnau samiddhārciṣi saptatantorātasthivānmantramayaṃ śarīram |akhaṇḍasārairhaviṣāṃ pradānairāpyāyanaṃ vyomasadāṃ vidhatse || 10||

यन्मूलमीदृक्प्रतिभाति तत्त्वं या मूलमाम्नायमहाद्रुमाणाम् ।तत्त्वेन जानन्ति विशुद्धसत्त्वास्तामक्षरामक्षरमातृकां ते ॥ ११॥

yanmūlamīdṛkpratibhāti tattvaṃ yā mūlamāmnāyamahādrumāṇām |tattvena jānanti viśuddhasattvāstāmakṣarāmakṣaramātṛkāṃ te || 11||

अव्याकृताद्व्याकृतवानसि त्वं नामानि रूपाणि च यानि पूर्वम् ।शंसन्ति तेषां चरमां प्रतिष्ठां वागीश्वर त्वां त्वदुपज्ञवाचः ॥ १२॥

avyākṛtādvyākṛtavānasi tvaṃ nāmāni rūpāṇi ca yāni pūrvam |śaṃsanti teṣāṃ caramāṃ pratiṣṭhāṃ vāgīśvara tvāṃ tvadupajñavācaḥ || 12||

मुग्धेन्दुनिष्यन्दविलोभनीयां मूर्तिं तवानन्दसुधाप्रसूतिम् ।विपश्चितश्चेतसि भावयन्ते वेलामुदारामिव दुग्धसिन्धोः ॥ १३॥

mugdhenduniṣyandavilobhanīyāṃ mūrtiṃ tavānandasudhāprasūtim |vipaścitaścetasi bhāvayante velāmudārāmiva dugdhasindhoḥ || 13||

मनोगतं पश्यति यः सदा त्वां मनीषिणां मानसराजहंसम् ।स्वयं पुरोभावविवादभाजः किङ्कुर्वते तस्य गिरो यथार्हम् ॥ १४॥

manogataṃ paśyati yaḥ sadā tvāṃ manīṣiṇāṃ mānasarājahaṃsam |svayaṃ purobhāvavivādabhājaḥ kiṅkurvate tasya giro yathārham || 14||

अपि क्षणार्धं कलयन्ति ये त्वामाप्लावयन्तं विशदैर्मयूखैः ।वाचां प्रवाहैरनिवारितैस्ते मन्दाकिनीं मन्दयितुं क्षमन्ते ॥ १५॥

api kṣaṇārdhaṃ kalayanti ye tvāmāplāvayantaṃ viśadairmayūkhaiḥ |vācāṃ pravāhairanivāritaiste mandākinīṃ mandayituṃ kṣamante || 15||

स्वामिन्भवद्ध्यानसुधाभिषेकात्वहन्ति धन्याः पुलकानुबन्धम् ।अलक्षिते क्वापि निरूढमूलमङ्गेष्विवानन्दथुमङ्कुरन्तम् ॥ १६॥

svāminbhavaddhyānasudhābhiṣekātvahanti dhanyāḥ pulakānubandham |alakṣite kvāpi nirūḍhamūlamaṅgeṣvivānandathumaṅkurantam || 16||

स्वामिन्प्रतीचा हृदयेन धन्यास्त्वद्ध्यानचन्द्रोदयवर्धमानम् ।अमान्तमानन्दपयोधिमन्तः पयोभिरक्ष्णां परिवाहयन्ति ॥ १७॥

svāminpratīcā hṛdayena dhanyāstvaddhyānacandrodayavardhamānam |amāntamānandapayodhimantaḥ payobhirakṣṇāṃ parivāhayanti || 17||

स्वैरानुभावास्त्वदधीनभावाः समृद्धवीर्यास्त्वदनुग्रहेण ।विपश्चितो नाथ तरन्ति मायां वैहारिकीं मोहनपिञ्छिकां ते ॥ १८॥

svairānubhāvāstvadadhīnabhāvāḥ samṛddhavīryāstvadanugraheṇa |vipaścito nātha taranti māyāṃ vaihārikīṃ mohanapiñchikāṃ te || 18||

प्राङ्निर्मितानां तपसां विपाकाः प्रत्यग्रनिःश्रेयससम्पदो मे ।समेधिषीरंस्तव पादपद्मे सङ्कल्पचिन्तामणयः प्रणामाः ॥ १९॥

prāṅnirmitānāṃ tapasāṃ vipākāḥ pratyagraniḥśreyasasampado me |samedhiṣīraṃstava pādapadme saṅkalpacintāmaṇayaḥ praṇāmāḥ || 19||

विलुप्तमूर्धन्यलिपिक्रमाणां सुरेन्द्रचूडापदलालितानाम् ।त्वदङ्घ्रिराजीवरजःकणानां भूयान् प्रसादो मयि नाथ भूयात् ॥ २०॥

viluptamūrdhanyalipikramāṇāṃ surendracūḍāpadalālitānām |tvadaṅghrirājīvarajaḥkaṇānāṃ bhūyān prasādo mayi nātha bhūyāt || 20||

परिस्फुरन्नूपुरचित्रभानुप्रकाशनिर्धूततमोनुषङ्गाम् ।पदद्वयीं ते परिचिन्महेऽन्तः प्रबोधराजीवविभातसन्ध्याम् ॥ २१॥

parisphurannūpuracitrabhānuprakāśanirdhūtatamonuṣaṅgām |padadvayīṃ te paricinmahe'ntaḥ prabodharājīvavibhātasandhyām || 21||

त्वत्किङ्करालङ्करणोचितानां त्वयैव कल्पान्तरपालितानाम् ।मञ्जुप्रणादं मणिनूपुरं ते मञ्जूषिकां वेदगिरां प्रतीमः ॥ २२॥

tvatkiṅkarālaṅkaraṇocitānāṃ tvayaiva kalpāntarapālitānām |mañjupraṇādaṃ maṇinūpuraṃ te mañjūṣikāṃ vedagirāṃ pratīmaḥ || 22||

सञ्चिन्तयामि प्रतिभादशास्थान्सन्धुक्षयन्तं समयप्रदीपान् ।विज्ञानकल्पद्रुमपल्लवाभं व्याख्यानमुद्रामधुरं करं ते ॥ २३॥

sañcintayāmi pratibhādaśāsthānsandhukṣayantaṃ samayapradīpān |vijñānakalpadrumapallavābhaṃ vyākhyānamudrāmadhuraṃ karaṃ te || 23||

चित्ते करोमि स्फुरिताक्षमालं सव्येतरं नाथ करं त्वदीयम् ।ज्ञानामृतोदञ्चनलम्पटानां लीलाघटीयन्त्रमिवाश्रितानाम् ॥ २४॥

citte karomi sphuritākṣamālaṃ savyetaraṃ nātha karaṃ tvadīyam |jñānāmṛtodañcanalampaṭānāṃ līlāghaṭīyantramivāśritānām || 24||

प्रबोधसिन्धोररुणैः प्रकाशैः प्रवालसङ्घातमिवोद्वहन्तम् ।विभावये देव सपुस्तकं ते वामं करं दक्षिणमाश्रितानाम् ॥ २५॥

prabodhasindhoraruṇaiḥ prakāśaiḥ pravālasaṅghātamivodvahantam |vibhāvaye deva sapustakaṃ te vāmaṃ karaṃ dakṣiṇamāśritānām || 25||

तमांसि भित्त्वा विशदैर्मयूखैः सम्प्रीणयन्तं विदुषश्चकोरान् ।निशामये त्वां नवपुण्डरीके शरद्घने चन्द्रमिव स्फुरन्तम् ॥ २६॥

tamāṃsi bhittvā viśadairmayūkhaiḥ samprīṇayantaṃ viduṣaścakorān |niśāmaye tvāṃ navapuṇḍarīke śaradghane candramiva sphurantam || 26||

दिशन्तु मे देव सदा त्वदीयाः दयातरङ्गानुचराः कटाक्षाः ।श्रोत्रेषु पुंसाममृतं क्षरन्तीं सरस्वतीं संश्रित कामधेनुम् ॥ २७॥

diśantu me deva sadā tvadīyāḥ dayātaraṅgānucarāḥ kaṭākṣāḥ |śrotreṣu puṃsāmamṛtaṃ kṣarantīṃ sarasvatīṃ saṃśrita kāmadhenum || 27||

विशेषवित्पारिषदेषु नाथ विदग्धगोष्ठीसमराङ्गणेषु ।जिगीषतो मे कवितार्किकेन्द्रान् जिह्वाग्रसिंहासनमभ्युपेयाः ॥ २८॥

viśeṣavitpāriṣadeṣu nātha vidagdhagoṣṭhīsamarāṅgaṇeṣu |jigīṣato me kavitārkikendrān jihvāgrasiṃhāsanamabhyupeyāḥ || 28||

त्वां चिन्तयंस्त्वन्मयतां प्रपन्नस्त्वामुद्गृणन् शब्दमयेन धाम्ना ।स्वामिन्समाजेषु समेधिषीय स्वच्छन्दवादाहवबद्धशूरः ॥ २९॥

tvāṃ cintayaṃstvanmayatāṃ prapannastvāmudgṛṇan śabdamayena dhāmnā |svāminsamājeṣu samedhiṣīya svacchandavādāhavabaddhaśūraḥ || 29||

नानाविधानामगतिः कलानां न चापि तीर्थेषु कृतावतारः ।ध्रुवं तवानाथपरिग्रहायाः नवं नवं पात्रमहं दयायाः ॥ ३०॥

nānāvidhānāmagatiḥ kalānāṃ na cāpi tīrtheṣu kṛtāvatāraḥ |dhruvaṃ tavānāthaparigrahāyāḥ navaṃ navaṃ pātramahaṃ dayāyāḥ || 30||

अकम्पनीयान्यपनीतिभेदैरलङ्कृषीरन् हृदयं मदीयम् ।शङ्काकलङ्कापगमोज्ज्वलानि तत्त्वानि सम्यञ्चि तव प्रसादात् ॥ ३१॥

akampanīyānyapanītibhedairalaṅkṛṣīran hṛdayaṃ madīyam |śaṅkākalaṅkāpagamojjvalāni tattvāni samyañci tava prasādāt || 31||

व्याख्यामुद्रां करसरसिजैः पुस्तकं शङ्खचक्रेबिभ्रद्भिन्नस्फटिकरुचिरे पुण्डरीके निषण्णः ।अम्लानश्रीरमृतविशदैरंशुभिः प्लावयन् मांआविर्भूयादनघमहिमा मानसे वागधीशः ॥ ३२॥

vyākhyāmudrāṃ karasarasijaiḥ pustakaṃ śaṅkhacakrebibhradbhinnasphaṭikarucire puṇḍarīke niṣaṇṇaḥ |amlānaśrīramṛtaviśadairaṃśubhiḥ plāvayan māṃāvirbhūyādanaghamahimā mānase vāgadhīśaḥ || 32||

वागर्थसिद्धिहेतोः पठत हयग्रीवसंस्तुतिं भक्त्या ।कवितार्किककेसरिणा वेङ्कटनाथेन विरचितामेताम् ॥ ३३॥

vāgarthasiddhihetoḥ paṭhata hayagrīvasaṃstutiṃ bhaktyā |kavitārkikakesariṇā veṅkaṭanāthena viracitāmetām || 33||

॥ इति श्रीहयग्रीवस्तोत्रं समाप्तम् ॥कवितार्किकसिंहाय कल्याणगुणशालिने ।श्रीमते वेङ्कटेशाय वेदान्तगुरवे नमः ॥

|| iti śrīhayagrīvastotraṃ samāptam ||kavitārkikasiṃhāya kalyāṇaguṇaśāline |śrīmate veṅkaṭeśāya vedāntagurave namaḥ ||