वैराग्यशतकम् २ Vairagya Shatakam 2

(श्रीमदप्पय्यदीक्षितविरचितम्)॥ श्रीः ॥आस्ते कश्चन भिक्षुः सङ्गृह्णन्नव्ययानि दश ।न ममेत्यव्यययुगलं याचामस्तं किमस्त्यन्यत् ॥ १॥

(śrīmadappayyadīkṣitaviracitam)|| śrīḥ ||āste kaścana bhikṣuḥ saṅgṛhṇannavyayāni daśa |na mametyavyayayugalaṃ yācāmastaṃ kimastyanyat || 1||

धीसचिवं धैर्यबलं सङ्कल्पविरोधि शान्तिधनम् ।विश्वत्रयविषयमिदं वैराग्यं नाम साम्राज्यम् ॥ २॥

dhīsacivaṃ dhairyabalaṃ saṅkalpavirodhi śāntidhanam |viśvatrayaviṣayamidaṃ vairāgyaṃ nāma sāmrājyam || 2||

राज्ञो बिभ्यति लोका राजानः पुनरितोऽपि वैरिभ्यः ।आ ब्रह्मणः कृतान्तादकुतोभयमस्पृहाराज्यम् ॥ ३॥

rājño bibhyati lokā rājānaḥ punarito'pi vairibhyaḥ |ā brahmaṇaḥ kṛtāntādakutobhayamaspṛhārājyam || 3||

भिक्षाप्रदा जनन्यः पितरो गुरवः कुमारकाः शिष्याः ।एकान्तरमणहेतुः शान्तिर्दयिता विरक्तस्य ॥ ४॥

bhikṣāpradā jananyaḥ pitaro guravaḥ kumārakāḥ śiṣyāḥ |ekāntaramaṇahetuḥ śāntirdayitā viraktasya || 4||

किमपि न ये चेष्टन्ते कार्यप्रतिकार्ययोर्विरहात् ।सन्तस्त एव मुक्ताः सन्देहे गौतमः साक्षी ॥ ५॥

kimapi na ye ceṣṭante kāryapratikāryayorvirahāt |santasta eva muktāḥ sandehe gautamaḥ sākṣī || 5||

पततु नभः स्फुटतु मही चलन्तु गिरयो मिलन्तु वारिधयः ।अधरोत्तरमस्तु जगत्का हानिर्वीतरागस्य ॥ ६॥

patatu nabhaḥ sphuṭatu mahī calantu girayo milantu vāridhayaḥ |adharottaramastu jagatkā hānirvītarāgasya || 6||

जगदखिलं तस्य वशे यस्य वशे हतमिदं चेतः ॥ ७॥

jagadakhilaṃ tasya vaśe yasya vaśe hatamidaṃ cetaḥ || 7||

विषया उपतिष्ठन्तां विषयैर्वा समवयन्तु करणानि ।आन्तरमेकं करणं शान्तं यदि का ततश्चिन्ता ॥ ८॥

viṣayā upatiṣṭhantāṃ viṣayairvā samavayantu karaṇāni |āntaramekaṃ karaṇaṃ śāntaṃ yadi kā tataścintā || 8||

किं विषयान्परिहर्तुं वस्तव्यं मेरुकन्दरेष्वबुधैः ।न ह्यद्भिरनासक्तुं पांसुषु रोहन्ति पद्मानि ॥ ९॥

kiṃ viṣayānparihartuṃ vastavyaṃ merukandareṣvabudhaiḥ |na hyadbhiranāsaktuṃ pāṃsuṣu rohanti padmāni || 9||

अज्ञानमिह निदानं प्राग्रूपं जननमेव भवरोगे ।परिपाकः संसरणं भैषज्यं नैष्ठिकी शान्तिः ॥ १०॥

ajñānamiha nidānaṃ prāgrūpaṃ jananameva bhavaroge |paripākaḥ saṃsaraṇaṃ bhaiṣajyaṃ naiṣṭhikī śāntiḥ || 10||

स्वेनैव भुक्तमर्थं सूकरजातिस्मरो मनुष्य इव ।दूरे जुगुप्समानो धीरो वैराग्यमाद्रियते ॥ ११॥

svenaiva bhuktamarthaṃ sūkarajātismaro manuṣya iva |dūre jugupsamāno dhīro vairāgyamādriyate || 11||

शैशवमिव कौमारे तत्तरुणिम्नीव स इव वृद्धत्वे ।न स्वदते धीराणां कामस्य विचेष्टितं शान्तौ ॥ १२॥

śaiśavamiva kaumāre tattaruṇimnīva sa iva vṛddhatve |na svadate dhīrāṇāṃ kāmasya viceṣṭitaṃ śāntau || 12||

शतशः परीक्ष्य विषयान्सद्यो जहति कचित्क्वचिद्धन्याः ।काका इव वान्ताशनमन्ये तानेव सेवन्ते ॥ १३॥

śataśaḥ parīkṣya viṣayānsadyo jahati kacitkvaciddhanyāḥ |kākā iva vāntāśanamanye tāneva sevante || 13||

चरमौ मातापितरौ चरमा गृहिणी सुताश्चरमाः ।कर्तव्येऽतिप्रेमणि कथमिह धीरा विरज्यन्ते ॥ १४॥

caramau mātāpitarau caramā gṛhiṇī sutāścaramāḥ |kartavye'tipremaṇi kathamiha dhīrā virajyante || 14||

तृणवद्धमन्ति चपलाः स्त्रीनामनि चण्डमारुते चलिते ।धरणिधरा इव सन्तस्तत्र न किञ्चित्प्रकम्पन्ते ॥ १५॥

tṛṇavaddhamanti capalāḥ strīnāmani caṇḍamārute calite |dharaṇidharā iva santastatra na kiñcitprakampante || 15||

कामिजनपरमभोग्ये कामसुखे धारयन्ति बीभत्सम् ।सन्तः शमसुखरसिकाः सुधाशनाः सूकरान्न इव ॥ १६॥

kāmijanaparamabhogye kāmasukhe dhārayanti bībhatsam |santaḥ śamasukharasikāḥ sudhāśanāḥ sūkarānna iva || 16||

विक्षेपमात्रभाजो विकासकाष्ठागत ज्ञानाः ।स्वस्यापि चेष्टितानि स्वयमीक्षन्ते परस्येव ॥ १७॥

vikṣepamātrabhājo vikāsakāṣṭhāgata jñānāḥ |svasyāpi ceṣṭitāni svayamīkṣante parasyeva || 17||

अस्थानेऽभिनिविष्टान्मूर्खानस्थान एव सन्तुष्टान् ।अनुवर्तन्ते धीराः पितर इव क्रीडतो बालान् ॥ १८॥

asthāne'bhiniviṣṭānmūrkhānasthāna eva santuṣṭān |anuvartante dhīrāḥ pitara iva krīḍato bālān || 18||

पुष्णति पुरुषे सलिलैर्मुष्णति पुष्पं फलं च तरव इव ।वर्तन्ते सन्तः सममुपकर्तरि चापकर्तरि च ॥ १९॥

puṣṇati puruṣe salilairmuṣṇati puṣpaṃ phalaṃ ca tarava iva |vartante santaḥ samamupakartari cāpakartari ca || 19||

नित्यानित्यविवेकः सर्वेषां घटघटत्वयोरास्ते ।स विवेको यः शान्तिकृदविवेकोऽन्यः समस्तोऽपि ॥अनधिगते कामसुखे कालेन यथा प्रवर्तते तरुणः ।एवं ब्रह्मसुखेऽपि प्रवर्तते कोऽपि भाग्यवशात् ॥ २१॥

nityānityavivekaḥ sarveṣāṃ ghaṭaghaṭatvayorāste |sa viveko yaḥ śāntikṛdaviveko'nyaḥ samasto'pi ||anadhigate kāmasukhe kālena yathā pravartate taruṇaḥ |evaṃ brahmasukhe'pi pravartate ko'pi bhāgyavaśāt || 21||

पुत्रगुणाः स्वातन्त्र्ये दारगुणाश्चाधिवेदनावसरे ।भ्रातृगुणा दायविधौ द्रष्टव्या मोक्ष्यमाणेन ॥ २२॥

putraguṇāḥ svātantrye dāraguṇāścādhivedanāvasare |bhrātṛguṇā dāyavidhau draṣṭavyā mokṣyamāṇena || 22||

का मे गतिरिति पृच्छति चरमश्वासेऽपि यः स्वार्थम् ॥तस्य जनस्यापि कृते पापाः पापानि कुर्वन्ति ॥ २३॥

kā me gatiriti pṛcchati caramaśvāse'pi yaḥ svārtham ||tasya janasyāpi kṛte pāpāḥ pāpāni kurvanti || 23||

पितृभिः कलहायन्ते पुत्रानध्यापयन्ति पितृभक्तिम् ।परदारानुपयन्तः पठन्ति शास्त्राणि दारेषु ॥ २४॥

pitṛbhiḥ kalahāyante putrānadhyāpayanti pitṛbhaktim |paradārānupayantaḥ paṭhanti śāstrāṇi dāreṣu || 24||

शान्तिरलभ्यादुपरतिरपात्रभावः प्रतिग्रहनिवृत्तिः ।क्षान्तिर्दुर्बलतेति च निवृत्तिधर्माः कलावेते ॥ २५॥

śāntiralabhyāduparatirapātrabhāvaḥ pratigrahanivṛttiḥ |kṣāntirdurbalateti ca nivṛttidharmāḥ kalāvete || 25||

नीतिज्ञा नियतिज्ञा वेदज्ञा अपि भवन्ति शास्त्रज्ञाः ।ब्रह्मज्ञा अपि लभ्याः स्वाज्ञानज्ञानिनो विरलाः ॥ २६॥

nītijñā niyatijñā vedajñā api bhavanti śāstrajñāḥ |brahmajñā api labhyāḥ svājñānajñānino viralāḥ || 26||

कलिकलुषे मनसि स्वे कथमिव जगदार्जवं लभताम् ।चक्षुर्दोषे जाग्रति चान्द्रं द्वित्वं कुतो यातु ॥ २७॥

kalikaluṣe manasi sve kathamiva jagadārjavaṃ labhatām |cakṣurdoṣe jāgrati cāndraṃ dvitvaṃ kuto yātu || 27||

विषयाननुकूलयितुं विषयिणि हृदये विधीयतां यत्नः ।दृशि देयमौषधं को दृश्ये दत्त्वा कृती भवति ॥ २८॥

viṣayānanukūlayituṃ viṣayiṇi hṛdaye vidhīyatāṃ yatnaḥ |dṛśi deyamauṣadhaṃ ko dṛśye dattvā kṛtī bhavati || 28||

दाराः पुत्रेषु रताः पुत्राः पितृधनपरिग्रहव्यग्राः ।रोदनशरणा जननी परलोकगतस्य को बन्धुः ॥ २९॥

dārāḥ putreṣu ratāḥ putrāḥ pitṛdhanaparigrahavyagrāḥ |rodanaśaraṇā jananī paralokagatasya ko bandhuḥ || 29||

पश्यन्ति म्रियमाणान्मरिष्यतोऽनुमिमते स्मरन्ति मृतान् ॥कथयन्ति चैवमसकृच्चेष्टन्ते नित्यवत्तु परम् ॥ ३०॥

paśyanti mriyamāṇānmariṣyato'numimate smaranti mṛtān ||kathayanti caivamasakṛcceṣṭante nityavattu param || 30||

कलहायन्ते मूढाः कः प्रतिभूः श्वः प्रभात इति ॥तस्यामेव रजन्यां कः प्रतिभूः स्वस्य सत्तायाम् ॥ ३१॥

kalahāyante mūḍhāḥ kaḥ pratibhūḥ śvaḥ prabhāta iti ||tasyāmeva rajanyāṃ kaḥ pratibhūḥ svasya sattāyām || 31||

आप्रपदमाशिरस्पदमन्तः कलिमलमलीमसे वपुषि ।विफलं गङ्गाजलमपि मद्यघटे दर्भमुष्टिरिव ॥ ३२॥

āprapadamāśiraspadamantaḥ kalimalamalīmase vapuṣi |viphalaṃ gaṅgājalamapi madyaghaṭe darbhamuṣṭiriva || 32||

दण्ड्यं यत्सुखहेतोः पुष्णन्ति जनाः कथं तदेव वपुः ।न हि शर्कराभिलाषिभिरिक्षोः काण्डानि पूज्यन्ते ॥ ३३॥

daṇḍyaṃ yatsukhahetoḥ puṣṇanti janāḥ kathaṃ tadeva vapuḥ |na hi śarkarābhilāṣibhirikṣoḥ kāṇḍāni pūjyante || 33||

कुल्याः कृता विशालाः कुड्यान्युपलैर्निबद्धानि ।क्रीता बलिनो महिषाः कृतकृत्याः स्म इति मन्यन्ते ॥ ३४॥

kulyāḥ kṛtā viśālāḥ kuḍyānyupalairnibaddhāni |krītā balino mahiṣāḥ kṛtakṛtyāḥ sma iti manyante || 34||

प्रायो मुह्यति चेतः प्राणभृतः प्राणनिर्गमावसरे ।पुण्येन यदि न मुह्यति पुत्रानेव स्मरन्म्रियते ॥ ३५॥

prāyo muhyati cetaḥ prāṇabhṛtaḥ prāṇanirgamāvasare |puṇyena yadi na muhyati putrāneva smaranmriyate || 35||

शमयितुमौदरमग्निं संसारे सागरे निमज्जन्ति ।तुहिनव्यथानिवृत्त्यै न हि वेश्मनि पावको देयः ॥ ३६॥

śamayitumaudaramagniṃ saṃsāre sāgare nimajjanti |tuhinavyathānivṛttyai na hi veśmani pāvako deyaḥ || 36||

अर्थानामधिकानां राज्ञा चोरेण वा ध्रुवो नाशः ।अन्ने खल्वतिभुक्ते वमनं वा स्याद्विरेको वा ॥ ३७॥

arthānāmadhikānāṃ rājñā coreṇa vā dhruvo nāśaḥ |anne khalvatibhukte vamanaṃ vā syādvireko vā || 37||

आहृत्य परित्यक्ता जनयन्त्यर्थाः सुखाभासम् ।अत्यन्तपरित्यक्ताः परमानन्दाय कल्पन्ते ॥ ३८॥

āhṛtya parityaktā janayantyarthāḥ sukhābhāsam |atyantaparityaktāḥ paramānandāya kalpante || 38||

प्रणमति परिसान्त्वयति प्रलपति याचति परिभ्रमति ।आविष्ट इव पिशाच्या पुरुषस्तृष्णावशं यातः ॥ ३९॥

praṇamati parisāntvayati pralapati yācati paribhramati |āviṣṭa iva piśācyā puruṣastṛṣṇāvaśaṃ yātaḥ || 39||

जननादृष्टात्पितरौ पुत्रा जामातरो व्ययादृष्टात् ।कलहादृष्टाज्ज्ञातय इति निर्णीते किमेष्टव्यम् ॥ ४०॥

jananādṛṣṭātpitarau putrā jāmātaro vyayādṛṣṭāt |kalahādṛṣṭājjñātaya iti nirṇīte kimeṣṭavyam || 40||

स्वपितुः परलोकाय स्वयमनुदिवसं यदाचरति ।क्रियतामिदमुपमानं किं नालं पुत्रवैराग्ये ॥ ४१॥

svapituḥ paralokāya svayamanudivasaṃ yadācarati |kriyatāmidamupamānaṃ kiṃ nālaṃ putravairāgye || 41||

अननुगते दारिद्र्ये किमनुगतं लक्षणं दृष्टम् ।कामस्यापरिपूर्तौ कृपणं जगदा चतुर्वदनात् ॥ ४२॥

ananugate dāridrye kimanugataṃ lakṣaṇaṃ dṛṣṭam |kāmasyāparipūrtau kṛpaṇaṃ jagadā caturvadanāt || 42||

न खलु धनत्वं जातिर्यस्य यदिष्टं तदेव तस्य धनम् ।तत्तदिव पामराणामाकिञ्चन्यं धनं विदुषाम् ॥ ४३॥

na khalu dhanatvaṃ jātiryasya yadiṣṭaṃ tadeva tasya dhanam |tattadiva pāmarāṇāmākiñcanyaṃ dhanaṃ viduṣām || 43||

स्वीक्रियते यदि तृष्णा स्वीकर्तव्यं जगत्समस्तमपि ।स्वीक्रियते यदि शान्तिः स्वात्मापि स्वस्य भवति न वा ॥ ४४॥

svīkriyate yadi tṛṣṇā svīkartavyaṃ jagatsamastamapi |svīkriyate yadi śāntiḥ svātmāpi svasya bhavati na vā || 44||

यद्दातारं वशयति यत्परिजनमस्य सान्त्वयति ।यदपत्रपते नान्तर्भावी लाभः स कस्य समः ॥ ४५॥

yaddātāraṃ vaśayati yatparijanamasya sāntvayati |yadapatrapate nāntarbhāvī lābhaḥ sa kasya samaḥ || 45||

प्रादेशमात्रमुदरं परिपूरयितुं कियानयं यत्नः ।चुलकेनाम्भः पातुं खनितव्यः किं तडागोऽपि ॥ ४६॥

prādeśamātramudaraṃ paripūrayituṃ kiyānayaṃ yatnaḥ |culakenāmbhaḥ pātuṃ khanitavyaḥ kiṃ taḍāgo'pi || 46||

यामार्धमसंस्काराद्यामद्वयमनशनाच्च सुव्यक्ते ।शारीरे सौन्दर्येऽभिनिविशन्ते कियन्मूढाः ॥ ४७॥

yāmārdhamasaṃskārādyāmadvayamanaśanācca suvyakte |śārīre saundarye'bhiniviśante kiyanmūḍhāḥ || 47||

वन्ध्येत्याहुस्तरुणीं जरतीति परित्यजन्ति बहुपुत्राम् ।अपि निन्दन्त्यल्पसुतां का गृहिणी कामिनां हृद्या ॥ ४८॥

vandhyetyāhustaruṇīṃ jaratīti parityajanti bahuputrām |api nindantyalpasutāṃ kā gṛhiṇī kāmināṃ hṛdyā || 48||

यान्ति शुचमकृतदारा द्वे भार्ये नेति कृतदाराः ।ते परदारा नेति स्त्रीभिस्तृतान्न पश्यामः ॥ ४९॥

yānti śucamakṛtadārā dve bhārye neti kṛtadārāḥ |te paradārā neti strībhistṛtānna paśyāmaḥ || 49||

मदनस्याज्ञाकरणे मन्ये जगदखिलमेकरूपमिदम् ।तिर्यञ्च इति नरा इति देवा इत्यन्यतो भेदः ॥ ५०॥

madanasyājñākaraṇe manye jagadakhilamekarūpamidam |tiryañca iti narā iti devā ityanyato bhedaḥ || 50||

शुक्लविमोकस्थानं मलमूत्रत्यागदेशवत्किमपि ।स्त्रिय इति विधिना विहितं कियदत्र जना निमज्जन्ति ॥वेदानधीत्य विधिवन्मीमांसित्वा तदर्थं च ।दाराः कर्तव्या इति केनेदं प्रहसनं कथितम् ॥ ५२॥

śuklavimokasthānaṃ malamūtratyāgadeśavatkimapi |striya iti vidhinā vihitaṃ kiyadatra janā nimajjanti ||vedānadhītya vidhivanmīmāṃsitvā tadarthaṃ ca |dārāḥ kartavyā iti kenedaṃ prahasanaṃ kathitam || 52||

दुःखेनोपार्ज्यन्ते पाल्यन्ते प्रत्यहं च लाल्यन्ते ।वामाः स्त्रियो विमूढेरुपभुञ्जानाः सुखं द्विगुणम् ॥ ५३॥

duḥkhenopārjyante pālyante pratyahaṃ ca lālyante |vāmāḥ striyo vimūḍherupabhuñjānāḥ sukhaṃ dviguṇam || 53||

अश्नीत पिबत खादत जागृत संविशत चलत तिष्ठत वा ।सकृदपि चिन्तयतान्तः सावधिको देहबन्ध इति ॥ ५४। ॥किं विजितया पृथिव्या किं काञ्चनभूभृता करस्थेन ।किं दिव्याभिः स्त्रीभिर्मर्तव्ये ब्रह्मणा लिखिते ॥ ५५॥

aśnīta pibata khādata jāgṛta saṃviśata calata tiṣṭhata vā |sakṛdapi cintayatāntaḥ sāvadhiko dehabandha iti || 54| ||kiṃ vijitayā pṛthivyā kiṃ kāñcanabhūbhṛtā karasthena |kiṃ divyābhiḥ strībhirmartavye brahmaṇā likhite || 55||

जीवति कतिचिन्निमिषान्कतिचित्तेषु श्रुतीरधीत इव ।तावत्येवाकुलयति तन्त्राणि नवानि चातनुते ॥ ५६॥

jīvati katicinnimiṣānkaticitteṣu śrutīradhīta iva |tāvatyevākulayati tantrāṇi navāni cātanute || 56||

स्वल्पो जीवनकालः स्वल्पा धीः परिचयः स्वल्पः ।तदपि तरेम कथञ्चिच्छ्रूतयो यदि नोपजायन्ते ॥ ५७॥

svalpo jīvanakālaḥ svalpā dhīḥ paricayaḥ svalpaḥ |tadapi tarema kathañcicchrūtayo yadi nopajāyante || 57||

कुत आगतं न जाने क्व नु वा गन्तव्यमिदमपि न जाने ।सञ्चरसि क्वेदानीं संसारपथे महातमसि ॥ ५८॥

kuta āgataṃ na jāne kva nu vā gantavyamidamapi na jāne |sañcarasi kvedānīṃ saṃsārapathe mahātamasi || 58||

तमसावृताश्चरन्तः सविधे दूरे च नावयन्त्यर्थान् ।अवयन्ति तु विस्पष्टं तदिति शिरस्यभिहते मूढाः ॥ ५९॥

tamasāvṛtāścarantaḥ savidhe dūre ca nāvayantyarthān |avayanti tu vispaṣṭaṃ taditi śirasyabhihate mūḍhāḥ || 59||

निमिषन्त्यत्र तरुण्यस्तत्र तरुण्यो न निमिषन्ति ।ईदृक्षो हि विशेषः स्वर्गः स्वर्ग इति किं तत्र ॥ ६०॥

nimiṣantyatra taruṇyastatra taruṇyo na nimiṣanti |īdṛkṣo hi viśeṣaḥ svargaḥ svarga iti kiṃ tatra || 60||

कोपो मैत्रावरुणेः शापो वा तार्किकस्य मुनेः ।संस्मर्यते यदि सकृच्छत्रोरपि मास्तु शक्रपदम् ॥ ६१॥

kopo maitrāvaruṇeḥ śāpo vā tārkikasya muneḥ |saṃsmaryate yadi sakṛcchatrorapi māstu śakrapadam || 61||

गच्छत्वमरावत्यां गच्छतु चतुराननस्य वा नगरे ।पुनरागन्तव्यं यदि पुंसा किं साधितं भवति ॥ ६२॥

gacchatvamarāvatyāṃ gacchatu caturānanasya vā nagare |punarāgantavyaṃ yadi puṃsā kiṃ sādhitaṃ bhavati || 62||

भुक्ता बहवो दारा लब्धाः पुत्राश्च पौत्राश्च ।नीतं शतमप्यायुः सत्यं वद मर्तुमस्ति मनः ॥ ६३॥

bhuktā bahavo dārā labdhāḥ putrāśca pautrāśca |nītaṃ śatamapyāyuḥ satyaṃ vada martumasti manaḥ || 63||

विश्लेषणस्वभावान्विषयान्पश्यन्करोति को ममताम् ।नश्यवस्थापन्नं कः क्रीणीते धनैरश्वम् ॥ ६४॥

viśleṣaṇasvabhāvānviṣayānpaśyankaroti ko mamatām |naśyavasthāpannaṃ kaḥ krīṇīte dhanairaśvam || 64||

अन्नाभावे मृत्युः शालिभिरन्नानि शालयो वृष्टया ।वृष्टिस्तपसेति वदन्नमृत्यवे तत्तपश्चरतु ॥ ६५॥

annābhāve mṛtyuḥ śālibhirannāni śālayo vṛṣṭayā |vṛṣṭistapaseti vadannamṛtyave tattapaścaratu || 65||

किं न निगृहन्ति मनः किं न भजन्ते जनाः शिवं शरणम् ।अभिसन्धिभेदमात्रान्मोक्षोपायेन बध्यन्ते ॥ ६६॥

kiṃ na nigṛhanti manaḥ kiṃ na bhajante janāḥ śivaṃ śaraṇam |abhisandhibhedamātrānmokṣopāyena badhyante || 66||

भोगाय पामराणां योगाय विवेकिनां शरीरमिदम् ।भोगाय च योगाय च न कल्पते दुर्विदग्धानाम् ॥ ६७॥

bhogāya pāmarāṇāṃ yogāya vivekināṃ śarīramidam |bhogāya ca yogāya ca na kalpate durvidagdhānām || 67||

ब्राह्मणचण्डाला इत्याह मनुर्यन्महापथिकान् ।भवमार्गमहापथिकानधिकृत्यैव प्रवृत्तं तत् ॥ ६८॥

brāhmaṇacaṇḍālā ityāha manuryanmahāpathikān |bhavamārgamahāpathikānadhikṛtyaiva pravṛttaṃ tat || 68||

एकद्वाः क्षितिपतिषु द्वित्रा देवेषु पञ्चषा द्रुहिणे ।एतावन्तो जगति ब्रह्मानन्दार्णवस्य कणाः ॥ ६९॥

ekadvāḥ kṣitipatiṣu dvitrā deveṣu pañcaṣā druhiṇe |etāvanto jagati brahmānandārṇavasya kaṇāḥ || 69||

अज्ञानेनापिहिते विज्ञाने कर्म किं कुरुते ।विकले चक्षुषि तमसा व्यादाय मुखं किमेक्षेत ॥ ७०॥

ajñānenāpihite vijñāne karma kiṃ kurute |vikale cakṣuṣi tamasā vyādāya mukhaṃ kimekṣeta || 70||

अतिकलुषमाशुनश्वरमापातस्फुरणमनभिलापकरम् ।अपि हृष्यन्ति जनाः कथमवलम्ब्य ज्ञानखद्योतम् ॥ ७१॥

atikaluṣamāśunaśvaramāpātasphuraṇamanabhilāpakaram |api hṛṣyanti janāḥ kathamavalambya jñānakhadyotam || 71||

प्रयुतं नियुतं वापि प्रदिशन्ति प्राकृताय भोगाय ।क्रीणन्ति न बिल्वदलैः कैवल्यं पञ्चषैर्मूढाः ॥ ७२॥

prayutaṃ niyutaṃ vāpi pradiśanti prākṛtāya bhogāya |krīṇanti na bilvadalaiḥ kaivalyaṃ pañcaṣairmūḍhāḥ || 72||

यावत्किल चेष्टन्ते तावत्पाशेन बध्यते ग्रन्थिः ।निभृतं यदि वर्तन्ते कालेन स्रंसते पाशः ॥ ७३॥

yāvatkila ceṣṭante tāvatpāśena badhyate granthiḥ |nibhṛtaṃ yadi vartante kālena sraṃsate pāśaḥ || 73||

उपरुन्धन्ति श्वासान्मुनयो नाश्नन्ति न पिबन्ति ।स्तूयन्ते किं मुनयः कण्ठे कुर्वन्ति कनकपाशमिमे ॥ ७४॥

uparundhanti śvāsānmunayo nāśnanti na pibanti |stūyante kiṃ munayaḥ kaṇṭhe kurvanti kanakapāśamime || 74||

कामं जनाः स्मयन्ते कैलासविलासवर्णनावसरे ।साधनकथनावसरे साचीकुर्वन्ति वक्राणि ॥ ७५॥

kāmaṃ janāḥ smayante kailāsavilāsavarṇanāvasare |sādhanakathanāvasare sācīkurvanti vakrāṇi || 75||

वङ्गाः कथमङ्गाः कथमित्यनुयुङ्क्ते वृथा देशान् ।कीदृक्कृतान्तपुरमिति कोऽपि न जिज्ञासते लोकः ॥ ७६॥

vaṅgāḥ kathamaṅgāḥ kathamityanuyuṅkte vṛthā deśān |kīdṛkkṛtāntapuramiti ko'pi na jijñāsate lokaḥ || 76||

त्यक्तव्यो ममकारस्त्यक्तुं यदि शक्यते नासौ ।कर्तव्यो ममकारः किं तु स सर्वत्र कर्तव्यः ॥ ७७॥

tyaktavyo mamakārastyaktuṃ yadi śakyate nāsau |kartavyo mamakāraḥ kiṃ tu sa sarvatra kartavyaḥ || 77||

पुत्रा इति दारा इति पोष्यान्मूर्खो बहिर्जनान्ब्रूते ।अन्धे तमसि निमञ्जनात्मा पोष्य इति नावैति ॥ ७८॥

putrā iti dārā iti poṣyānmūrkho bahirjanānbrūte |andhe tamasi nimañjanātmā poṣya iti nāvaiti || 78||

यञ्चिन्तितमधिगर्भं यञ्च चिरं चिन्तितं नरके ।विषयानिलसंसर्गान्ममृजे तत्सर्वमेकपदे ॥ ७९॥

yañcintitamadhigarbhaṃ yañca ciraṃ cintitaṃ narake |viṣayānilasaṃsargānmamṛje tatsarvamekapade || 79||

बाह्यगतागतशीला प्राणस्य श्वासलक्षणा वृत्तिः ।कर्षति मनसो वृत्तिं कुलटेव कुलस्त्रियं मुग्धाम् ॥ ८०॥

bāhyagatāgataśīlā prāṇasya śvāsalakṣaṇā vṛttiḥ |karṣati manaso vṛttiṃ kulaṭeva kulastriyaṃ mugdhām || 80||

अतिगम्भीरमनाविलमक्षोभ्यमदृष्टपारमविलङ्घयम् ।अविरलतरङ्गसङ्कुलमैक्षिषि विज्ञानसागरं महताम् ॥ ८९॥

atigambhīramanāvilamakṣobhyamadṛṣṭapāramavilaṅghayam |aviralataraṅgasaṅkulamaikṣiṣi vijñānasāgaraṃ mahatām || 89||

घोरं भवमपहातुं कतिचिदघोरं भवं प्रपद्यन्ते ।संसरणकातराणां संसरणं शाम्भवी भक्तिः ॥ ८२॥

ghoraṃ bhavamapahātuṃ katicidaghoraṃ bhavaṃ prapadyante |saṃsaraṇakātarāṇāṃ saṃsaraṇaṃ śāmbhavī bhaktiḥ || 82||

पाशो यदि मोक्तव्यः पशुपतिरेवानुसर्तव्यः ।न खलु व्यतिमुच्यन्ते पशवः पाशेन सम्बद्धाः ॥ ८३॥

pāśo yadi moktavyaḥ paśupatirevānusartavyaḥ |na khalu vyatimucyante paśavaḥ pāśena sambaddhāḥ || 83||

अलमलमनुभूताभिर्मातृभिरलमस्तु पितृभिश्च ।भवितव्यं यदि नित्यवदर्धं मातुः पितुश्चास्तु ॥ ८४॥

alamalamanubhūtābhirmātṛbhiralamastu pitṛbhiśca |bhavitavyaṃ yadi nityavadardhaṃ mātuḥ pituścāstu || 84||

धन्यास्ते बहुदेवाः स्वामिनि येषां न दुर्भिक्षम् ।जातु न जानीमो वयमेकमपि स्वामिनं पूर्णम् ॥ ८५॥

dhanyāste bahudevāḥ svāmini yeṣāṃ na durbhikṣam |jātu na jānīmo vayamekamapi svāminaṃ pūrṇam || 85||

सन्तु बृहन्तो देवाः किं तु न तान्नन्तुमीहते चेतः ।आढ्यवदान्यन्यायादन्तकजितमेव चिन्तयते ॥ ८६॥

santu bṛhanto devāḥ kiṃ tu na tānnantumīhate cetaḥ |āḍhyavadānyanyāyādantakajitameva cintayate || 86||

निध्यायसि विषयसुखं न ध्यायसि विषममस्य परिपाकम् ।बन्धुं तमेव चिन्तय बन्द्धुं मोक्तुं च यः क्षमते ॥ ८७॥

nidhyāyasi viṣayasukhaṃ na dhyāyasi viṣamamasya paripākam |bandhuṃ tameva cintaya banddhuṃ moktuṃ ca yaḥ kṣamate || 87||

सदनं गुरूपसदनं चरणं पञ्चाक्षरीपुरश्चरणम् ।धनमभिलाषनिरोधनमत्याश्रमवर्तिनां पुंसाम् ॥ ८८॥

sadanaṃ gurūpasadanaṃ caraṇaṃ pañcākṣarīpuraścaraṇam |dhanamabhilāṣanirodhanamatyāśramavartināṃ puṃsām || 88||

स विधिर्यत्ते विदधति स प्रतिषेधो यतो निवर्तन्ते ।सोपनिषद्यद्ब्रुवते शैवाश्रमवर्तिनो धीराः ॥ ८९॥

sa vidhiryatte vidadhati sa pratiṣedho yato nivartante |sopaniṣadyadbruvate śaivāśramavartino dhīrāḥ || 89||

कौ पितरौ यौ जगतां कः स्वामी यः प्रपञ्चम्य ।प्रत्यस्तमिते भेदे तत्किमिदं किमिति कः प्रश्नः ॥ ९०॥

kau pitarau yau jagatāṃ kaḥ svāmī yaḥ prapañcamya |pratyastamite bhede tatkimidaṃ kimiti kaḥ praśnaḥ || 90||

त्यज संसारमसारं भज शरणं पार्वतीरमणम् ।विश्वसिहि श्रुतिशिखरं विश्वमिदं तव निदेशकरम् ॥ ९१॥

tyaja saṃsāramasāraṃ bhaja śaraṇaṃ pārvatīramaṇam |viśvasihi śrutiśikharaṃ viśvamidaṃ tava nideśakaram || 91||

भव्यमभव्यं वा नः प्रलिखतु वेधाः सुदुर्मेधाः ।सव्यमसव्यं वा नश्चरणं शरणं महेशस्य ॥ ९२॥

bhavyamabhavyaṃ vā naḥ pralikhatu vedhāḥ sudurmedhāḥ |savyamasavyaṃ vā naścaraṇaṃ śaraṇaṃ maheśasya || 92||

वेधाः कथं हरिः कथमिति तु प्रश्ने वयं मूकाः ।शिवमेकं जानीमस्तस्मादन्यं न जानीमः ॥ ९३॥

vedhāḥ kathaṃ hariḥ kathamiti tu praśne vayaṃ mūkāḥ |śivamekaṃ jānīmastasmādanyaṃ na jānīmaḥ || 93||

दारुणमसिपत्रवनं दारुणतममन्धतामिस्रम् ।का वा ततः क्षतिर्नः शैवा वयमा चतुर्वदनात् ॥ ९४॥

dāruṇamasipatravanaṃ dāruṇatamamandhatāmisram |kā vā tataḥ kṣatirnaḥ śaivā vayamā caturvadanāt || 94||

कृतदीक्षो घोरमखे कुलकूटस्थो भरद्वाजः ।विद्येश्वरेषु कश्चन पितामहो न इति विस्रम्भः ॥ ९५॥

kṛtadīkṣo ghoramakhe kulakūṭastho bharadvājaḥ |vidyeśvareṣu kaścana pitāmaho na iti visrambhaḥ || 95||

कलहः कदापि मास्त्विति कलितशरीरैक्ययोः शिवयोः ।अहमस्म्यहमस्मीति प्राप्तः कलहो मम त्राणे ॥ ९६॥

kalahaḥ kadāpi māstviti kalitaśarīraikyayoḥ śivayoḥ |ahamasmyahamasmīti prāptaḥ kalaho mama trāṇe || 96||

नरकायापि न भोगान्नराधमायापि नान्यसुरान् ।मन्यन्ते कतिचिदमी माहेश्वरमाश्रिता योगम् ॥ ९७॥

narakāyāpi na bhogānnarādhamāyāpi nānyasurān |manyante katicidamī māheśvaramāśritā yogam || 97||

ज्ञातुं हातुं विषयं श्रोतुं मन्तुं ग्रहीतुमात्मानम् ।वत्सा यदि न हि घटते तत्साधयताविमुक्ताय ॥ ९८॥

jñātuṃ hātuṃ viṣayaṃ śrotuṃ mantuṃ grahītumātmānam |vatsā yadi na hi ghaṭate tatsādhayatāvimuktāya || 98||

साङ्ख्यं योगो नियमा भक्तिः कर्म प्रपत्तिरिति ।एकत्र सकलमेतत्केवलमविमुक्तमेकत्र ॥ ९९॥

sāṅkhyaṃ yogo niyamā bhaktiḥ karma prapattiriti |ekatra sakalametatkevalamavimuktamekatra || 99||

बद्धः कस्ते वक्ष्यति मुक्तो मुक्तिं न जानाति ।यास्यसि चेदविमुक्तं ज्ञास्यसि विश्वेश्वरस्य मुखात् ॥ १००॥

baddhaḥ kaste vakṣyati mukto muktiṃ na jānāti |yāsyasi cedavimuktaṃ jñāsyasi viśveśvarasya mukhāt || 100||

न ग्रहीतं श्रुतिहृदयं न च निगृहीतं परिप्लवं हृदयम् ।इच्छामि च धाम परं गच्छामि च विश्वनाथपुरम् ॥ १०१॥

na grahītaṃ śrutihṛdayaṃ na ca nigṛhītaṃ pariplavaṃ hṛdayam |icchāmi ca dhāma paraṃ gacchāmi ca viśvanāthapuram || 101||

इति श्रीमदप्पय्यदीक्षितविरचितं वैराग्यशतकं सम्पूर्णम् ॥इति श्रीमद्नारायणपण्डितदीक्षितविरचितं वैराग्यशतकं सम्पूर्णम् ॥

iti śrīmadappayyadīkṣitaviracitaṃ vairāgyaśatakaṃ sampūrṇam ||iti śrīmadnārāyaṇapaṇḍitadīkṣitaviracitaṃ vairāgyaśatakaṃ sampūrṇam ||