शङ्करस्तोत्रम् ५ Shankara Stotram

(स्वागतावृत्तं)पर्वरात्रिरमणामृतभासां(१) सर्वगर्वहर ! । निर्मलकान्ते !पर्वतेश्वरसुताधव! शम्भो! शर्व! मामव नतं जनमार्तम् ॥ १॥

(svāgatāvṛttaṃ)parvarātriramaṇāmṛtabhāsāṃ(1) sarvagarvahara ! | nirmalakānte !parvateśvarasutādhava! śambho! śarva! māmava nataṃ janamārtam || 1||

पङ्कराशिमपि पावनकीर्ते! । रङ्कराजमव मां करुणाब्धे!(२)शङ्कराऽनतमलं तव कर्तुं कं कराब्जमनघं न सदीड्यम् ॥ २॥

paṅkarāśimapi pāvanakīrte! | raṅkarājamava māṃ karuṇābdhe!(2)śaṅkarā'natamalaṃ tava kartuṃ kaṃ karābjamanaghaṃ na sadīḍyam || 2||

पादपा(३) दिविषदां न यथा ते पादपांसुरखिलेश सुखाप्त्यै ।सादरा तव मतिर्भजदिष्टे(४) याऽदरादवति संश्रितवर्गम् ॥ ३॥

pādapā(3) diviṣadāṃ na yathā te pādapāṃsurakhileśa sukhāptyai |sādarā tava matirbhajadiṣṭe(4) yā'darādavati saṃśritavargam || 3||

(५)स्वर्गवास्यरिशतक्षयकर्मानर्गलप्रथितनिस्तुलशक्ते! ।भर्ग! तेऽद्य भजतोऽपि न (६)षण्णां वर्ग एष निहतो द्विषतां मे ॥ ४॥

(5)svargavāsyariśatakṣayakarmānargalaprathitanistulaśakte! |bharga! te'dya bhajato'pi na (6)ṣaṇṇāṃ varga eṣa nihato dviṣatāṃ me || 4||

नेदमन्नवसनादपि कालात्ते दरव्यसनमीश! । लभन्ते ।वेदगीतगुण! ते शिव ! दृष्टा ये दयामृतरसार्दृशात्र ॥ ५॥

nedamannavasanādapi kālātte daravyasanamīśa! | labhante |vedagītaguṇa! te śiva ! dṛṣṭā ye dayāmṛtarasārdṛśātra || 5||

व्यालदष्टमिव भेकशिशुं मां कालदष्टमव दीनमनाथं ।भाललोचन! महेश्वर ! शम्भो! बालशीतकरशेखर! शर्व ! ॥ ६॥

vyāladaṣṭamiva bhekaśiśuṃ māṃ kāladaṣṭamava dīnamanāthaṃ |bhālalocana! maheśvara ! śambho! bālaśītakaraśekhara! śarva ! || 6||

सन्तु कल्पशतसञ्चितनानामन्तुकोटय(७) उमेश! । तथापि ।जन्तुभिस्तु शरणीकरणीयस्त्वं (८)तुषाररुगिवाखिलप्तैः ॥ ७॥

santu kalpaśatasañcitanānāmantukoṭaya(7) umeśa! | tathāpi |jantubhistu śaraṇīkaraṇīyastvaṃ (8)tuṣārarugivākhilaptaiḥ || 7||

कामकोपमुखशत्रुभिरुग्रैरामयैरतितराकुलचताः ।हा महेश! किमहं वद कुर्यां नाम तेऽप्यलमयं न गृहीतुम् ॥ ८॥

kāmakopamukhaśatrubhirugrairāmayairatitarākulacatāḥ |hā maheśa! kimahaṃ vada kuryāṃ nāma te'pyalamayaṃ na gṛhītum || 8||

देव! । या(९) मुदिह सा खलु तोयादेव यादसि महत्यपि वाल्पे ।सेवया तव सुखं जगति त्वामेव यामि शरणं श्रुतकीर्तिः ॥ ९॥

deva! | yā(9) mudiha sā khalu toyādeva yādasi mahatyapi vālpe |sevayā tava sukhaṃ jagati tvāmeva yāmi śaraṇaṃ śrutakīrtiḥ || 9||

इन्दुचूड! । गृणतां तव कीर्तिं बिन्न्दुतां भजति संसृतिसिन्धुः ।विदुना(१०) तदिह सैव निषेव्या किं (११)दुरीश्वरगुणैर्वत गीतैः ? ॥ १०॥

inducūḍa! | gṛṇatāṃ tava kīrtiṃ binndutāṃ bhajati saṃsṛtisindhuḥ |vidunā(10) tadiha saiva niṣevyā kiṃ (11)durīśvaraguṇairvata gītaiḥ ? || 10||

दासवत्सल! । भजन्ति सुरास्त्वां वासवप्रभृतयः प्रभुमाद्यं ।हा सहास! पदमेव न नम्रो व्यासवत्कविरपि स्वगुरुं यः ॥ ११॥

dāsavatsala! | bhajanti surāstvāṃ vāsavaprabhṛtayaḥ prabhumādyaṃ |hā sahāsa! padameva na namro vyāsavatkavirapi svaguruṃ yaḥ || 11||

कापि नाकजनमङ्गलमूर्तिर्या पिनाकसमलङ्कृतपाणिः ।पापिना करुणया द्रुतचित्ताप्यादृता बत मया न हृदिस्था ॥ १२॥

kāpi nākajanamaṅgalamūrtiryā pinākasamalaṅkṛtapāṇiḥ |pāpinā karuṇayā drutacittāpyādṛtā bata mayā na hṛdisthā || 12||

मूलमुग्रविपदा स्मरमक्ष्णा तूलमग्निरिव योऽदहदीशः ।कूलमस्य महतो भवसिन्धोः शूलपाणिरभयाय ममास्तु ॥ १३॥

mūlamugravipadā smaramakṣṇā tūlamagniriva yo'dahadīśaḥ |kūlamasya mahato bhavasindhoḥ śūlapāṇirabhayāya mamāstu || 13||

(१२) साहिमुग्रमपटं(१३) जटिलं त्वां सा हिमाद्रितनयेश! । यथासौ ।भो! जडस्य मम धीस्तव पादाम्भोजमुत्कहृदयाभ्युपयाता(१४) ॥ १४॥

(12) sāhimugramapaṭaṃ(13) jaṭilaṃ tvāṃ sā himādritanayeśa! | yathāsau |bho! jaḍasya mama dhīstava pādāmbhojamutkahṛdayābhyupayātā(14) || 14||

अस्तु नाम तव सम्पदभावो वस्तुना(१५) मम मुदीश्वर! । येन ।तत्त्वयास्ति विधृतं खलु कण्ठे तत्त्वमाद्यमुरु मङ्गलमेकम् ॥ १५॥

astu nāma tava sampadabhāvo vastunā(15) mama mudīśvara! | yena |tattvayāsti vidhṛtaṃ khalu kaṇṭhe tattvamādyamuru maṅgalamekam || 15||

अद्य हन्त कृपणः किमु कुर्यां यद्यहं तव दृशा नहि दृष्टः ।चित्रमेतदयि! पङ्कजबन्धु मित्रमेव भवतो बहु मन्ये ॥ १६॥

adya hanta kṛpaṇaḥ kimu kuryāṃ yadyahaṃ tava dṛśā nahi dṛṣṭaḥ |citrametadayi! paṅkajabandhu mitrameva bhavato bahu manye || 16||

योगिर्भिर्न शिव! । केवलमुग्रैर्भोगिभिः श्रितपदोऽप्यसि शम्भो !त्वां ततोऽस्म्युपगतः शरणं तत्स्वान्ततोषद यशोर्णव! पाहि ॥ १७॥

yogirbhirna śiva! | kevalamugrairbhogibhiḥ śritapado'pyasi śambho !tvāṃ tato'smyupagataḥ śaraṇaṃ tatsvāntatoṣada yaśorṇava! pāhi || 17||

(औपच्छन्दसिकं वृत्तं)किमनङ्गपिशाचयुक्सदाहं न मनो भूतभयङ्करं श्मशानं ।भवता भवतापभागशुद्धं(१६) मम वासाय हरोररीकृतं ते ॥ १८॥

(aupacchandasikaṃ vṛttaṃ)kimanaṅgapiśācayuksadāhaṃ na mano bhūtabhayaṅkaraṃ śmaśānaṃ |bhavatā bhavatāpabhāgaśuddhaṃ(16) mama vāsāya harorarīkṛtaṃ te || 18||

(शिखरिणीवृतं)नतोऽहं ते हन्तेश्वर ! चरणयोर्भूरिदययोरतः शम्भो! शं भो! वितर हर! मह्यं त्वमतुलं ।कृतं (१७)नागो नागोत्तमवलयकैर्न भ्रमवशःक्षमा कार्या; (१८)कार्याधव! तव कथा न क्षमिनुता? ॥ १९॥

(śikhariṇīvṛtaṃ)nato'haṃ te hanteśvara ! caraṇayorbhūridayayorataḥ śambho! śaṃ bho! vitara hara! mahyaṃ tvamatulaṃ |kṛtaṃ (17)nāgo nāgottamavalayakairna bhramavaśaḥkṣamā kāryā; (18)kāryādhava! tava kathā na kṣaminutā? || 19||

(पृथ्वीवृत्तं)अनाहृतमुमेश! ते (१९)श्रुतिशतस्तवैकास्पदं(२०) पदं तदितरद्गुरु स्वहितमित्यरं सेवितम् ।जनेन बत येन तत्सपदि तस्य कालाकुलंकिमुग्रविपदा भवेन्न जनकं पदं कम्पदम् ॥ २०॥

(pṛthvīvṛttaṃ)anāhṛtamumeśa! te (19)śrutiśatastavaikāspadaṃ(20) padaṃ taditaradguru svahitamityaraṃ sevitam |janena bata yena tatsapadi tasya kālākulaṃkimugravipadā bhavenna janakaṃ padaṃ kampadam || 20||

(२१)पुनाति न भवान्प्रभो! कमिह कीर्तितः कीर्तितःददाति न फलं मुदामतिशयाचितं याचितम् ।किमास्त उत नान्तिकेऽप्यहह मेऽनया मेनयातयेव कुधिया विभो! त्वमपमानितोऽसि ध्रुवम् ॥ २१॥

(21)punāti na bhavānprabho! kamiha kīrtitaḥ kīrtitaḥdadāti na phalaṃ mudāmatiśayācitaṃ yācitam |kimāsta uta nāntike'pyahaha me'nayā menayātayeva kudhiyā vibho! tvamapamānito'si dhruvam || 21||

प्रसादमुपवर्णितं शिव ! तवोपमन्यावहंशृणोम्यसकृदादरात्कविभिरुत्तमैरुत्तमम् ।भवन्तमपि भूतपं सदयमाशुतोषं भवंप्रभुं त्रिजगतां गुरुं शरणमागतस्त्वामतः ॥ २२॥

prasādamupavarṇitaṃ śiva ! tavopamanyāvahaṃśṛṇomyasakṛdādarātkavibhiruttamairuttamam |bhavantamapi bhūtapaṃ sadayamāśutoṣaṃ bhavaṃprabhuṃ trijagatāṃ guruṃ śaraṇamāgatastvāmataḥ || 22||

(द्रुतविलम्बितवृत्तं)भव! । न तेऽवनते कठिनं मनः सुरगुरोरगुरोरिव भोगिनि ।(२२)कुरु चिरं रुचिरं शिरसीश ! मे स्वपदमापदमाशु यदुद्धरेत् ॥ २३॥

(drutavilambitavṛttaṃ)bhava! | na te'vanate kaṭhinaṃ manaḥ suraguroraguroriva bhogini |(22)kuru ciraṃ ruciraṃ śirasīśa ! me svapadamāpadamāśu yaduddharet || 23||

(हरिणीवृत्तं)वरद! करदः संसृत्यब्धौ त्वमेव निमज्जतासदसि यदसि ख्यातः सत्यं सतामिति सर्वथा ।भवति भवतिग्मांशौ सत्याः(२३) कथं न तमःक्षतिःसदयपद ! यद्युक्तं तद्भोः ! कुरुष्व । नमोऽस्तु ते ॥ २४॥

(hariṇīvṛttaṃ)varada! karadaḥ saṃsṛtyabdhau tvameva nimajjatāsadasi yadasi khyātaḥ satyaṃ satāmiti sarvathā |bhavati bhavatigmāṃśau satyāḥ(23) kathaṃ na tamaḥkṣatiḥsadayapada ! yadyuktaṃ tadbhoḥ ! kuruṣva | namo'stu te || 24||

(पुष्पिताग्रावृत्तं)स्मरहर! । करुणाघन ! त्वमेकां शृणु निजभक्तमयूरसूरिकेकाम्(२४) ।त्वमसि तमसि दिव्यदृष्टिरन्धो भ्रममिह दीन इतोऽस्मि दीनबन्धो! ॥ २५॥

(puṣpitāgrāvṛttaṃ)smarahara! | karuṇāghana ! tvamekāṃ śṛṇu nijabhaktamayūrasūrikekām(24) |tvamasi tamasi divyadṛṣṭirandho bhramamiha dīna ito'smi dīnabandho! || 25||

इति श्रीरामनन्दनमयूरेश्वरकृतं श्रीशङ्करस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।श्रीशङ्करार्पणमस्तु ।असहिष्णुनोग्र! । भवता हृदये दारिद्र्यदुःखमत्युग्रं ।पीतमपि विषं तस्माद्भीतमतः कण्ठ एवास्ते ॥ १॥

iti śrīrāmanandanamayūreśvarakṛtaṃ śrīśaṅkarastotraṃ sampūrṇam |śrīśaṅkarārpaṇamastu |asahiṣṇunogra! | bhavatā hṛdaye dāridryaduḥkhamatyugraṃ |pītamapi viṣaṃ tasmādbhītamataḥ kaṇṭha evāste || 1||

टिप्पणि१। पर्वरात्रिरमणः पूर्णिमाचन्द्रस्तस्यामृतभासां सर्व गर्व हरतीति तत्सम्बुद्धौ । तेभ्योऽप्यतिधवलस्तापशान्तिकरश्च ।२। हे शङ्कर तव सदीड्यं कराब्जं के आनतं अनघं निष्पापं कर्तुमलं न इत्यन्वयः । सर्वानपि नताननघान् विदध्यादिति भावः ।३। हे आखिलेश सर्वेश । यथा ते पादपांसुः सुखाप्त्यै भवति तथा दिविषदां पादपा अपि न इत्यन्वयः ।४। भजतां भक्तानामिष्टे ।५। स्वर्गवासिनामराणां शतं तस्य क्षयकर्मणि विनाशेऽनर्गलमन्याहतं प्रथिता निस्तुला शक्तिर्यस्य तादृशः तत्सम्बुद्धौ ।६। षण्णां द्विषतां वर्गः कामादिषट्कम् ।७। मन्तवोऽपराधास्तेषां कोटयः ।८। तुषाररुग् धवलः त्वं हिमगिरिश्च ।९। अल्पे वा महति वा यादसि जलजन्तौ वा मुदिह वर्तते सा खलु तोयादेव। एवं तवैव सेवया जगति सुखमिति योज्यम् ।१०। विन्दुना प्राज्ञेन ।११। दुष्टा ईश्वरा राजादयः ।१२। सनागम् ।१३। अपटं दिगम्बरम् ।१४। उत्कमुत्कण्ठितं हृदयं यस्यास्तादृशी धीः ।१५। येन वस्तुना मम मुत् तत् त्वया कण्ठे विधृतमित्यन्वयः ।१६। भवस्य संसारस्य तापं दुःखं भजतीति तादृक् । अशुद्ध च मम मनो भवता वासाय नाङ्गीकृतं किमित्यन्वयः ।१७। न आगः इति पदच्छेदः ।१९। श्रुतिशतस्य यः स्तवस्तस्या मुख्यमास्पदम् ।२०। हे उमेश ! येन जनेन ते श्रुतिशतस्तवैकास्पदं पदमनादृतं तदितरद् गुरु च स्वहितं द्रुतं सेवितं तस्य तत्स्वहितं कालेन मृत्युना व्याकुलं सत् उग्रविपदां पदं न भवत् किम् । कम्पदं पदं स्थानं न भवेत् किं इत्यन्वयः ।२१। हे प्रभो! कीर्तितः कीर्त्या । कीर्तिवर्णनेन कीर्तितः स्तुतो भवानिह कं न पुनाति कं च याचितं मुदामतिशयेनाचितं व्याप्तं च फलं न ददाति । सर्वानपि ददात्येवेत्यर्थः । तत्फलं तवान्तिके आस्ते उत न इत्यनया कुधिया तया मेनयेव त्वं ध्रुवमपमानितोऽसीत्यन्वयः ।२२। चिरं रुचिरं स्वपदं मे शिरसि कुर्वित्यन्वयः ।२३। सति आः इति पदच्छेदः । तिग्मांशौ सति तमःक्षतिः कथं न भवतीत्यन्वयः । आः इति खेदे ।२४। मयूरमुग्धकेकां इति पाठः । मुग्धा रुचिरस्वना ।

ṭippaṇi1| parvarātriramaṇaḥ pūrṇimācandrastasyāmṛtabhāsāṃ sarva garva haratīti tatsambuddhau | tebhyo'pyatidhavalastāpaśāntikaraśca | 2| he śaṅkara tava sadīḍyaṃ karābjaṃ ke ānataṃ anaghaṃ niṣpāpaṃ kartumalaṃ na ityanvayaḥ | sarvānapi natānanaghān vidadhyāditi bhāvaḥ | 3| he ākhileśa sarveśa | yathā te pādapāṃsuḥ sukhāptyai bhavati tathā diviṣadāṃ pādapā api na ityanvayaḥ | 4| bhajatāṃ bhaktānāmiṣṭe | 5| svargavāsināmarāṇāṃ śataṃ tasya kṣayakarmaṇi vināśe'nargalamanyāhataṃ prathitā nistulā śaktiryasya tādṛśaḥ tatsambuddhau | 6| ṣaṇṇāṃ dviṣatāṃ vargaḥ kāmādiṣaṭkam | 7| mantavo'parādhāsteṣāṃ koṭayaḥ | 8| tuṣārarug dhavalaḥ tvaṃ himagiriśca | 9| alpe vā mahati vā yādasi jalajantau vā mudiha vartate sā khalu toyādeva| evaṃ tavaiva sevayā jagati sukhamiti yojyam | 10| vindunā prājñena | 11| duṣṭā īśvarā rājādayaḥ | 12| sanāgam | 13| apaṭaṃ digambaram | 14| utkamutkaṇṭhitaṃ hṛdayaṃ yasyāstādṛśī dhīḥ | 15| yena vastunā mama mut tat tvayā kaṇṭhe vidhṛtamityanvayaḥ | 16| bhavasya saṃsārasya tāpaṃ duḥkhaṃ bhajatīti tādṛk | aśuddha ca mama mano bhavatā vāsāya nāṅgīkṛtaṃ kimityanvayaḥ | 17| na āgaḥ iti padacchedaḥ | 19| śrutiśatasya yaḥ stavastasyā mukhyamāspadam | 20| he umeśa ! yena janena te śrutiśatastavaikāspadaṃ padamanādṛtaṃ taditarad guru ca svahitaṃ drutaṃ sevitaṃ tasya tatsvahitaṃ kālena mṛtyunā vyākulaṃ sat ugravipadāṃ padaṃ na bhavat kim | kampadaṃ padaṃ sthānaṃ na bhavet kiṃ ityanvayaḥ | 21| he prabho! kīrtitaḥ kīrtyā | kīrtivarṇanena kīrtitaḥ stuto bhavāniha kaṃ na punāti kaṃ ca yācitaṃ mudāmatiśayenācitaṃ vyāptaṃ ca phalaṃ na dadāti | sarvānapi dadātyevetyarthaḥ | tatphalaṃ tavāntike āste uta na ityanayā kudhiyā tayā menayeva tvaṃ dhruvamapamānito'sītyanvayaḥ | 22| ciraṃ ruciraṃ svapadaṃ me śirasi kurvityanvayaḥ | 23| sati āḥ iti padacchedaḥ | tigmāṃśau sati tamaḥkṣatiḥ kathaṃ na bhavatītyanvayaḥ | āḥ iti khede | 24| mayūramugdhakekāṃ iti pāṭhaḥ | mugdhā rucirasvanā |