सभारञ्जनशतकम् Sabharanjana Shatakam

॥ श्रीः ॥षड्दर्शनीपरिज्ञानमण्डितैरिव पण्डितैः ।स्तम्भैश्चित्रैर्वितानैश्च सभा किमवभासते ॥ १॥

|| śrīḥ ||ṣaḍdarśanīparijñānamaṇḍitairiva paṇḍitaiḥ |stambhaiścitrairvitānaiśca sabhā kimavabhāsate || 1||

सन्ति सर्वविधा मर्त्या न सन्त्येके विपश्चितः ।असूर्येणेव लोकेन किं तेन विषयेण नः ॥ २॥

santi sarvavidhā martyā na santyeke vipaścitaḥ |asūryeṇeva lokena kiṃ tena viṣayeṇa naḥ || 2||

उद्यन्तु शतमादित्या उद्यन्तु शतमिन्दवः ।न विना विदुषां वाक्यैर्नश्यत्याभ्यन्तरं तमः ॥ ३॥

udyantu śatamādityā udyantu śatamindavaḥ |na vinā viduṣāṃ vākyairnaśyatyābhyantaraṃ tamaḥ || 3||

बहुभ्यो बहु बोद्धव्यं बहुधा बहुवासरान् ।बहुकल्पशतस्थायि लब्धं बहुविधं यशः ॥ ४॥

bahubhyo bahu boddhavyaṃ bahudhā bahuvāsarān |bahukalpaśatasthāyi labdhaṃ bahuvidhaṃ yaśaḥ || 4||

पाषाणाः सर्व एवैते पद्मरागेषु को गुणः ।प्रकाशः कश्चिदत्रास्ते परत्र स न विद्यते ॥ ५॥

pāṣāṇāḥ sarva evaite padmarāgeṣu ko guṇaḥ |prakāśaḥ kaścidatrāste paratra sa na vidyate || 5||

जात्यन्धा जातिबधिरा जातिमूकाश्च ते जनाः ।सम्यगाराधिता यैर्न सन्तो विज्ञानसिन्धवः ॥ ६॥

jātyandhā jātibadhirā jātimūkāśca te janāḥ |samyagārādhitā yairna santo vijñānasindhavaḥ || 6||

अपि मानुष्यकं लब्ध्वा भवन्ति ज्ञानिनो न ये ।पशुतैव वरं तेषां प्रत्यवायाप्रवर्तनात् ॥ ७॥

api mānuṣyakaṃ labdhvā bhavanti jñānino na ye |paśutaiva varaṃ teṣāṃ pratyavāyāpravartanāt || 7||

किं परोक्षं किमध्यक्षं किं लभ्यं किं नु दुर्लभम् ।सर्वमैन्द्रियिकं वस्तु सर्वे करगतं सताम् ॥ ८॥

kiṃ parokṣaṃ kimadhyakṣaṃ kiṃ labhyaṃ kiṃ nu durlabham |sarvamaindriyikaṃ vastu sarve karagataṃ satām || 8||

स्थावरा जङ्गमा मर्त्या ब्राह्मणा मुनयः सुराः ।शिव इत्यप्यमी भेदाश्चिदुत्कर्षनिबन्धनाः ॥ ९॥

sthāvarā jaṅgamā martyā brāhmaṇā munayaḥ surāḥ |śiva ityapyamī bhedāścidutkarṣanibandhanāḥ || 9||

विद्युज्जलधरो वृष्टिश्चन्द्रार्कौ सागरा इति ।सर्वमद्भुतमज्ञानां जानतां तु न किञ्चन ॥ १०॥

vidyujjaladharo vṛṣṭiścandrārkau sāgarā iti |sarvamadbhutamajñānāṃ jānatāṃ tu na kiñcana || 10||

तत्र तत्र स्थितैर्ज्ञानकरणैरिव विग्रहः ।विद्वद्भिः शोभते देशस्तैर्विहीनस्त्वमङ्गलः ॥ ११॥

tatra tatra sthitairjñānakaraṇairiva vigrahaḥ |vidvadbhiḥ śobhate deśastairvihīnastvamaṅgalaḥ || 11||

अमलीमसमच्छिद्रमकेयमतिसुन्दरम् ।अदेयमप्रतिग्राह्यमहो ज्ञानं महाधनम् ॥ १२॥

amalīmasamacchidramakeyamatisundaram |adeyamapratigrāhyamaho jñānaṃ mahādhanam || 12||

सन्दर्भशक्तिहीनानां शब्दाभ्यासो वृथाश्रमःमुग्धानि लब्ध्वा पुष्पाणि मुण्डितः किं करिष्यति ॥ १३॥

sandarbhaśaktihīnānāṃ śabdābhyāso vṛthāśramaḥmugdhāni labdhvā puṣpāṇi muṇḍitaḥ kiṃ kariṣyati || 13||

शास्त्रेषु दुर्ग्रहोऽप्यर्थः स्वदते कविसूक्तिषु ।दृश्यं करगतं रत्नं दारुणं फणिमूर्धनि ॥ १४॥

śāstreṣu durgraho'pyarthaḥ svadate kavisūktiṣu |dṛśyaṃ karagataṃ ratnaṃ dāruṇaṃ phaṇimūrdhani || 14||

आञ्जस्यं व्यवहाराणामार्जवं परमं धियाम् ।स्वातन्त्र्यमपि तन्त्रेषु सूते काव्यपरिश्रमः ॥ १५॥

āñjasyaṃ vyavahārāṇāmārjavaṃ paramaṃ dhiyām |svātantryamapi tantreṣu sūte kāvyapariśramaḥ || 15||

साहित्यविद्याहीनानां सर्वशास्त्रविदामपि ।समाजं परिपश्यन्ति समजं बुद्धिशालिनः ॥ १६॥

sāhityavidyāhīnānāṃ sarvaśāstravidāmapi |samājaṃ paripaśyanti samajaṃ buddhiśālinaḥ || 16||

अशिक्षितानां काव्येषु शास्त्राभ्यासो निरर्थकः ।किमस्त्यनुपनीतस्य वाजपेयादिभिर्मखैः ॥ १७॥

aśikṣitānāṃ kāvyeṣu śāstrābhyāso nirarthakaḥ |kimastyanupanītasya vājapeyādibhirmakhaiḥ || 17||

अन्धा विद्वज्ज नैर्हीना मूका कविभिरुज्झिता ।बधिरा गाराकैर्हीना सभा भवति भूभृताम् ॥ १८॥

andhā vidvajja nairhīnā mūkā kavibhirujjhitā |badhirā gārākairhīnā sabhā bhavati bhūbhṛtām || 18||

साहित्यादपि शास्त्राणि विशिष्टानीति चेन्मतिः ।ततोऽपि वेदाध्ययनं ततोऽपि शिवकीर्तनम् ॥ १९॥

sāhityādapi śāstrāṇi viśiṣṭānīti cenmatiḥ |tato'pi vedādhyayanaṃ tato'pi śivakīrtanam || 19||

सन्त्वश्वाः सन्तु मातङ्गाः सन्तु योधाः सहस्रशः ।नरेन्द्राणां विशेषेण न विना कविना यशः ॥ २०॥

santvaśvāḥ santu mātaṅgāḥ santu yodhāḥ sahasraśaḥ |narendrāṇāṃ viśeṣeṇa na vinā kavinā yaśaḥ || 20||

काणाः कमलपत्राक्षाः कदर्याः कल्पशाखिनः ।कातरा विक्रमादित्याः कविदृग्गोचरं गताः ॥ २१॥

kāṇāḥ kamalapatrākṣāḥ kadaryāḥ kalpaśākhinaḥ |kātarā vikramādityāḥ kavidṛggocaraṃ gatāḥ || 21||

पारदेश्यं वृथादास्यं पञ्चानामेकदारता ।पाण्डवानामभूत्कीर्त्यै पाराशर्यकवेर्गिरा ॥ २२॥

pāradeśyaṃ vṛthādāsyaṃ pañcānāmekadāratā |pāṇḍavānāmabhūtkīrtyai pārāśaryakavergirā || 22||

जानाते यन्न चन्द्रार्को जानते यन्न योगिनः ।जानीते यन्न भर्गोऽपि तज्जानाति कविः स्वयम् ॥ २३॥

jānāte yanna candrārko jānate yanna yoginaḥ |jānīte yanna bhargo'pi tajjānāti kaviḥ svayam || 23||

सर्वासामपि विद्यानां साहित्यं हि कवेः पदम् ।साधारण्येऽपि यत्रैव सारस्वतपदं ध्रुवम् ॥ २४॥

sarvāsāmapi vidyānāṃ sāhityaṃ hi kaveḥ padam |sādhāraṇye'pi yatraiva sārasvatapadaṃ dhruvam || 24||

नादातव्यं न दातव्यं न कर्तव्यं च किञ्चन ।सान्त्वमेकं प्रयोक्तव्यं सर्वे तस्य वशे जगत् ॥ २५॥

nādātavyaṃ na dātavyaṃ na kartavyaṃ ca kiñcana |sāntvamekaṃ prayoktavyaṃ sarve tasya vaśe jagat || 25||

नामरूपात्मकं विश्वं दृश्यते यदिदं द्विधा ।तत्राद्यस्य कविर्वेधा द्वितीयस्य चतुर्मुखः ॥ २६॥

nāmarūpātmakaṃ viśvaṃ dṛśyate yadidaṃ dvidhā |tatrādyasya kavirvedhā dvitīyasya caturmukhaḥ || 26||

अग्निष्टोमे किमुक्थ्ये किं किमाज्ये किं रथन्तरे ।स्तुतिरित्येव हृष्यन्ति सर्वज्ञा अपि देवताः ॥ २७॥

agniṣṭome kimukthye kiṃ kimājye kiṃ rathantare |stutirityeva hṛṣyanti sarvajñā api devatāḥ || 27||

न जातिरूपकर्माणि दृश्यन्ते मृदुभाषिणि ।पक्षिणो मलिनास्तत्र परपुष्टा निदर्शनम् ॥ २८॥

na jātirūpakarmāṇi dṛśyante mṛdubhāṣiṇi |pakṣiṇo malināstatra parapuṣṭā nidarśanam || 28||

अर्थहीनोऽपि मधुरः शब्दो लोकप्रियङ्करः ।वीणावेणुमृदङ्गादीन्यत्रोदाहरणानि नः ॥ २९॥

arthahīno'pi madhuraḥ śabdo lokapriyaṅkaraḥ |vīṇāveṇumṛdaṅgādīnyatrodāharaṇāni naḥ || 29||

जिघांसन्तोऽपि पशवो रुदन्तोऽपि स्तनन्धयाः ।घ्नन्तोऽपि रिपवो युद्धे वशमायान्ति सान्त्वतः ॥ ३०॥

jighāṃsanto'pi paśavo rudanto'pi stanandhayāḥ |ghnanto'pi ripavo yuddhe vaśamāyānti sāntvataḥ || 30||

दातुः प्रतिग्रहीतुश्च यौ हस्तावुत्तराधरौ ।तयोरप्यौत्तराधर्ये ताभ्यामेवोपपद्यते ॥ ३१॥

dātuḥ pratigrahītuśca yau hastāvuttarādharau |tayorapyauttarādharye tābhyāmevopapadyate || 31||

अमर्त्याः सन्तु मर्त्या वा चेतनाः सन्त्वचेतनाः ।दानमेव पुरस्कृत्य स्तूयन्ते भुवनैस्त्रिभिः ॥ ३२॥

amartyāḥ santu martyā vā cetanāḥ santvacetanāḥ |dānameva puraskṛtya stūyante bhuvanaistribhiḥ || 32||

देयद्रव्यमियत्ता वा दानोत्कर्षे न कारणम् ।किं त्ववच्छेदराहित्यं धनदाम्बुदयोरिव ॥ ३३॥

deyadravyamiyattā vā dānotkarṣe na kāraṇam |kiṃ tvavacchedarāhityaṃ dhanadāmbudayoriva || 33||

ददातिराददातिश्च द्वावेतौ परमाद्भुतौ ।ययोः स्वास्यं च दास्यं च लीलामात्रविजृम्भितम् ॥दोषा अपि गुणायन्ते दातारं समुपाश्रिताः ।कालिमानं किलालम्ब्य कालमेघ इति स्तुतिः ॥ ३५॥

dadātirādadātiśca dvāvetau paramādbhutau |yayoḥ svāsyaṃ ca dāsyaṃ ca līlāmātravijṛmbhitam ||doṣā api guṇāyante dātāraṃ samupāśritāḥ |kālimānaṃ kilālambya kālamegha iti stutiḥ || 35||

किं दातुरखिलैर्दोषैः किं लुब्धस्याखिलैर्गुणैः ।न लोभादधिको दोषो न दानादधिको गुणः ॥ ३६॥

kiṃ dāturakhilairdoṣaiḥ kiṃ lubdhasyākhilairguṇaiḥ |na lobhādadhiko doṣo na dānādadhiko guṇaḥ || 36||

अर्थाः साधारणा एव वियुज्यन्ते स्वभावतः ।ममतां त्यजतां तेषु महदुत्पद्यते यशः ॥ ३७॥

arthāḥ sādhāraṇā eva viyujyante svabhāvataḥ |mamatāṃ tyajatāṃ teṣu mahadutpadyate yaśaḥ || 37||

मृतोऽप्यर्थे न मोक्ष्यामि बद्ध्वा नेष्यामि मूर्धनि ।इति चेत्सुदृढो लोभः पात्रे देयमशङ्कितम् ॥ ३८॥

mṛto'pyarthe na mokṣyāmi baddhvā neṣyāmi mūrdhani |iti cetsudṛḍho lobhaḥ pātre deyamaśaṅkitam || 38||

षष्टिर्देशान्तरे लभ्या शतं दत्त्वात्र नैगमेपात्रे त्वेकमिहोत्सृज्य परत्रानन्तमाप्यते ॥ ३९॥

ṣaṣṭirdeśāntare labhyā śataṃ dattvātra naigamepātre tvekamihotsṛjya paratrānantamāpyate || 39||

को दत्ते क इवादत्ते स्वादृष्टं स्वेन भुज्यते ।धीभेदमात्रे दातृत्वे क्लिश्यन्ते कृपणाः कियत् ॥ ४०॥

ko datte ka ivādatte svādṛṣṭaṃ svena bhujyate |dhībhedamātre dātṛtve kliśyante kṛpaṇāḥ kiyat || 40||

स्वातन्त्र्यं यदि चोरेषु भोक्तृत्वं यदि बन्धुषु ।निष्कर्षे तु भ्रमः स्वाम्यं तत्त्यक्त्वा लभ्यतां यशः ॥न धैर्येण विना लक्ष्मीर्न शौर्येण विना जयः ।न ज्ञानेन विना मोक्षो न दानेन विना यशः ॥ ४२॥

svātantryaṃ yadi coreṣu bhoktṛtvaṃ yadi bandhuṣu |niṣkarṣe tu bhramaḥ svāmyaṃ tattyaktvā labhyatāṃ yaśaḥ ||na dhairyeṇa vinā lakṣmīrna śauryeṇa vinā jayaḥ |na jñānena vinā mokṣo na dānena vinā yaśaḥ || 42||

स्वकीयान्भुञ्जते मत्स्याः स्वापत्यानि फणाधराः ॥बलाबलव्यवस्थेयं बलिनस्त्वकुतोभयाः ॥ ४३॥

svakīyānbhuñjate matsyāḥ svāpatyāni phaṇādharāḥ ||balābalavyavastheyaṃ balinastvakutobhayāḥ || 43||

गुरुं हत्वा दिवं याति तृणं छित्त्वा पतत्यधः ।बलिनां दुर्बलानां च श्रुतयोऽपि द्विधा स्थिताः ॥ ४४॥

guruṃ hatvā divaṃ yāti tṛṇaṃ chittvā patatyadhaḥ |balināṃ durbalānāṃ ca śrutayo'pi dvidhā sthitāḥ || 44||

बलिनो बलिनः स्निह्यन्त्यबलं तु निगृह्णते ।दावं दीपयते चण्डो दीपं व्याहन्ति मारुतः ॥ ४५॥

balino balinaḥ snihyantyabalaṃ tu nigṛhṇate |dāvaṃ dīpayate caṇḍo dīpaṃ vyāhanti mārutaḥ || 45||

बाधका अपि लोकानां बलिनो बिभ्यति स्वयम् ।सर्व बलवतां पथ्यं भिषग्भिरभिधीयते ॥ ४६॥

bādhakā api lokānāṃ balino bibhyati svayam |sarva balavatāṃ pathyaṃ bhiṣagbhirabhidhīyate || 46||

शुभप्रारब्धलब्धापि लक्ष्मीः शौर्यविवर्जिता ।शोकेन दह्यमानास्ते षण्डे कुलवधूरिव ॥ ४७॥

śubhaprārabdhalabdhāpi lakṣmīḥ śauryavivarjitā |śokena dahyamānāste ṣaṇḍe kulavadhūriva || 47||

सर्वत्र लाल्यते शूरो भीरुः सर्वत्र हन्यते ।पच्यन्ते केवला मेषाः पूज्यन्ते युद्धदुर्मदाः ॥ ४८॥

sarvatra lālyate śūro bhīruḥ sarvatra hanyate |pacyante kevalā meṣāḥ pūjyante yuddhadurmadāḥ || 48||

भार्यायाः सुन्दरः स्निग्धो वेश्यायाः सुन्दरो धनी ।श्रीदेव्याः सुन्दरः शूरो भारत्याः सुन्दरः सुधीः ॥ ४९॥

bhāryāyāḥ sundaraḥ snigdho veśyāyāḥ sundaro dhanī |śrīdevyāḥ sundaraḥ śūro bhāratyāḥ sundaraḥ sudhīḥ || 49||

न शौर्ये शौर्यमित्येव स्तूयते बुद्धिशालिभिः ।किं तु नीत्या समाश्लिष्टं वाग्मित्वमिव मेधया ॥ ५०॥

na śaurye śauryamityeva stūyate buddhiśālibhiḥ |kiṃ tu nītyā samāśliṣṭaṃ vāgmitvamiva medhayā || 50||

शौर्येण लोकसेव्यत्वं शौर्येण क्षितिपालता ।शौर्येण लभ्यः स्वर्गोऽपि शौर्यं कस्य न साधनम् ॥ ५१॥

śauryeṇa lokasevyatvaṃ śauryeṇa kṣitipālatā |śauryeṇa labhyaḥ svargo'pi śauryaṃ kasya na sādhanam || 51||

समरेषु नरेन्द्राणां सवनेषु द्विजन्मनाम् ।प्रतिकर्मसु नारीणां शौर्यं भवति भूषणम् ॥ ५२॥

samareṣu narendrāṇāṃ savaneṣu dvijanmanām |pratikarmasu nārīṇāṃ śauryaṃ bhavati bhūṣaṇam || 52||

शौर्ये तुल्ये कथं वृत्तं स्वामी दास इति द्विधा ।अन्वयव्यतिरेकाभ्यां नीतिरित्यवधार्यताम् ॥ ५३॥

śaurye tulye kathaṃ vṛttaṃ svāmī dāsa iti dvidhā |anvayavyatirekābhyāṃ nītirityavadhāryatām || 53||

न जयाय स्वतः शौर्यं किं तु नित्योपबृंहितम् ॥प्रयुक्तं हि जयत्यत्रं प्रयोक्त्रा न स्वतः क्वचित् ॥ ५४॥

na jayāya svataḥ śauryaṃ kiṃ tu nityopabṛṃhitam ||prayuktaṃ hi jayatyatraṃ prayoktrā na svataḥ kvacit || 54||

इदमेव परं शौर्यमुपायैस्त्रिभिरन्वितम् ।इदमेव परं मौर्यमुपायैस्त्रिभिरुज्झितम् ॥ ५५॥

idameva paraṃ śauryamupāyaistribhiranvitam |idameva paraṃ mauryamupāyaistribhirujjhitam || 55||

पराक्रमन्ते युद्धेषु सममेवोभये भटाः ।विजयन्तेऽप्युपायज्ञा विजीयन्ते तदुज्झिताः ॥ ५६॥

parākramante yuddheṣu samamevobhaye bhaṭāḥ |vijayante'pyupāyajñā vijīyante tadujjhitāḥ || 56||

किं शास्त्रैर्बहुधाभ्यस्तैः किं चातुर्येण किं धिया ।किं शौर्येणानिवार्येण ललाटे चेन्न लिख्यते ॥ ५७॥

kiṃ śāstrairbahudhābhyastaiḥ kiṃ cāturyeṇa kiṃ dhiyā |kiṃ śauryeṇānivāryeṇa lalāṭe cenna likhyate || 57||

घटमानाः कुटुम्बेषु ददतीति विपश्चितः ।मूढेषु रमते लक्ष्मीरहो दिष्टस्य चेष्टितम् ॥ ५८॥

ghaṭamānāḥ kuṭumbeṣu dadatīti vipaścitaḥ |mūḍheṣu ramate lakṣmīraho diṣṭasya ceṣṭitam || 58||

तुल्यं कर्षन्ति पृथिवीं तुल्यं शास्त्राण्यधीयते ।उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति देवस्यैकस्य चेष्टया ॥ ५९॥

tulyaṃ karṣanti pṛthivīṃ tulyaṃ śāstrāṇyadhīyate |unmajjanti nimajjanti devasyaikasya ceṣṭayā || 59||

लुभ्यन्ति वितरन्तोऽपि कुप्यन्ति सरला अपि ।मुह्यन्ति मतिमन्तोऽपि भोक्तुर्भाग्यविपर्ययात् ॥ ६०॥

lubhyanti vitaranto'pi kupyanti saralā api |muhyanti matimanto'pi bhokturbhāgyaviparyayāt || 60||

अधीयते विजानन्ति विरज्यन्ति मुहुर्मुहुः ।नात्यन्ताय निवर्तन्ते नरा वैषम्यतो विधेः ॥ ६१॥

adhīyate vijānanti virajyanti muhurmuhuḥ |nātyantāya nivartante narā vaiṣamyato vidheḥ || 61||

दोहदैरालवालैश्च कियद्वृक्षानुपास्महे ।ते तु कालं प्रतीक्षन्ते फलपुष्पसमागमे ॥ ६२॥

dohadairālavālaiśca kiyadvṛkṣānupāsmahe |te tu kālaṃ pratīkṣante phalapuṣpasamāgame || 62||

कः प्रसूते पुरोवातं कः प्रेरयति वारिदम् ।प्राप्ते तु श्रावणे मासि भवत्येकार्णवं जगत् ॥ ६३॥

kaḥ prasūte purovātaṃ kaḥ prerayati vāridam |prāpte tu śrāvaṇe māsi bhavatyekārṇavaṃ jagat || 63||

कालः करोति कार्याणि काल एव विहन्ति च ।करोमीति विहन्मीति मूर्खो मुह्यति केवलम् ॥ ६४॥

kālaḥ karoti kāryāṇi kāla eva vihanti ca |karomīti vihanmīti mūrkho muhyati kevalam || 64||

अपि कालस्य यः कालः सोऽपि कालमपेक्षते ।कर्तुं जगन्ति हर्तुं वा कालस्तेन जगत्प्रभुः ॥ ६५॥

api kālasya yaḥ kālaḥ so'pi kālamapekṣate |kartuṃ jaganti hartuṃ vā kālastena jagatprabhuḥ || 65||

कालः सदागतिरपि स्थायीव परिचेष्टते ।चण्डमारुतवद्विश्वमधरोत्तरयन्क्षणात् ॥ ६६॥

kālaḥ sadāgatirapi sthāyīva pariceṣṭate |caṇḍamārutavadviśvamadharottarayankṣaṇāt || 66||

कालश्चालयति प्रायः पण्डितान्पामरानपि ।तं चेञ्चिकीर्षसि वशे तितिक्षैव महौषधम् ॥ ६७॥

kālaścālayati prāyaḥ paṇḍitānpāmarānapi |taṃ ceñcikīrṣasi vaśe titikṣaiva mahauṣadham || 67||

रन्ध्रेषु प्रहरिष्यन्तः कति कामादयोऽरयः ।क्षणान्नश्यति लोकोऽयं क्षमा चेन्न नियच्छति ॥ ६८॥

randhreṣu prahariṣyantaḥ kati kāmādayo'rayaḥ |kṣaṇānnaśyati loko'yaṃ kṣamā cenna niyacchati || 68||

अपकारपराणामप्युपकुर्वन्ति साधवः ।छिन्दन्तमपि वृक्षः स्वच्छायया किं न रक्षति ॥ ६९॥

apakāraparāṇāmapyupakurvanti sādhavaḥ |chindantamapi vṛkṣaḥ svacchāyayā kiṃ na rakṣati || 69||

स्रवत्येव सदा ज्ञानं स्रवत्येव सदा तपः ।छिद्रं छिद्रमनुप्राप्य न चेच्छादयति क्षमा ॥ ७०॥

sravatyeva sadā jñānaṃ sravatyeva sadā tapaḥ |chidraṃ chidramanuprāpya na cecchādayati kṣamā || 70||

क्षमां रक्षन्ति ये यत्नातक्षमां रक्षन्ति ते चिरम् ।क्षमास्ते निभृता येषु क्षमास्ते सर्वकर्मसु ॥ ७१॥

kṣamāṃ rakṣanti ye yatnātakṣamāṃ rakṣanti te ciram |kṣamāste nibhṛtā yeṣu kṣamāste sarvakarmasu || 71||

मूर्खाः शमयितुं दुःखं संरभन्ते ततस्ततः ।क्षमयैव निगृह्णन्ति धीराः संरम्भवर्जिताः ॥ ७२॥

mūrkhāḥ śamayituṃ duḥkhaṃ saṃrabhante tatastataḥ |kṣamayaiva nigṛhṇanti dhīrāḥ saṃrambhavarjitāḥ || 72||

आ काल्यादा निशीथाञ्च कुक्ष्यर्थं व्याप्रियामहे ।न च निर्वृणुमो जातु शान्तास्तु सुखमासते ॥ ७३॥

ā kālyādā niśīthāñca kukṣyarthaṃ vyāpriyāmahe |na ca nirvṛṇumo jātu śāntāstu sukhamāsate || 73||

नायस्यन्ति शरीराणि न दैन्यमवबुध्यते ।सम्भवत्यपि चानन्दः शान्तिमभ्यस्यतां सताम् ॥ ७४॥

nāyasyanti śarīrāṇi na dainyamavabudhyate |sambhavatyapi cānandaḥ śāntimabhyasyatāṃ satām || 74||

प्रसीदत्यपरिस्पन्दि पयः कलुषितं यथा ।तथा शान्तमपि स्वान्तं प्रसीदति शनैः शनैः ॥ ७५॥

prasīdatyaparispandi payaḥ kaluṣitaṃ yathā |tathā śāntamapi svāntaṃ prasīdati śanaiḥ śanaiḥ || 75||

यत्नेन महता लभ्या दासा द्वित्राः सुखाय नः ।शान्तस्य कालादृष्टाद्याः शतं भृत्या अवेतनाः ॥ ७६॥

yatnena mahatā labhyā dāsā dvitrāḥ sukhāya naḥ |śāntasya kālādṛṣṭādyāḥ śataṃ bhṛtyā avetanāḥ || 76||

अपि मृद्वथा गिरा लभ्यः सदा जागर्त्यतन्द्रितः ।नास्ति धर्मसमो भृत्यः किञ्चिदुक्तस्तु धावति ॥ ७७॥

api mṛdvathā girā labhyaḥ sadā jāgartyatandritaḥ |nāsti dharmasamo bhṛtyaḥ kiñciduktastu dhāvati || 77||

अर्थेनोपार्ज्यते धर्मो धर्मेणार्थ उपायते ।अन्योन्याश्रयणं ह्येतदुभयोत्पत्तिसाधनम् ॥ ७८॥

arthenopārjyate dharmo dharmeṇārtha upāyate |anyonyāśrayaṇaṃ hyetadubhayotpattisādhanam || 78||

विपणिः पुण्यतीर्थानि विक्रेतारस्त्वकिञ्चनाः ।तृणेनाप्यन्ततो धर्मः पर्वसु क्रीयते महान् ॥ ७९॥

vipaṇiḥ puṇyatīrthāni vikretārastvakiñcanāḥ |tṛṇenāpyantato dharmaḥ parvasu krīyate mahān || 79||

चुलुकोदकमात्रेण धान्यमुष्टिव्ययेन च ।मरुभूमिषु दुर्भिक्षे धर्मसस्यं महाफलम् ॥ ८०॥

culukodakamātreṇa dhānyamuṣṭivyayena ca |marubhūmiṣu durbhikṣe dharmasasyaṃ mahāphalam || 80||

धर्मो नर्मसखः कामे गुरुस्तत्त्वोपदेशने ।भटः सङ्गररङ्गेषु सचिवोऽर्थसमार्जने ॥ ८१॥

dharmo narmasakhaḥ kāme gurustattvopadeśane |bhaṭaḥ saṅgararaṅgeṣu sacivo'rthasamārjane || 81||

भुवि वृक्षा दिवि च्छाया भुवि कूपो जलं दिवि ।भुवि यद्गृह्यते विप्रैर्दिवि तद्दीयते सुरैः ॥ ८२॥

bhuvi vṛkṣā divi cchāyā bhuvi kūpo jalaṃ divi |bhuvi yadgṛhyate viprairdivi taddīyate suraiḥ || 82||

कदलीकन्दवद्धर्मो न रोहति बहिर्गतः ।छादितस्तु फलं चारु सूते पनसमूलवत् ॥ ८३॥

kadalīkandavaddharmo na rohati bahirgataḥ |chāditastu phalaṃ cāru sūte panasamūlavat || 83||

दुःखेनोपार्ज्यते धर्मः सुखेन तु विनश्यति ।कृच्छ्रलब्धममुं त्रातुं नेच्छन्ति मुनयः सुखम् ॥ ८४॥

duḥkhenopārjyate dharmaḥ sukhena tu vinaśyati |kṛcchralabdhamamuṃ trātuṃ necchanti munayaḥ sukham || 84||

सम्पाद्यतां वा यत्नेन यद्वा विक्रीयतामयम् ।सर्वदा भुज्यतां वान्यैर्धर्मो भवति नान्यथा ॥ ८५॥

sampādyatāṃ vā yatnena yadvā vikrīyatāmayam |sarvadā bhujyatāṃ vānyairdharmo bhavati nānyathā || 85||

अर्थवन्तः प्रशस्यन्ते निन्द्यन्ते तद्विनाकृताः ।आगमेष्वपि चेदेवमद्भुतं किं शरीरिषु ॥ ८६॥

arthavantaḥ praśasyante nindyante tadvinākṛtāḥ |āgameṣvapi cedevamadbhutaṃ kiṃ śarīriṣu || 86||

अर्थोऽप्यर्थेन चेत्साध्यः का वार्ता धर्मकामयोः ।अर्थः सर्वजगन्मूलमनर्थोऽर्थविपर्ययः ॥ ८७॥

artho'pyarthena cetsādhyaḥ kā vārtā dharmakāmayoḥ |arthaḥ sarvajaganmūlamanartho'rthaviparyayaḥ || 87||

कर्म ज्ञानं च मोक्षाय कर्मण्यर्थोऽधिकारिता ।अतोऽर्थेनैव कैवल्यं न कैवल्येन लभ्यते ॥ ८८॥

karma jñānaṃ ca mokṣāya karmaṇyartho'dhikāritā |ato'rthenaiva kaivalyaṃ na kaivalyena labhyate || 88||

कथमर्थं निषेधन्तु श्रुतयः स्मृतयोऽपि वा ।यासामेकं पदमपि न चलत्यर्थतो विना ॥ ८९॥

kathamarthaṃ niṣedhantu śrutayaḥ smṛtayo'pi vā |yāsāmekaṃ padamapi na calatyarthato vinā || 89||

लक्ष्मीश इति गोविन्दो मेरुधन्वेति शङ्करः ।हिरण्यगर्भ इत्येव ब्रह्मापि बहुमन्यते ॥ १०॥

lakṣmīśa iti govindo merudhanveti śaṅkaraḥ |hiraṇyagarbha ityeva brahmāpi bahumanyate || 10||

ऊर्ध्वं गच्छन्ति यं त्यक्त्वा यं गृहीत्वा पतन्त्यधः ।तस्य गौरवमर्थस्य तावतैवानुमीयताम् ॥ ९१॥

ūrdhvaṃ gacchanti yaṃ tyaktvā yaṃ gṛhītvā patantyadhaḥ |tasya gauravamarthasya tāvataivānumīyatām || 91||

गृहिणा यदि लभ्येत गृहिणी हृदयङ्गमा ।संसार इति को भारस्तं सारमनुपश्यतः ॥ ९२॥

gṛhiṇā yadi labhyeta gṛhiṇī hṛdayaṅgamā |saṃsāra iti ko bhārastaṃ sāramanupaśyataḥ || 92||

आहत्य चिनुमः स्वर्गमपवर्गमपि क्रमात् ।अनुकूले हि दाम्पत्ये प्रतिकूले न किञ्चन ॥ ९३॥

āhatya cinumaḥ svargamapavargamapi kramāt |anukūle hi dāmpatye pratikūle na kiñcana || 93||

गृहिणीवृत्तदोषेण गौतमोऽत्यन्ततापितः ।आतस्थे दुःखविध्वंसं कैवल्यं परमं मुनिः ॥ ९४॥

gṛhiṇīvṛttadoṣeṇa gautamo'tyantatāpitaḥ |ātasthe duḥkhavidhvaṃsaṃ kaivalyaṃ paramaṃ muniḥ || 94||

अपि यत्परमं तत्त्वमर्धेन्दुकृतशेखरम् ।तस्यापि तावानानन्दः किमस्मज्जननीं विना ॥ ९५॥

api yatparamaṃ tattvamardhendukṛtaśekharam |tasyāpi tāvānānandaḥ kimasmajjananīṃ vinā || 95||

निन्दन्ति च प्रशंसन्ति निगमा यद्गृहाश्रमम् ।दाम्पत्यसाम्यवैषम्यभेदादेतद्वयवस्थितिः ॥ ९६॥

nindanti ca praśaṃsanti nigamā yadgṛhāśramam |dāmpatyasāmyavaiṣamyabhedādetadvayavasthitiḥ || 96||

इन्द्रियाण्यनुपक्लेश्य लभ्यं श्रेयो गृहाश्रमे ।अतस्तुर्याश्रमं प्राहुरबाधन्यायबाधितम् ॥ ९७॥

indriyāṇyanupakleśya labhyaṃ śreyo gṛhāśrame |atasturyāśramaṃ prāhurabādhanyāyabādhitam || 97||

भुज्यते यत्सुखं धीरैरप्रमत्तैर्गृहाश्रमे ।स्वर्गस्तस्याङ्गसम्पूर्तिरपवर्गोऽस्य नित्यता ॥ ९८॥

bhujyate yatsukhaṃ dhīrairapramattairgṛhāśrame |svargastasyāṅgasampūrtirapavargo'sya nityatā || 98||

दृष्टदोषेऽपि गार्हस्थ्ये दूरदर्शितया स्वयम् ।गार्हस्थ्यमेव परमं मेने नैयायिको मुनिः ॥ ९९॥

dṛṣṭadoṣe'pi gārhasthye dūradarśitayā svayam |gārhasthyameva paramaṃ mene naiyāyiko muniḥ || 99||

उच्चावचं जगद्दौःस्थ्यमेकदैव निषेधति ।प्रविष्टमात्रो नृपतिः प्रपञ्चमिव न श्रुतिः ॥ १०॥

uccāvacaṃ jagaddauḥsthyamekadaiva niṣedhati |praviṣṭamātro nṛpatiḥ prapañcamiva na śrutiḥ || 10||

न राजानं विना राज्यं बलवत्स्वपि मन्त्रिषु ।प्राणेष्वसत्सु किं देहश्चण्डवातेन धार्यते ॥ १०१॥

na rājānaṃ vinā rājyaṃ balavatsvapi mantriṣu |prāṇeṣvasatsu kiṃ dehaścaṇḍavātena dhāryate || 101||

मातुः किञ्चित्पितुः किञ्चिदाचार्यात्किचिदाप्यते ।सम्यग्विनीताच्छास्त्रेषु सर्वं राज्ञस्तु लभ्यते ॥ १०२॥

mātuḥ kiñcitpituḥ kiñcidācāryātkicidāpyate |samyagvinītācchāstreṣu sarvaṃ rājñastu labhyate || 102||

चलन्ति सर्वमर्यादाश्चलिते सति पार्थिवे ।पर्वता अपि कम्पन्ते प्रसक्ते कम्पने भुवः ॥ १०३॥

calanti sarvamaryādāścalite sati pārthive |parvatā api kampante prasakte kampane bhuvaḥ || 103||

पत्न्या माङ्गल्ययोगेन पत्युरायुः प्रवर्धते ।प्रकृतीनां तु भाग्येन पार्थिवः सुखमेधते ॥ १०४॥

patnyā māṅgalyayogena patyurāyuḥ pravardhate |prakṛtīnāṃ tu bhāgyena pārthivaḥ sukhamedhate || 104||

निर्मितं शतकं साग्रं नीलकण्ठेन यज्वना ।सभारञ्जनमेतेन साधयन्तु मनीषिणः ॥ १०५॥

nirmitaṃ śatakaṃ sāgraṃ nīlakaṇṭhena yajvanā |sabhārañjanametena sādhayantu manīṣiṇaḥ || 105||

इति श्रीनीलकण्ठदीक्षितविरचितं सभारञ्जनशतकं सम्पूर्णम् ॥

iti śrīnīlakaṇṭhadīkṣitaviracitaṃ sabhārañjanaśatakaṃ sampūrṇam ||