रुद्रहृदयोपनिषत् Rudrahridaya Upanishad

यद्ब्रह्म रुद्रहृदयमहाविद्याप्रकाशितम् ।तद्ब्रह्ममात्रावस्थानपदवीमधुना भजे ॥ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥हरिः ॐ ॥हृदयं कुण्डली भस्मरुद्राक्षगणदर्शनम् ।तारसारं महावाक्यं पञ्चब्रह्माग्निहोत्रकम् ॥ १॥

yadbrahma rudrahṛdayamahāvidyāprakāśitam |tadbrahmamātrāvasthānapadavīmadhunā bhaje ||oṃ saha nāvavatu || saha nau bhunaktu || saha vīryaṃ karavāvahai ||tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||hariḥ oṃ ||hṛdayaṃ kuṇḍalī bhasmarudrākṣagaṇadarśanam |tārasāraṃ mahāvākyaṃ pañcabrahmāgnihotrakam || 1||

प्रणम्य शिरसा पादौ शुको व्यासमुवाच ह ।को देवः सर्वदेवेषु कस्मिन्देवाश्च सर्वशः ॥ २॥

praṇamya śirasā pādau śuko vyāsamuvāca ha |ko devaḥ sarvadeveṣu kasmindevāśca sarvaśaḥ || 2||

कस्य शुश्रूषणान्नित्यं प्रीता देवा भवन्ति मे ।तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पिता शुकम् ॥ ३॥

kasya śuśrūṣaṇānnityaṃ prītā devā bhavanti me |tasya tadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca pitā śukam || 3||

सर्वदेवात्मको रुद्रः सर्वे देवाः शिवात्मकाः ।रुद्रस्य दक्षिणे पार्श्वे रविर्ब्रह्मा त्रयोऽग्नयः ॥ ४॥

sarvadevātmako rudraḥ sarve devāḥ śivātmakāḥ |rudrasya dakṣiṇe pārśve ravirbrahmā trayo'gnayaḥ || 4||

वामपार्श्वे उमा देवी विष्णुः सोमोऽपि ते त्रयः ।या उमा सा स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स हि चन्द्रमाः ॥ ५॥

vāmapārśve umā devī viṣṇuḥ somo'pi te trayaḥ |yā umā sā svayaṃ viṣṇuryo viṣṇuḥ sa hi candramāḥ || 5||

ये नमस्यन्ति गोविन्दं ते नमस्यन्ति शङ्करम् ।येऽर्चयन्ति हरिं भक्त्या तेऽर्चयन्ति वृषध्वजम् ॥ ६॥

ye namasyanti govindaṃ te namasyanti śaṅkaram |ye'rcayanti hariṃ bhaktyā te'rcayanti vṛṣadhvajam || 6||

ये द्विषन्ति विरूपाक्षं ते द्विषन्ति जनार्दनम् ।ये रुद्रं नाभिजानन्ति ते न जानन्ति केशवम् ॥ ७॥

ye dviṣanti virūpākṣaṃ te dviṣanti janārdanam |ye rudraṃ nābhijānanti te na jānanti keśavam || 7||

रुद्रात्प्रवर्तते बीजं बीजयोनिर्जनार्दनः ।यो रुद्रः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स हुताशनः ॥ ८॥

rudrātpravartate bījaṃ bījayonirjanārdanaḥ |yo rudraḥ sa svayaṃ brahmā yo brahmā sa hutāśanaḥ || 8||

ब्रह्मविष्णुमयो रुद्र अग्नीषोमात्कं जगत् ।पुंलिङ्गं सर्वमीशानं स्त्रीलिङ्गं भगवत्युमा ॥ ९॥

brahmaviṣṇumayo rudra agnīṣomātkaṃ jagat |puṃliṅgaṃ sarvamīśānaṃ strīliṅgaṃ bhagavatyumā || 9||

उमारुद्रात्मिकाः सर्वाः ग्रजाः स्थावरजङ्गमाः ।व्यक्तं सर्वमुमारूपमव्यक्तं तु महेश्वरम् ॥ १०॥

umārudrātmikāḥ sarvāḥ grajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ |vyaktaṃ sarvamumārūpamavyaktaṃ tu maheśvaram || 10||

उमा शङ्करयोगो यः स योगो विष्णुरुच्यते ।यस्तु तस्मै नमस्कारं कुर्याद्भक्तिसमन्वितः ॥ ११॥

umā śaṅkarayogo yaḥ sa yogo viṣṇurucyate |yastu tasmai namaskāraṃ kuryādbhaktisamanvitaḥ || 11||

आत्मानं परमात्मानमन्तरात्मानमेव च ।ज्ञात्वा त्रिविधमात्मानं परमात्मानमाश्रयेत् ॥ १२॥

ātmānaṃ paramātmānamantarātmānameva ca |jñātvā trividhamātmānaṃ paramātmānamāśrayet || 12||

अन्तरात्मा भवेद्ब्रह्मा परमात्मा महेश्वरः ।सर्वेषामेव भूतानां विष्णुरात्मा सनातनः ॥ १३॥

antarātmā bhavedbrahmā paramātmā maheśvaraḥ |sarveṣāmeva bhūtānāṃ viṣṇurātmā sanātanaḥ || 13||

अस्य त्रैलोक्यवृक्षस्य भूमौ विटपशाखिनः ।अग्रं मध्यं तथा मूलं विष्णुब्रह्ममहेश्वराः ॥ १४॥

asya trailokyavṛkṣasya bhūmau viṭapaśākhinaḥ |agraṃ madhyaṃ tathā mūlaṃ viṣṇubrahmamaheśvarāḥ || 14||

कार्यं विष्णुः क्रिया ब्रह्मा कारणं तु महेश्वरः ।प्रयोजनार्थं रुद्रेण मूर्तिरेका त्रिधा कृता ॥ १५॥

kāryaṃ viṣṇuḥ kriyā brahmā kāraṇaṃ tu maheśvaraḥ |prayojanārthaṃ rudreṇa mūrtirekā tridhā kṛtā || 15||

धर्मो रुद्रो जगद्विष्णुः सर्वज्ञानं पितामहः ।श्रीरुद्र रुद्र रुद्रेति यस्तं ब्रूयाद्विचक्षणः ॥ १६॥

dharmo rudro jagadviṣṇuḥ sarvajñānaṃ pitāmahaḥ |śrīrudra rudra rudreti yastaṃ brūyādvicakṣaṇaḥ || 16||

कीर्तनात्सर्वदेवस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।रुद्रो नर उमा नारी तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ १७॥

kīrtanātsarvadevasya sarvapāpaiḥ pramucyate |rudro nara umā nārī tasmai tasyai namo namaḥ || 17||

रुद्रो ब्रह्मा उमा वाणी तस्मै तस्यै नमो नमः ।रुद्रो विष्णुरुमा लक्ष्मीस्तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ १८॥

rudro brahmā umā vāṇī tasmai tasyai namo namaḥ |rudro viṣṇurumā lakṣmīstasmai tasyai namo namaḥ || 18||

रुद्रः सूर्य उमा छाया तस्मै तस्यै नमो नमः ।रुद्रः सोम उमा तारा तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ १९॥

rudraḥ sūrya umā chāyā tasmai tasyai namo namaḥ |rudraḥ soma umā tārā tasmai tasyai namo namaḥ || 19||

रुद्रो दिवा उमा रात्रिस्तस्मै तस्यै नमो नमः ।रुद्रो यज्ञ उमा वेदिस्तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ २०॥

rudro divā umā rātristasmai tasyai namo namaḥ |rudro yajña umā vedistasmai tasyai namo namaḥ || 20||

रुद्रो वह्निरुमा स्वाहा तस्मै तस्यै नमो नमः ।रुद्रो वेद उमा शास्तं तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ २१॥

rudro vahnirumā svāhā tasmai tasyai namo namaḥ |rudro veda umā śāstaṃ tasmai tasyai namo namaḥ || 21||

रुद्रो वृक्ष उमा वल्ली तस्मै तस्यै नमो नमः ।रुद्रो गन्ध उमा पुष्पं तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ २२॥

rudro vṛkṣa umā vallī tasmai tasyai namo namaḥ |rudro gandha umā puṣpaṃ tasmai tasyai namo namaḥ || 22||

रुद्रोऽर्थ अक्षरः सोमा तस्मै तस्यै नमो नमः ।रुद्रो लिङ्गमुमा पीठं तस्मै तस्यै नमो नमः ॥ २३॥

rudro'rtha akṣaraḥ somā tasmai tasyai namo namaḥ |rudro liṅgamumā pīṭhaṃ tasmai tasyai namo namaḥ || 23||

सर्वदेवात्मकं रुद्रं नमस्कुर्यात्पृथक्पृथक् ।एभिर्मन्त्रपदैरेव नमस्यामीशपार्वती ॥ २४॥

sarvadevātmakaṃ rudraṃ namaskuryātpṛthakpṛthak |ebhirmantrapadaireva namasyāmīśapārvatī || 24||

यत्र यत्र भवेत्सार्धमिमं मन्त्रमुदीरयेत् ।ब्रह्महा जलमध्ये तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २५॥

yatra yatra bhavetsārdhamimaṃ mantramudīrayet |brahmahā jalamadhye tu sarvapāpaiḥ pramucyate || 25||

सर्वाधिष्ठानमद्वन्द्वं परं ब्रह्म सनातनम् ।सच्चिदानन्दरूपं तदवाङ्मनसगोचरम् ॥ २६॥

sarvādhiṣṭhānamadvandvaṃ paraṃ brahma sanātanam |saccidānandarūpaṃ tadavāṅmanasagocaram || 26||

तस्मिन्सुविदिते सर्वं विज्ञातं स्यादिदं शुक ।तदात्मकत्वात्सर्वस्य तस्माद्भिन्नं नहि क्वचित् ॥ २७॥

tasminsuvidite sarvaṃ vijñātaṃ syādidaṃ śuka |tadātmakatvātsarvasya tasmādbhinnaṃ nahi kvacit || 27||

द्वे विद्ये वेदितव्ये हि परा चैवापरा च ते ।तत्रापरा तु विद्यैषा ऋग्वेदो यजुरेव च ॥ २८॥

dve vidye veditavye hi parā caivāparā ca te |tatrāparā tu vidyaiṣā ṛgvedo yajureva ca || 28||

सामवेदस्तथाथर्ववेदः शिक्षा मुनीश्वर ।कल्पो व्याकरणं चैव निरुक्तं छन्द एव च ॥ २९॥

sāmavedastathātharvavedaḥ śikṣā munīśvara |kalpo vyākaraṇaṃ caiva niruktaṃ chanda eva ca || 29||

ज्योतिषं च यथा नात्मविषया अपि बुद्धयः ।अथैषा परमा विद्या ययात्मा परमाक्षरम् ॥ ३०॥

jyotiṣaṃ ca yathā nātmaviṣayā api buddhayaḥ |athaiṣā paramā vidyā yayātmā paramākṣaram || 30||

यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रं रूपवर्जितम् ।अचक्षुःश्रोत्रमत्यर्थं तदपाणिपदं तथा ॥ ३१॥

yattadadreśyamagrāhyamagotraṃ rūpavarjitam |acakṣuḥśrotramatyarthaṃ tadapāṇipadaṃ tathā || 31||

नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं च तदव्ययम् ।तद्भूतयोनिं पश्यन्ति धीरा आत्मानमात्मनि ॥ ३२॥

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ ca tadavyayam |tadbhūtayoniṃ paśyanti dhīrā ātmānamātmani || 32||

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यो यस्य ज्ञानमयं तपः ।तस्मादत्रान्नरूपेण जायते जगदावलिः ॥ ३३॥

yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyo yasya jñānamayaṃ tapaḥ |tasmādatrānnarūpeṇa jāyate jagadāvaliḥ || 33||

सत्यवद्भाति तत्सर्वं रज्जुसर्पवदास्थितम् ।तदेतदक्षरं सत्यं तद्विज्ञाय विमुच्यते ॥ ३४॥

satyavadbhāti tatsarvaṃ rajjusarpavadāsthitam |tadetadakṣaraṃ satyaṃ tadvijñāya vimucyate || 34||

ज्ञानेनैव हि संसारविनाशो नैव कर्मणा ।श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं स्वगुरुं गच्छेद्यथाविधि ॥ ३५॥

jñānenaiva hi saṃsāravināśo naiva karmaṇā |śrotriyaṃ brahmaniṣṭhaṃ svaguruṃ gacchedyathāvidhi || 35||

गुरुस्तस्मै परां विद्यां दद्याद्ब्रह्मात्मबोधिनीम् ।गुहायां निहितं साक्षादक्षरं वेद चेन्नरः ॥ ३६॥

gurustasmai parāṃ vidyāṃ dadyādbrahmātmabodhinīm |guhāyāṃ nihitaṃ sākṣādakṣaraṃ veda cennaraḥ || 36||

छित्वाऽविद्यामहाग्रन्थिं शिवं गच्छेत्सनातनम् ।तदेतदमृतं सत्यं तद्बोद्धव्यं मुमुक्षिभिः ॥ ३७॥

chitvā'vidyāmahāgranthiṃ śivaṃ gacchetsanātanam |tadetadamṛtaṃ satyaṃ tadboddhavyaṃ mumukṣibhiḥ || 37||

धनुस्तारं शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ।अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥ ३८॥

dhanustāraṃ śaro hyātmā brahma tallakṣyamucyate |apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet || 38||

लक्ष्यं सर्वगतं चैव शरः सर्वगतो मुखः ।वेद्धा सर्वगतश्चैव शिवलक्ष्यं न संशयः ॥ ३९॥

lakṣyaṃ sarvagataṃ caiva śaraḥ sarvagato mukhaḥ |veddhā sarvagataścaiva śivalakṣyaṃ na saṃśayaḥ || 39||

न तत्र चन्द्रार्कवपुः प्रकाशतेन वान्ति वाताः सकला देवताश्च ।स एष देवः कृतभावभूतःस्वयं विशुद्धो विरजः प्रकाशते ॥ ४०॥

na tatra candrārkavapuḥ prakāśatena vānti vātāḥ sakalā devatāśca |sa eṣa devaḥ kṛtabhāvabhūtaḥsvayaṃ viśuddho virajaḥ prakāśate || 40||

द्वौ सुपर्णौ शरीरेऽस्मिञ्जीवेशाक्ष्यौ सह स्थितौ ।तयोर्जीवः फलं भुङ्क्ते कर्मणो न महेश्वरः ॥ ४१॥

dvau suparṇau śarīre'smiñjīveśākṣyau saha sthitau |tayorjīvaḥ phalaṃ bhuṅkte karmaṇo na maheśvaraḥ || 41||

केवलं साक्षिरूपेण विना भोगं महेश्वरः ।प्रकाशते स्वयं भेदः कल्पितो मायया तयोः ॥ ४२॥

kevalaṃ sākṣirūpeṇa vinā bhogaṃ maheśvaraḥ |prakāśate svayaṃ bhedaḥ kalpito māyayā tayoḥ || 42||

घटाकाशमठाकाशौ यथाकाशप्रभेदतः ।कल्पितौ परमौ जीवशिवरूपेण कल्पितौ ॥ ४३॥

ghaṭākāśamaṭhākāśau yathākāśaprabhedataḥ |kalpitau paramau jīvaśivarūpeṇa kalpitau || 43||

तत्त्वतश्च शिवः साक्षाच्चिज्जीवश्च स्वतः सदा ।चिच्चिदाकारतो भिन्ना न भिन्ना चित्त्वहानितः ॥ ४४॥

tattvataśca śivaḥ sākṣāccijjīvaśca svataḥ sadā |ciccidākārato bhinnā na bhinnā cittvahānitaḥ || 44||

चितश्चिन्न चिदाकारद्भिद्यते जडरूपतः ।भिद्यते चेज्जडो भेदश्चिदेका सर्वदा खलु ॥ ४५॥

citaścinna cidākāradbhidyate jaḍarūpataḥ |bhidyate cejjaḍo bhedaścidekā sarvadā khalu || 45||

तर्कतश्च प्रमाणाच्च चिदेकत्वव्यवस्थितेः ।चिदेकत्वपरिज्ञाने न शोचति न मुह्यति ॥ ४६॥

tarkataśca pramāṇācca cidekatvavyavasthiteḥ |cidekatvaparijñāne na śocati na muhyati || 46||

अद्वैतं परमानन्दं शिवं याति तु कैवलम् ॥ ४७॥

advaitaṃ paramānandaṃ śivaṃ yāti tu kaivalam || 47||

अधिष्ठानं समस्तस्य जगतः सत्यचिद्घनम् ।अहमस्मीति निश्चित्य वीतशोको भवेन्मुनिः ॥ ४८॥

adhiṣṭhānaṃ samastasya jagataḥ satyacidghanam |ahamasmīti niścitya vītaśoko bhavenmuniḥ || 48||

स्वशरीरे स्वयं ज्योतिःस्वरूपं सर्वसाक्षिणम् ।क्षीणदोषाः प्रपश्यन्ति नेतरे माययावृताः ॥ ४९॥

svaśarīre svayaṃ jyotiḥsvarūpaṃ sarvasākṣiṇam |kṣīṇadoṣāḥ prapaśyanti netare māyayāvṛtāḥ || 49||

एवं रूपपरिज्ञानं यस्यास्ति परयोगिनः ।कुत्रचिद्गमनं नास्ति तस्य पूर्णस्वरूपिणः ॥ ५०॥

evaṃ rūpaparijñānaṃ yasyāsti parayoginaḥ |kutracidgamanaṃ nāsti tasya pūrṇasvarūpiṇaḥ || 50||

आकाशमेकं सम्पूर्णं कुत्रचिन्नैव गच्छति ।तद्वत्स्वात्मपरिज्ञानी कुत्रचिन्नैव गच्छति ॥ ५१॥

ākāśamekaṃ sampūrṇaṃ kutracinnaiva gacchati |tadvatsvātmaparijñānī kutracinnaiva gacchati || 51||

स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म यो वेद वै मुनिः ।ब्रह्मैव भवति स्वस्थः सच्चिदानन्द मातृकः ॥ ५२॥

sa yo ha vai tatparamaṃ brahma yo veda vai muniḥ |brahmaiva bhavati svasthaḥ saccidānanda mātṛkaḥ || 52||

इत्युपनिषत् ॥ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥इति रुद्रहृदयोपनिषत्समाप्ता ॥

ityupaniṣat ||oṃ saha nāvavatu || saha nau bhunaktu || saha vīryaṃ karavāvahai ||tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||iti rudrahṛdayopaniṣatsamāptā ||