महेशस्तवनम् नारायणकृतम् Narayanakrita Maheshastavanam

विष्णुरुवाच ।महेश्वराय देवाय नमस्ते परमात्मने ।नारायणाय शर्वाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे ॥ ३३॥

viṣṇuruvāca |maheśvarāya devāya namaste paramātmane |nārāyaṇāya śarvāya brahmaṇe brahmarūpiṇe || 33||

एवं स्तुत्वा महादेवं दण्डवत्प्रणिपत्य च ।जजाप रुद्रं भगवान् कोटिवारं जले स्थितः ।देवाश्च सर्वे देवेशं तुष्टुवुः परमेश्वरम् ॥ ३४॥

evaṃ stutvā mahādevaṃ daṇḍavatpraṇipatya ca |jajāpa rudraṃ bhagavān koṭivāraṃ jale sthitaḥ |devāśca sarve deveśaṃ tuṣṭuvuḥ parameśvaram || 34||

देवा ऊचुः ॥नमस्सर्वात्मने तुभ्यं शङ्करायार्तिहारिणे ।रुद्राय नीलरुद्राय कद्रुदाय प्रचेतसे ॥ ३५॥

devā ūcuḥ ||namassarvātmane tubhyaṃ śaṅkarāyārtihāriṇe |rudrāya nīlarudrāya kadrudāya pracetase || 35||

गतिर्नः सर्वदास्माभिर्वन्द्यो देवारिमर्दनः ।त्वमनादिस्त्वमादिस्त्वमनन्तश्चाक्षयः प्रभुः ॥ ३६॥

gatirnaḥ sarvadāsmābhirvandyo devārimardanaḥ |tvamanādistvamādistvamanantaścākṣayaḥ prabhuḥ || 36||

प्रकृतिः पुरुषः साक्षात्स्स्रष्टा हर्ता जगद्गुरो ।वरदो वाङ्ममयो वाच्यो वाच्यवाचकवर्जितः ॥ ३७॥

prakṛtiḥ puruṣaḥ sākṣātssraṣṭā hartā jagadguro |varado vāṅmamayo vācyo vācyavācakavarjitaḥ || 37||

वाच्यो मुक्त्यर्थमीशानो योगिभिर्योगवित्तमैः ।हृत्पुण्डरीकसुषिरे योगिनां संस्थितः सदा ॥ ३८॥

vācyo muktyarthamīśāno yogibhiryogavittamaiḥ |hṛtpuṇḍarīkasuṣire yogināṃ saṃsthitaḥ sadā || 38||

वदन्ति सूरयः सन्तं परब्रह्मस्वरूपिणम् ।भवन्तं तत्त्वमित्याद्यं तेजोराशिं परात्परम् ॥ ३९॥

vadanti sūrayaḥ santaṃ parabrahmasvarūpiṇam |bhavantaṃ tattvamityādyaṃ tejorāśiṃ parātparam || 39||

परमात्मानमित्याहुरस्मिन्जगति यत्प्रभो ।दृष्टं श्रुतं स्थितं सर्वं जायमानं जगद्गुरो ।अणोरल्पतरं प्राहुर्महतोऽपि महत्तरम् ॥॥ ४०॥

paramātmānamityāhurasminjagati yatprabho |dṛṣṭaṃ śrutaṃ sthitaṃ sarvaṃ jāyamānaṃ jagadguro |aṇoralpataraṃ prāhurmahato'pi mahattaram |||| 40||

सर्वतः पाणिपादं त्वां सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।महादेवमनिर्देश्यं सर्वज्ञं त्वामनामयम् ॥ ४१॥

sarvataḥ pāṇipādaṃ tvāṃ sarvato'kṣiśiromukham |mahādevamanirdeśyaṃ sarvajñaṃ tvāmanāmayam || 41||

विश्वरूपं विरूपाक्षं सदाशिवमनुत्तमम् ।कोटिभास्करसङ्काशं कोटिशीतांशुसन्निभम् ॥ ४२॥

viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ sadāśivamanuttamam |koṭibhāskarasaṅkāśaṃ koṭiśītāṃśusannibham || 42||

कोटिकालाग्निसङ्काशं षड्र्विंशकमनीश्वरम् ।प्रवर्तकं जगत्यस्मिन्प्रकृतेः प्रपितामहम् ॥ ४३॥

koṭikālāgnisaṅkāśaṃ ṣaḍrviṃśakamanīśvaram |pravartakaṃ jagatyasminprakṛteḥ prapitāmaham || 43||

वदन्ति वरदं देवं सर्वा वाचः स्वयम्भुवः ।श्रुतयः श्रुतिसारं त्वां श्रुतिसारविदश्च ये ॥ ४४॥

vadanti varadaṃ devaṃ sarvā vācaḥ svayambhuvaḥ |śrutayaḥ śrutisāraṃ tvāṃ śrutisāravidaśca ye || 44||

वृत्तम् ।अदृष्टमस्माभिरनेकमूर्तं विनिर्मितं यद्भवता त्रिलोके ।त्वमेव दैत्यासुरभूसुराश्च देवा नराः स्थावरजङ्गमाश्च ॥ ४५॥

vṛttam |adṛṣṭamasmābhiranekamūrtaṃ vinirmitaṃ yadbhavatā triloke |tvameva daityāsurabhūsurāśca devā narāḥ sthāvarajaṅgamāśca || 45||

पाहि नान्या गतिः शम्भो विनिहत्यासुरान् क्षणात् ।मायया मोहिताः सर्वे भवतः परमेश्वर ॥ ४६॥

pāhi nānyā gatiḥ śambho vinihatyāsurān kṣaṇāt |māyayā mohitāḥ sarve bhavataḥ parameśvara || 46||

वृत्तम् ।यथा तरङ्गाः शफरीसमूहाद्युध्यन्ति चान्योन्यमपान्निधौ तु ।जडास्त्वया देव जडीकृताश्च सुरासुरास्त्वय्यजेश शर्व ॥ ४७॥

vṛttam |yathā taraṅgāḥ śapharīsamūhādyudhyanti cānyonyamapānnidhau tu |jaḍāstvayā deva jaḍīkṛtāśca surāsurāstvayyajeśa śarva || 47||

स्तुतस्त्वेवं सुरेन्द्राद्यैर्विष्णोर्जप्येन चेश्वरः ।सोमश्चोमामथालिङ्ग्य नन्दिदत्तकरः स्मयन् ।प्राह गम्भीरया वाचा देवानालोक्य शङ्करः ॥ ४८॥

stutastvevaṃ surendrādyairviṣṇorjapyena ceśvaraḥ |somaścomāmathāliṅgya nandidattakaraḥ smayan |prāha gambhīrayā vācā devānālokya śaṅkaraḥ || 48||

शिव उवाच ॥ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं सुरेश्वराः ।पुरत्रयविनाशाय करिष्येऽहमिहोद्यमम् ॥ ४९॥

śiva uvāca ||jñātaṃ mayedamadhunā devakāryaṃ sureśvarāḥ |puratrayavināśāya kariṣye'hamihodyamam || 49||

इति श्रीमन्नीलकण्ठनागनाथाचार्यवर्यविरचिते श्रीमद्वीरमाहेश्वराचारसङ्ग्रहेनारायणकृत महेशस्तवनं सम्पूर्णम् ।(३३) विष्णु म्हणाले हे परमेश्वरा, तूं सर्व देवांचा देव आहेस\। तूं परमात्मा आहेस, तुला नारायण म्हणतात, शर्व म्हणतात, ब्रह्मदेव म्हणतात, तूं ब्रह्मस्वरूप आहेस\।(३४) विष्णूंनीं अशी महादेवाची स्तुति करून महादेवापुढें साष्टांग नमस्कार घातला, व पाण्यांत उभे राहून एक कोटि वेळ त्यांनीं रुद्रमंत्राचा जप केला\। सर्व देवही श्रीविष्णूप्रमाणेंच शिवाची स्तुति करूं लागले\।(३५) देव म्हणाले हे परमेश्वरा, तूं सर्वांतर्यामी आहेस, तूं लोकांचे कल्याण करणारा आहे\। तूं लोकांची दुःखें दूर करितोस\। तुला रुद्र म्हणतात, नीलरुद्र म्हणतात, कद्रुद्र म्हणतात, आणि प्रचेता म्हणतात\। त्या तुला नमस्कार असो\।(३६) हे परमेश्वरा, तूंच सर्वथैव आमचा रक्षक आहेस, तूं आह्मांस वंद्य (नमस्कार करण्यास योग्य) आहेस, तूं देवांशीं द्वेषभावानें वागणाऱ्या दैत्यांचा नाश करितोस, तुला जन्म नाहीं, तूं सर्व त्रैलोक्याच्या आधींपासून आहेस, तुला मरण नाहीं, तुला क्षय नाहीं, तूं समर्थ आहेस, तुला नमस्कार असो\।(३७) हे त्रैलोक्याधिपते, प्रकृतिही तूंच आहेस, पुरुषही तूंच आहेस, तूं प्रत्यक्ष ब्रह्मदेव आहेस, तूंच जगाचा संहार करितोस\। तूं वर देणारा आहेस, तूं वाङ्मय (वाक्स्वरूप) आहेस\। तूं वाच्य (वर्णन करितां येण्यासारखा) आहेस, तूं वाच्यवाचकाव्यतिरिक्त आहेस\। (तूं वाच्य नाहींस व वाचकही नाहींस)(३८) योगशास्त्र जाणणारे योगीश्वर लोक तुला मोक्षसाधनाचें मूळ असें मानतात\। तूं ईशान आहेस, तूं नेहमी योगीश्वराच्या हृदयकमलाच्या मध्यभागीं राहतोस\।(३९) तूं परब्रह्म\। स्वरूप आहेस, विद्वान् लोक तूं आद्यतत्त्व (मुख्यतत्त्व) आहेस असें मानतात, तूं सज्जन आहेस\। तूं अतिशय तेजस्वी आहेस, आणि तूं श्रेष्ठाहून श्रेष्ठ आहेस\।(४०) प्रभो, तुला ह्या जगांत सर्व लोक परमात्मा असें म्हणतात\। हें त्रैलोक्यपते ईश्वरा, आम्ही जें जें ऐकिलें, व जे जे पाहिलें, व पृथ्वीमध्यें जे जे कांहीं होत आहे, तें तें सर्वं तुझेंच स्वरूप आहे\। तूं अतिशय लहान पदार्थाहूनही लहान आहेस\। आणि अतिशय मोठ्या पदार्थाहून मोठा आहेस\।(४२) तूं विश्वस्वरूप आहेस, तुला विरूपाक्ष म्हणतात, तुला सदाशिव म्हणतात, तूं सर्वांपेक्षां श्रेष्ठ आहेस\। कोटि सूर्यासारखें तुझें तेज आहे\। तसाच तूं कोटि चंद्रांसारखा शांत आहेस\।(४३) तूं कोटि प्रलयाग्नीसारखा प्रखर आहेस\। तूं सव्वीस तत्त्वस्वरूप आहेस\। तुला कोणी ईश्वर नाहीं, तूंच सर्वांचा ईश्वर आहेस\। जगामध्ये ज्या कांहीं गोष्टी घडत आहेत त्या सर्वांचा तूंच प्रवर्तक आहेस\। तूं प्रकृतीचा आजा आहेस\।(४४) ब्रह्मदेवाच्या सर्व वाणी, तूं वर देणारा परमेश्वर आहेस, असे म्हणतात, वेदाचा तात्पर्यार्थ जाणणारे ज्ञाते लोक, तूं वेदाचा तात्पर्यार्थ आहेस, असें म्हणतात\।(४५) हे परमेश्वरा, तुझीं अनेक स्वरूपें आहेत\। तीं त्रैलोक्यांत कोठें कोठें आणि कशीं कशीं आहेत हें आम्ही पाहिलेंही नाहीं\। दैत्य, देव, ब्राह्मण हे सर्व तूंच आहेस, देव मनुष्य, व स्थावर जंगम जितके प्राणी आहेत तितके सर्व, तुझीच स्वरूप आहेत\।(४६) हे परमेश्वरा, तूं आमचें रक्षण कर\। तुजखेरीज आमचे रक्षण करणारा दुसरा कोणी नाहीं\। तूं अगोदर ह्या दैत्यांस मारून आमचें रक्षण कर\। हे परमेश्वरा, आह्मी सर्वजण तुझ्या मायेनें भुलून गेलो आहों (अज्ञान झालों आहों)\।(४७) ज्याप्रमाणे समुद्रांत उसळणाऱ्या लाटांबरोबरच सुसरी टकरा मारितात, त्याप्रमाणें ईश्वरा, तुझ्या मायेमुळें अज्ञान दशा पावलेले हे देव दैत्य आपापसांत भांडत आहेत\। तूं पार्वतीचा पति असून तुला शर्व म्हणतात\। तुं आमचें सर्व दुःखांपासून रक्षण कर\।(४८) अशी सर्व देवांची स्तुति ऐकून शंकर प्रकट झाले, आणि पार्वतीस बरोबर घेऊन व नंदिकेश्वराच्या खांद्यावर हात ठेवून हंसत हसत सर्व देवांकडे पाहून त्यांस गंभीरस्वरानें म्हणाले,(४९) शिव म्हणाले, हे देवश्रेष्ठहो, तुमचे कार्य काय आहे, हे मला समजून चुकले\। आता तुम्ही चिंता करू नका\। मी आता त्रिपुरांचा नाश करण्याचा यत्न करितो

iti śrīmannīlakaṇṭhanāganāthācāryavaryaviracite śrīmadvīramāheśvarācārasaṅgrahenārāyaṇakṛta maheśastavanaṃ sampūrṇam |(33) viṣṇu mhaṇāle he parameśvarā, tūṃ sarva devāṃcā deva āhesa\| tūṃ paramātmā āhesa, tulā nārāyaṇa mhaṇatāta, śarva mhaṇatāta, brahmadeva mhaṇatāta, tūṃ brahmasvarūpa āhesa\|(34) viṣṇūṃnīṃ aśī mahādevācī stuti karūna mahādevāpuḍheṃ sāṣṭāṃga namaskāra ghātalā, va pāṇyāṃta ubhe rāhūna eka koṭi veḷa tyāṃnīṃ rudramaṃtrācā japa kelā\| sarva devahī śrīviṣṇūpramāṇeṃca śivācī stuti karūṃ lāgale\|(35) deva mhaṇāle he parameśvarā, tūṃ sarvāṃtaryāmī āhesa, tūṃ lokāṃce kalyāṇa karaṇārā āhe\| tūṃ lokāṃcī duḥkheṃ dūra karitosa\| tulā rudra mhaṇatāta, nīlarudra mhaṇatāta, kadrudra mhaṇatāta, āṇi pracetā mhaṇatāta\| tyā tulā namaskāra aso\|(36) he parameśvarā, tūṃca sarvathaiva āmacā rakṣaka āhesa, tūṃ āhmāṃsa vaṃdya (namaskāra karaṇyāsa yogya) āhesa, tūṃ devāṃśīṃ dveṣabhāvāneṃ vāgaṇāryā daityāṃcā nāśa karitosa, tulā janma nāhīṃ, tūṃ sarva trailokyācyā ādhīṃpāsūna āhesa, tulā maraṇa nāhīṃ, tulā kṣaya nāhīṃ, tūṃ samartha āhesa, tulā namaskāra aso\|(37) he trailokyādhipate, prakṛtihī tūṃca āhesa, puruṣahī tūṃca āhesa, tūṃ pratyakṣa brahmadeva āhesa, tūṃca jagācā saṃhāra karitosa\| tūṃ vara deṇārā āhesa, tūṃ vāṅmaya (vāksvarūpa) āhesa\| tūṃ vācya (varṇana karitāṃ yeṇyāsārakhā) āhesa, tūṃ vācyavācakāvyatirikta āhesa\| (tūṃ vācya nāhīṃsa va vācakahī nāhīṃsa)(38) yogaśāstra jāṇaṇāre yogīśvara loka tulā mokṣasādhanāceṃ mūḷa aseṃ mānatāta\| tūṃ īśāna āhesa, tūṃ nehamī yogīśvarācyā hṛdayakamalācyā madhyabhāgīṃ rāhatosa\|(39) tūṃ parabrahma\| svarūpa āhesa, vidvān loka tūṃ ādyatattva (mukhyatattva) āhesa aseṃ mānatāta, tūṃ sajjana āhesa\| tūṃ atiśaya tejasvī āhesa, āṇi tūṃ śreṣṭhāhūna śreṣṭha āhesa\|(40) prabho, tulā hyā jagāṃta sarva loka paramātmā aseṃ mhaṇatāta\| heṃ trailokyapate īśvarā, āmhī jeṃ jeṃ aikileṃ, va je je pāhileṃ, va pṛthvīmadhyeṃ je je kāṃhīṃ hota āhe, teṃ teṃ sarvaṃ tujheṃca svarūpa āhe\| tūṃ atiśaya lahāna padārthāhūnahī lahāna āhesa\| āṇi atiśaya moṭhyā padārthāhūna moṭhā āhesa\|(42) tūṃ viśvasvarūpa āhesa, tulā virūpākṣa mhaṇatāta, tulā sadāśiva mhaṇatāta, tūṃ sarvāṃpekṣāṃ śreṣṭha āhesa\| koṭi sūryāsārakheṃ tujheṃ teja āhe\| tasāca tūṃ koṭi caṃdrāṃsārakhā śāṃta āhesa\|(43) tūṃ koṭi pralayāgnīsārakhā prakhara āhesa\| tūṃ savvīsa tattvasvarūpa āhesa\| tulā koṇī īśvara nāhīṃ, tūṃca sarvāṃcā īśvara āhesa\| jagāmadhye jyā kāṃhīṃ goṣṭī ghaḍata āheta tyā sarvāṃcā tūṃca pravartaka āhesa\| tūṃ prakṛtīcā ājā āhesa\|(44) brahmadevācyā sarva vāṇī, tūṃ vara deṇārā parameśvara āhesa, ase mhaṇatāta, vedācā tātparyārtha jāṇaṇāre jñāte loka, tūṃ vedācā tātparyārtha āhesa, aseṃ mhaṇatāta\|(45) he parameśvarā, tujhīṃ aneka svarūpeṃ āheta\| tīṃ trailokyāṃta koṭheṃ koṭheṃ āṇi kaśīṃ kaśīṃ āheta heṃ āmhī pāhileṃhī nāhīṃ\| daitya, deva, brāhmaṇa he sarva tūṃca āhesa, deva manuṣya, va sthāvara jaṃgama jitake prāṇī āheta titake sarva, tujhīca svarūpa āheta\|(46) he parameśvarā, tūṃ āmaceṃ rakṣaṇa kara\| tujakherīja āmace rakṣaṇa karaṇārā dusarā koṇī nāhīṃ\| tūṃ agodara hyā daityāṃsa mārūna āmaceṃ rakṣaṇa kara\| he parameśvarā, āhmī sarvajaṇa tujhyā māyeneṃ bhulūna gelo āhoṃ (ajñāna jhāloṃ āhoṃ)\|(47) jyāpramāṇe samudrāṃta usaḷaṇāryā lāṭāṃbarobaraca susarī ṭakarā māritāta, tyāpramāṇeṃ īśvarā, tujhyā māyemuḷeṃ ajñāna daśā pāvalele he deva daitya āpāpasāṃta bhāṃḍata āheta\| tūṃ pārvatīcā pati asūna tulā śarva mhaṇatāta\| tuṃ āmaceṃ sarva duḥkhāṃpāsūna rakṣaṇa kara\|(48) aśī sarva devāṃcī stuti aikūna śaṃkara prakaṭa jhāle, āṇi pārvatīsa barobara gheūna va naṃdikeśvarācyā khāṃdyāvara hāta ṭhevūna haṃsata hasata sarva devāṃkaḍe pāhūna tyāṃsa gaṃbhīrasvarāneṃ mhaṇāle,(49) śiva mhaṇāle, he devaśreṣṭhaho, tumace kārya kāya āhe, he malā samajūna cukale\| ātā tumhī ciṃtā karū nakā\| mī ātā tripurāṃcā nāśa karaṇyācā yatna karito