मृद्भरणलीलास्तुतिः Mridbharanalilastutih by Nilakantha Dikshita

शिवलिलार्णवतःचूडाबद्धभुजङ्गपुङ्गवशिरोविन्यस्तपृथ्वीभरप्रान्तप्रस्खलितैः कणैः कतिपयैरीषत्करे पूरणे ।मिथ्यारोपितयत्नगौरवकथाविज्ञापनाचातुरीसम्मुह्यज्जरतीगृहीतशिथिलापूपाय तुभ्यं नमः ॥ १॥

śivalilārṇavataḥcūḍābaddhabhujaṅgapuṅgavaśirovinyastapṛthvībharaprāntapraskhalitaiḥ kaṇaiḥ katipayairīṣatkare pūraṇe |mithyāropitayatnagauravakathāvijñāpanācāturīsammuhyajjaratīgṛhītaśithilāpūpāya tubhyaṃ namaḥ || 1||

योगक्षेमभरः समस्तजगतां न्यस्तस्तवाङ्घ्रिद्वयेकुक्षौ त्रीणि जगन्ति मूर्ध्नि शशभृद्गङ्गाकपालस्रजः ।वोढव्यस्तदुपर्ययं यदि मृदां भारोऽपि गौरीपते!कस्ते मद्भरणे श्रमः क इव मे त्रासस्तदभ्यर्थने ॥ २॥

yogakṣemabharaḥ samastajagatāṃ nyastastavāṅghridvayekukṣau trīṇi jaganti mūrdhni śaśabhṛdgaṅgākapālasrajaḥ |voḍhavyastaduparyayaṃ yadi mṛdāṃ bhāro'pi gaurīpate!kaste madbharaṇe śramaḥ ka iva me trāsastadabhyarthane || 2||

हे सन्तः शृणुताधुनैव मिलितैरस्माभिरेतच्छिनेवाच्यं वेत्रहतिं विभज्य न वयं भोक्तुं समर्था इति ।नो चेत् पादहतिः शिलाप्रहरणं कोदण्डदण्डाहतिर्गण्डूषोदकसेक इत्यपि भवेत् सर्वं विभाज्यं हि नः ॥ ३॥

he santaḥ śṛṇutādhunaiva militairasmābhiretacchinevācyaṃ vetrahatiṃ vibhajya na vayaṃ bhoktuṃ samarthā iti |no cet pādahatiḥ śilāpraharaṇaṃ kodaṇḍadaṇḍāhatirgaṇḍūṣodakaseka ityapi bhavet sarvaṃ vibhājyaṃ hi naḥ || 3||

ध्यायन्ध्यायमुपायकोटिभिरहं त्वत्प्राप्त्युपायं चिरंनिर्विण्णो निरचैषमेकमधुना हालास्यचूडामणे! ।दिष्ट्या वेगवतीतटे यदि पतेदेतद्वपुर्मामकंसंरोहेदपि जातु तत्तटमृदा साकं त्वदीयं शिरः ॥ ४॥

dhyāyandhyāyamupāyakoṭibhirahaṃ tvatprāptyupāyaṃ ciraṃnirviṇṇo niracaiṣamekamadhunā hālāsyacūḍāmaṇe! |diṣṭyā vegavatītaṭe yadi patedetadvapurmāmakaṃsaṃrohedapi jātu tattaṭamṛdā sākaṃ tvadīyaṃ śiraḥ || 4||

धूलीधूसरितं शशाङ्कशकलं जम्बालिता जाह्नवीभग्नं ब्रह्मकपालदाम फणिनो भूषोचिताः क्लेशिताः ।मृद्भारोद्वहनं कुतोऽभ्युपगतं को वा गुणः पिष्टकेसा दुष्टा जरती किमौषधमदात् तत्रेति न ज्ञायते ॥ ५॥

dhūlīdhūsaritaṃ śaśāṅkaśakalaṃ jambālitā jāhnavībhagnaṃ brahmakapāladāma phaṇino bhūṣocitāḥ kleśitāḥ |mṛdbhārodvahanaṃ kuto'bhyupagataṃ ko vā guṇaḥ piṣṭakesā duṣṭā jaratī kimauṣadhamadāt tatreti na jñāyate || 5||

पभ्द्यां किन्निहतः सुतो दिनमणेर्भग्नाश्चपेटाहतै ।र्दन्ताः किं तरणेः किमित्यपहृतं धातुः शिरः पञ्चमम् ।कामं त्वं जगदीश्वरो भव ततः कर्मापि किं जीर्यतिप्रत्यक्षं निनु पाण्ड्यवेत्रलतिकाघातोऽयमासादितः ॥ ६॥

pabhdyāṃ kinnihataḥ suto dinamaṇerbhagnāścapeṭāhatai |rdantāḥ kiṃ taraṇeḥ kimityapahṛtaṃ dhātuḥ śiraḥ pañcamam |kāmaṃ tvaṃ jagadīśvaro bhava tataḥ karmāpi kiṃ jīryatipratyakṣaṃ ninu pāṇḍyavetralatikāghāto'yamāsāditaḥ || 6||

देवा दूरतरं प्रयात मुनयो गृह्णीत मौनं क्षणंमातुः शंसत मा चिरं गणवरा देवस्य दृष्टां दशाम् ।पुष्पैश्चन्दनसम्भृतैरपि सुरैर्यन्मन्दमभ्यर्च्यतेतद् दिव्यं वपुरैश्वरं विलुलितं पाण्ड्यस्य वेत्राहतैः ॥ ७॥

devā dūrataraṃ prayāta munayo gṛhṇīta maunaṃ kṣaṇaṃmātuḥ śaṃsata mā ciraṃ gaṇavarā devasya dṛṣṭāṃ daśām |puṣpaiścandanasambhṛtairapi surairyanmandamabhyarcyatetad divyaṃ vapuraiśvaraṃ vilulitaṃ pāṇḍyasya vetrāhataiḥ || 7||

अम्ब! स्विद्यति वक्रमम्ब! किमपि श्रान्त्या गतिर्मन्थरामातः! सीदति शङ्करे प्रहृतवान् वेत्रेण पाण्ड्यो विभुः ।इत्यावेदयतां मुखादनुपदं श्रुत्वा गणानां शिवाप्रेमोदीर्णपतिव्रतप्रशमितक्रोधा कथं वर्त्तते ॥ ८॥

amba! svidyati vakramamba! kimapi śrāntyā gatirmantharāmātaḥ! sīdati śaṅkare prahṛtavān vetreṇa pāṇḍyo vibhuḥ |ityāvedayatāṃ mukhādanupadaṃ śrutvā gaṇānāṃ śivāpremodīrṇapativratapraśamitakrodhā kathaṃ varttate || 8||

त्राणे योऽधिकृतः समस्तजगतां तस्याम्बुराशौ सुखंनिद्राणस्य तथाविधेऽपि समये प्रष्टैव नालक्ष्यते ।विष्टिं कृर्वति ताम्यति श्रमभराद्वेत्राहतिस्त्वय्यभूत्कस्याग्रे कथयिष्यसीममनयं स्वामिन्ननाथो ह्यसि ॥ ९॥

trāṇe yo'dhikṛtaḥ samastajagatāṃ tasyāmburāśau sukhaṃnidrāṇasya tathāvidhe'pi samaye praṣṭaiva nālakṣyate |viṣṭiṃ kṛrvati tāmyati śramabharādvetrāhatistvayyabhūtkasyāgre kathayiṣyasīmamanayaṃ svāminnanātho hyasi || 9||

लीलाधारितसिन्धुतीरसिकताभारान्तरालस्थितोभूयासं मशकोऽप्यहं पशुपते! तावच्च नार्हामि किम् ।यत् कीदृग्विधमैश्वरं शिर इति प्रष्टुं प्रवृत्ते विधावीद्दक् तादृगिदं तदित्युपदिशंस्तस्यापि च स्यां गुरुः ॥ १०॥

līlādhāritasindhutīrasikatābhārāntarālasthitobhūyāsaṃ maśako'pyahaṃ paśupate! tāvacca nārhāmi kim |yat kīdṛgvidhamaiśvaraṃ śira iti praṣṭuṃ pravṛtte vidhāvīddak tādṛgidaṃ tadityupadiśaṃstasyāpi ca syāṃ guruḥ || 10||

पाण्ड्यो दण्डयितास्तु पाण्ड्यतनया द्रष्ट्री कथं वर्त्ततेकामं सा जननी ममैव किमतो युक्तं तु वाच्यं मया ।सव्ये स्थापय मूर्ध्नि मृद्भरममुं सव्यं वपुर्दर्शयप्राप्ते वेत्रलताहते च तदनु द्रक्ष्यामि देव्याः स्थितिम् ॥ ११॥

pāṇḍyo daṇḍayitāstu pāṇḍyatanayā draṣṭrī kathaṃ varttatekāmaṃ sā jananī mamaiva kimato yuktaṃ tu vācyaṃ mayā |savye sthāpaya mūrdhni mṛdbharamamuṃ savyaṃ vapurdarśayaprāpte vetralatāhate ca tadanu drakṣyāmi devyāḥ sthitim || 11||

वोढुं प्रवृत्ते त्वयि वेगवत्याः शीर्षेण शम्भो! सिकतावितानम् ।भारं द्वयोः पर्यवसन्नमूहे चित्ते यतीनां शिरसि श्रुतीनाम् ॥ १२॥

voḍhuṃ pravṛtte tvayi vegavatyāḥ śīrṣeṇa śambho! sikatāvitānam |bhāraṃ dvayoḥ paryavasannamūhe citte yatīnāṃ śirasi śrutīnām || 12||

अर्धं पौरुषमर्धमेव भवति स्त्रैणं च यत् तावकंसाम्राज्यं गृहकर्म वा किमपि तन्नायाति निर्व्यूढताम् ।त्वं राज्ञी मधुरापुरस्य दयितस्तत्रैव ते ताड्यतेत्वं मातः! स्वयमन्नदासि जगतां कान्तस्तु ते भिक्षते ॥ १३॥

ardhaṃ pauruṣamardhameva bhavati straiṇaṃ ca yat tāvakaṃsāmrājyaṃ gṛhakarma vā kimapi tannāyāti nirvyūḍhatām |tvaṃ rājñī madhurāpurasya dayitastatraiva te tāḍyatetvaṃ mātaḥ! svayamannadāsi jagatāṃ kāntastu te bhikṣate || 13||

आखेटधर्ममनुपालयतानुभूतःपार्थप्रहार इति यत् तदवैमि युक्तम् ।आयासवृत्त्यनुगुणां भृतिमप्यविन्दन्नङ्गीकरोषि किमपार्थममुं प्रहारम् ॥ १४॥

ākheṭadharmamanupālayatānubhūtaḥpārthaprahāra iti yat tadavaimi yuktam |āyāsavṛttyanuguṇāṃ bhṛtimapyavindannaṅgīkaroṣi kimapārthamamuṃ prahāram || 14||

वेत्राहति विभक्तुं विश्वात्मकता प्रदर्शिता भवता ।करगतकबलग्रासे पुनरभिनीतं शिवाद्वैतम् ॥ १५॥

vetrāhati vibhaktuṃ viśvātmakatā pradarśitā bhavatā |karagatakabalagrāse punarabhinītaṃ śivādvaitam || 15||

वेत्राहतिमतिघोरां विभज्य ये भुञ्जते जना नियतम् ।भवतापतापितेष्वपि तेषूपेक्षैव ते कथं लीला ॥ १६॥

vetrāhatimatighorāṃ vibhajya ye bhuñjate janā niyatam |bhavatāpatāpiteṣvapi teṣūpekṣaiva te kathaṃ līlā || 16||

आनम्यानम्य मौलिं त्वयि किरति मृदं संसते मूर्ध्नि गङ्गाबद्ध्वाबद्ध्वा कपर्दं स्पृशति फणधरा दारुणं निश्श्वसन्ति ।औत्सुक्यात् ताड्यमाने त्वयि जगदखिलं ताड्यते वेत्रयष्ट्याभक्तस्यैकस्य रक्षा भवति पशुपते! सर्वलोकस्य शिक्षा ॥ १७॥

ānamyānamya mauliṃ tvayi kirati mṛdaṃ saṃsate mūrdhni gaṅgābaddhvābaddhvā kapardaṃ spṛśati phaṇadharā dāruṇaṃ niśśvasanti |autsukyāt tāḍyamāne tvayi jagadakhilaṃ tāḍyate vetrayaṣṭyābhaktasyaikasya rakṣā bhavati paśupate! sarvalokasya śikṣā || 17||

अस्मत्तो बहुधो गृहीतमधुनाप्यस्मद्भवस्रोतसांसंरोधे न किमप्ययं प्रयतते देवः प्रमाणं ततः ।इत्यग्रे विनिपत्य पाण्ड्यनृपतेर्ब्रूमो वयं चेत् ततःकोपात् कोपमुपेयुषः क्षितिपतेः किं भावि सम्भाव्यताम् ॥ १८॥

asmatto bahudho gṛhītamadhunāpyasmadbhavasrotasāṃsaṃrodhe na kimapyayaṃ prayatate devaḥ pramāṇaṃ tataḥ |ityagre vinipatya pāṇḍyanṛpaterbrūmo vayaṃ cet tataḥkopāt kopamupeyuṣaḥ kṣitipateḥ kiṃ bhāvi sambhāvyatām || 18||

वोढव्यानि वहानि ते सुरनदीवेधःकपालादिकान्यात्मानं च निवेदयाम्यथ भवद्भक्त्यामृतेनाप्लुतम् ।इत्यभ्यर्थयमानमीषदपि मामप्रेक्षमाणो भवान्पिष्टापूपकृते मृदं वहसि चेद् देवः प्रमाणं ततः ॥ १९॥

voḍhavyāni vahāni te suranadīvedhaḥkapālādikānyātmānaṃ ca nivedayāmyatha bhavadbhaktyāmṛtenāplutam |ityabhyarthayamānamīṣadapi māmaprekṣamāṇo bhavānpiṣṭāpūpakṛte mṛdaṃ vahasi ced devaḥ pramāṇaṃ tataḥ || 19||

प्रहृतं प्रहृतमिति त्वं पाण्ड्य! विषीदसि किमम्बिकारमणे ।प्रहृतं यदि साधु कृतं पाशुपतं गणय सिद्धमस्त्रं तत् ॥ २०॥

prahṛtaṃ prahṛtamiti tvaṃ pāṇḍya! viṣīdasi kimambikāramaṇe |prahṛtaṃ yadi sādhu kṛtaṃ pāśupataṃ gaṇaya siddhamastraṃ tat || 20||

पाण्ड्येन प्रहृतोऽसि वेत्रलतया पार्थेन गाण्डीवतःपादेनापि किरातकेन वटुना केनापि च प्रस्तरैः ।तत्तत् प्रत्युत तेषु तेषु तप इत्यग्राहि मत्पूजनेत्वागांस्येव पदे पदे गणयसे दैवं ममैवंविधम् ॥ २१॥

pāṇḍyena prahṛto'si vetralatayā pārthena gāṇḍīvataḥpādenāpi kirātakena vaṭunā kenāpi ca prastaraiḥ |tattat pratyuta teṣu teṣu tapa ityagrāhi matpūjanetvāgāṃsyeva pade pade gaṇayase daivaṃ mamaivaṃvidham || 21||

इति श्रीनीलकण्ठदीक्षितप्रणीता मृद्भरणलीलास्तुतिः समाप्ता ।

iti śrīnīlakaṇṭhadīkṣitapraṇītā mṛdbharaṇalīlāstutiḥ samāptā |