मेधादक्षिणामूर्तिसहस्रनामस्तोत्रम् १ Medhadakshinamurti Shahasranamastotra 1

॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥श्रीःअस्य श्री मेधादक्षिणामूर्तिसहस्रनामस्तोत्रस्यब्रह्मा ऋषिः । गायत्री छन्दः । दक्षिणामूर्तिर्देवता ।ओं बीजम् । स्वाहा शक्तिः । नमः कीलकम् ।मेधादक्षिणामूर्तिप्रसादसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ।ह्राम् इत्यादिना अङ्ग न्यासः ।ध्यानम् ।सिद्धितोयनिधेर्मध्ये रत्नग्रीवे मनोरमे ।कदम्बवनिकामध्ये श्रीमद्वटतरोरधः ॥ १॥

|| śrī gurubhyo namaḥ ||śrīḥasya śrī medhādakṣiṇāmūrtisahasranāmastotrasyabrahmā ṛṣiḥ | gāyatrī chandaḥ | dakṣiṇāmūrtirdevatā |oṃ bījam | svāhā śaktiḥ | namaḥ kīlakam |medhādakṣiṇāmūrtiprasādasiddhyarthe jape viniyogaḥ |hrām ityādinā aṅga nyāsaḥ |dhyānam |siddhitoyanidhermadhye ratnagrīve manorame |kadambavanikāmadhye śrīmadvaṭataroradhaḥ || 1||

आसीनमाद्यं पुरुषमादिमध्यान्तवर्जितम् ।शुद्धस्फटिकगोक्षीरशरत्पूर्णेन्दुशेखरम् ॥ २॥

āsīnamādyaṃ puruṣamādimadhyāntavarjitam |śuddhasphaṭikagokṣīraśaratpūrṇenduśekharam || 2||

दक्षिणे चाक्षमालां च वह्निं वै वामहस्तके ।जटामण्डलसंलग्नशीताम्शुकरमण्डितम् ॥ ३॥

dakṣiṇe cākṣamālāṃ ca vahniṃ vai vāmahastake |jaṭāmaṇḍalasaṃlagnaśītāmśukaramaṇḍitam || 3||

नागहारधरं चारुकङ्कणैः कटिसूत्रकैः ।विराजमानवृषभं व्याघ्रचर्माम्बरावृतम् ॥ ४॥

nāgahāradharaṃ cārukaṅkaṇaiḥ kaṭisūtrakaiḥ |virājamānavṛṣabhaṃ vyāghracarmāmbarāvṛtam || 4||

चिन्तामणिमहावृन्दैः कल्पकैः कामधेनुभिः ।चतुष्षष्टिकलाविद्यामूर्तिभिः श्रुतिमस्तकैः ॥ ५॥

cintāmaṇimahāvṛndaiḥ kalpakaiḥ kāmadhenubhiḥ |catuṣṣaṣṭikalāvidyāmūrtibhiḥ śrutimastakaiḥ || 5||

रत्नसिंहासने साधुद्वीपिचर्मसमायुतम् ।तत्राष्टदलपद्मस्य कर्णिकायां सुशोभने ॥ ६॥

ratnasiṃhāsane sādhudvīpicarmasamāyutam |tatrāṣṭadalapadmasya karṇikāyāṃ suśobhane || 6||

वीरासने समासीनं लम्बदक्षपदांबुजम् ।ज्ञानमुद्रां पुस्तकं च वराभीतिधरं हरम् ॥ ७॥

vīrāsane samāsīnaṃ lambadakṣapadāṃbujam |jñānamudrāṃ pustakaṃ ca varābhītidharaṃ haram || 7||

पादमूलसमाक्रान्तमहापस्मारवैभवम् ।रुद्राक्षमालाभरणभूषितं भूतिभासुरम् ॥ ८॥

pādamūlasamākrāntamahāpasmāravaibhavam |rudrākṣamālābharaṇabhūṣitaṃ bhūtibhāsuram || 8||

गजचर्मोत्तरीयं च मन्दस्मितमुखाम्बुजम् ।सिद्धवृन्दैर्योगिवृन्दैर्मुनिवृन्दैर्निषेवितम् ॥ ९॥

gajacarmottarīyaṃ ca mandasmitamukhāmbujam |siddhavṛndairyogivṛndairmunivṛndairniṣevitam || 9||

आराध्यमानवृषभं अग्नीन्दुरविलोचनम् ।पूरयन्तं कृपादृष्ट्या पुमर्थानाश्रिते जने ॥ १०॥

ārādhyamānavṛṣabhaṃ agnīnduravilocanam |pūrayantaṃ kṛpādṛṣṭyā pumarthānāśrite jane || 10||

एवं विभावयेदीशं सर्वविद्याकलानिधिम् ॥ ११॥

evaṃ vibhāvayedīśaṃ sarvavidyākalānidhim || 11||

लं इत्यादिना पञ्चोपचाराः ॥देवदेवो महादेवो देवानामपि देशिकः ।दक्षिणामूर्तिरीशानो दयापूरितदिङ्मुखः ॥ १॥

laṃ ityādinā pañcopacārāḥ ||devadevo mahādevo devānāmapi deśikaḥ |dakṣiṇāmūrtirīśāno dayāpūritadiṅmukhaḥ || 1||

कैलासशिखरोत्तुङ्ग-कमनीयनिजाकृतिः ।वटद्रुमतटीदिव्यकनकासनसंस्थितः ॥ २॥

kailāsaśikharottuṅga-kamanīyanijākṛtiḥ |vaṭadrumataṭīdivyakanakāsanasaṃsthitaḥ || 2||

कटीतटपटीभूतकरिचर्मोज्ज्वलाकृतिः ।पाटीरापाण्डुराकारपरिपूर्णसुधाधिपः ।३॥

kaṭītaṭapaṭībhūtakaricarmojjvalākṛtiḥ |pāṭīrāpāṇḍurākāraparipūrṇasudhādhipaḥ |3||

जपाकोटीरघटितसुधाकरसुधाप्लुतः ।पश्यल्ललाटसुभगसुन्दरभ्रूविलासवान् ॥ ४॥

japākoṭīraghaṭitasudhākarasudhāplutaḥ |paśyallalāṭasubhagasundarabhrūvilāsavān || 4||

कटाक्षसरणीनिर्यत्करुणापूर्णलोचनः ।कर्णालोलतटिद्वर्णकुण्डलोज्ज्वलगण्डभूः ॥ ५॥

kaṭākṣasaraṇīniryatkaruṇāpūrṇalocanaḥ |karṇālolataṭidvarṇakuṇḍalojjvalagaṇḍabhūḥ || 5||

तिलप्रसूनसंकाशनासिकापुटभासुरः ।मन्दस्मितस्पुरन्मुग्धमहनीयमुखाम्बुजः ॥ ६॥

tilaprasūnasaṃkāśanāsikāpuṭabhāsuraḥ |mandasmitaspuranmugdhamahanīyamukhāmbujaḥ || 6||

कुन्दकुड्मलसंस्पर्धिदन्तपङ्क्तिविराजितः ।सिन्दूरारुणसुस्निग्धकोमलाधरपल्लवः ॥ ७॥

kundakuḍmalasaṃspardhidantapaṅktivirājitaḥ |sindūrāruṇasusnigdhakomalādharapallavaḥ || 7||

शङ्खाटोपगलद्दिव्यगळवैभवमञ्जुलः ।करकन्दलितज्ञानमुद्रारुद्राक्षमालिकः ॥ ८॥

śaṅkhāṭopagaladdivyagaḷavaibhavamañjulaḥ |karakandalitajñānamudrārudrākṣamālikaḥ || 8||

अन्यहस्ततलन्यस्तवीणापुस्तोल्लसद्वपुः ।विशालरुचिरोरस्कवलिमत्पल्लवोदरः ॥ ९॥

anyahastatalanyastavīṇāpustollasadvapuḥ |viśālaruciroraskavalimatpallavodaraḥ || 9||

बॄहत्कटिनितंबाढ्यः पीवरोरुद्वयान्वितः ।जङ्घाविजिततूणीरस्तुङ्गगुल्फयुगोज्ज्वलः ॥ १०॥

bṝhatkaṭinitaṃbāḍhyaḥ pīvarorudvayānvitaḥ |jaṅghāvijitatūṇīrastuṅgagulphayugojjvalaḥ || 10||

मृदुपाटलपादाब्जश्चन्द्राभनखदीधितिः ।अपसव्योरुविन्यस्तसव्यपादसरोरुहः ॥ ११॥

mṛdupāṭalapādābjaścandrābhanakhadīdhitiḥ |apasavyoruvinyastasavyapādasaroruhaḥ || 11||

घोरापस्मारनिक्षिप्तधीरदक्षपदाम्बुजः ।सनकादिमुनिध्येयः सर्वाभरणभूषितः ॥ १२॥

ghorāpasmāranikṣiptadhīradakṣapadāmbujaḥ |sanakādimunidhyeyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ || 12||

दिव्यचन्दनलिप्ताङ्गश्चारुहासपरिष्कृतः ।कर्पूरधवलाकारः कन्दर्पशतसुन्दरः ॥ १३॥

divyacandanaliptāṅgaścāruhāsapariṣkṛtaḥ |karpūradhavalākāraḥ kandarpaśatasundaraḥ || 13||

कात्यायनीप्रेमनिधिः करुणारसवारिधिः ।कामितार्थप्रदःश्रीमत्कमलावल्लभप्रियः ॥ १४॥

kātyāyanīpremanidhiḥ karuṇārasavāridhiḥ |kāmitārthapradaḥśrīmatkamalāvallabhapriyaḥ || 14||

कटाक्षितात्मविज्ञानः कैवल्यानन्दकन्दलः ।मन्दहाससमानेन्दुः छिन्नाज्ञानतमस्ततिः ॥ १५॥

kaṭākṣitātmavijñānaḥ kaivalyānandakandalaḥ |mandahāsasamānenduḥ chinnājñānatamastatiḥ || 15||

संसारानलसंतप्तजनतामृतसागरः ।गंभीरहृदयाम्भोजनभोमणिनिभाकृतिः ॥ १६॥

saṃsārānalasaṃtaptajanatāmṛtasāgaraḥ |gaṃbhīrahṛdayāmbhojanabhomaṇinibhākṛtiḥ || 16||

निशाकरकराकारवशीकृतजगत्त्रयः ।तापसाराध्यपादाब्जस्तरुणानन्दविग्रहः ॥ १७॥

niśākarakarākāravaśīkṛtajagattrayaḥ |tāpasārādhyapādābjastaruṇānandavigrahaḥ || 17||

भूतिभूषितसर्वाङ्गो भूताधिपतिरीश्वरः ।वदनेन्दुस्मितज्योत्स्नानिलीनत्रिपुराकृतिः ॥ १८॥

bhūtibhūṣitasarvāṅgo bhūtādhipatirīśvaraḥ |vadanendusmitajyotsnānilīnatripurākṛtiḥ || 18||

तापत्रयतमोभानुः पापारण्यदवानलः ।संसारसागरोद्धर्ता हंसाग्र्योपास्यविग्रहः ॥ १९॥

tāpatrayatamobhānuḥ pāpāraṇyadavānalaḥ |saṃsārasāgaroddhartā haṃsāgryopāsyavigrahaḥ || 19||

ललाटहुतभुग्दग्धमनोभवशुभाकृतिः ।तुच्छीकृतजगज्जालस्तुषारकरशीतलः ॥ २०॥

lalāṭahutabhugdagdhamanobhavaśubhākṛtiḥ |tucchīkṛtajagajjālastuṣārakaraśītalaḥ || 20||

अस्तंगतसमस्तेच्छो निस्तुलानन्दमन्थरः ।धीरोदात्तगुणाधार उदारवरवैभवः ॥ २१॥

astaṃgatasamasteccho nistulānandamantharaḥ |dhīrodāttaguṇādhāra udāravaravaibhavaḥ || 21||

अपारकरुणामूर्तिरज्ञानध्वान्तभास्करः ।भक्तमानसहंसाग्र्यभवामयभिषक्तमः ॥ २२॥

apārakaruṇāmūrtirajñānadhvāntabhāskaraḥ |bhaktamānasahaṃsāgryabhavāmayabhiṣaktamaḥ || 22||

योगीन्द्रपूज्यपादाब्जो योगपट्टोल्लसत्कटिः ।शुद्धस्फटिकसंकाशो बद्धपन्नगभूषणः ॥ २३॥

yogīndrapūjyapādābjo yogapaṭṭollasatkaṭiḥ |śuddhasphaṭikasaṃkāśo baddhapannagabhūṣaṇaḥ || 23||

नानामुनिसमाकीर्णो नासाग्रन्यस्तलोचनः ।वेदमूर्धैकसंवेद्यो नादध्यानपरायणः ॥ २४॥

nānāmunisamākīrṇo nāsāgranyastalocanaḥ |vedamūrdhaikasaṃvedyo nādadhyānaparāyaṇaḥ || 24||

धराधरेन्दुरानन्दसन्दोहरससागरः ।द्वैतवृन्दविमोहान्ध्यपराकृतदृगद्भुतः ॥ २५॥

dharādharendurānandasandoharasasāgaraḥ |dvaitavṛndavimohāndhyaparākṛtadṛgadbhutaḥ || 25||

प्रत्यगात्मा परंज्योतिः पुराणः परमेश्वरः ।प्रपञ्चोपशमः प्राज्ञः पुण्यकीर्तिः पुरातनः ॥ २६॥

pratyagātmā paraṃjyotiḥ purāṇaḥ parameśvaraḥ |prapañcopaśamaḥ prājñaḥ puṇyakīrtiḥ purātanaḥ || 26||

सर्वाधिष्ठानसन्मात्रस्स्वात्मबन्धहरो हरः ।सर्वप्रेमनिजाहासः सर्वानुग्रहकृत् शिवः ॥ २७॥

sarvādhiṣṭhānasanmātrassvātmabandhaharo haraḥ |sarvapremanijāhāsaḥ sarvānugrahakṛt śivaḥ || 27||

सर्वेन्द्रियगुणाभासः सर्वभूतगुणाश्रयः ।सच्चिदानन्दपूर्णात्मा स्वे महिम्नि प्रतिष्ठितः ॥ २८॥

sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ |saccidānandapūrṇātmā sve mahimni pratiṣṭhitaḥ || 28||

सर्वभूतान्तरस्साक्षी सर्वज्ञस्सर्वकामदः ।सनकादिमहायोगिसमाराधितपादुकः ॥ २९॥

sarvabhūtāntarassākṣī sarvajñassarvakāmadaḥ |sanakādimahāyogisamārādhitapādukaḥ || 29||

आदिदेवो दयासिन्धुः शिक्षितासुरविग्रहः ।यक्षकिन्नरगन्धर्वस्तूयमानात्मवैभवः ॥ ३०॥

ādidevo dayāsindhuḥ śikṣitāsuravigrahaḥ |yakṣakinnaragandharvastūyamānātmavaibhavaḥ || 30||

ब्रह्मादिदेवविनुतो योगमायानियोजकः ।शिवयोगी शिवानन्दः शिवभक्तसमुद्धरः ॥ ३१॥

brahmādidevavinuto yogamāyāniyojakaḥ |śivayogī śivānandaḥ śivabhaktasamuddharaḥ || 31||

वेदान्तसारसन्दोहः सर्वसत्त्वावलम्बनः ।वटमूलाश्रयो वाग्मी मान्यो मलयजप्रियः ॥ ३२॥

vedāntasārasandohaḥ sarvasattvāvalambanaḥ |vaṭamūlāśrayo vāgmī mānyo malayajapriyaḥ || 32||

सुशीलो वाञ्छितार्थज्ञः प्रसन्नवदनेक्षणः ॥नृत्तगीतकलाभिज्ञः कर्मवित् कर्ममोचकः ॥ ३३॥

suśīlo vāñchitārthajñaḥ prasannavadanekṣaṇaḥ ||nṛttagītakalābhijñaḥ karmavit karmamocakaḥ || 33||

कर्मसाक्षी कर्ममयः कर्मणां च फलप्रदः ।ज्ञानदाता सदाचारः सर्वोपद्रवमोचकः ॥ ३४॥

karmasākṣī karmamayaḥ karmaṇāṃ ca phalapradaḥ |jñānadātā sadācāraḥ sarvopadravamocakaḥ || 34||

अनाथनाथो भगवानाश्रितामरपादपः ।वरप्रदः प्रकाशात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥ ३५॥

anāthanātho bhagavānāśritāmarapādapaḥ |varapradaḥ prakāśātmā sarvabhūtahite rataḥ || 35||

व्याघ्रचर्मासनासीन आदिकर्ता महेश्वरः ।सुविक्रमः सर्वगतो विशिष्टजनवत्सलः ॥ ३६॥

vyāghracarmāsanāsīna ādikartā maheśvaraḥ |suvikramaḥ sarvagato viśiṣṭajanavatsalaḥ || 36||

चिन्ताशोकप्रशमनो जगदानन्दकारकः ।रश्मिमान् भुवनेशश्च देवासुरसुपूजितः ॥ ३७॥

cintāśokapraśamano jagadānandakārakaḥ |raśmimān bhuvaneśaśca devāsurasupūjitaḥ || 37||

मृत्युञ्जयो व्योमकेशः षट्त्रिंशत्तत्त्वसङ्ग्रहः ।अज्ञातसम्भवो भिक्षुरद्वितीयो दिगम्बरः ॥ ३८॥

mṛtyuñjayo vyomakeśaḥ ṣaṭtriṃśattattvasaṅgrahaḥ |ajñātasambhavo bhikṣuradvitīyo digambaraḥ || 38||

समस्तदेवतामूर्तिः सोमसूर्याग्निलोचनः ।सर्वसाम्राज्यनिपुणो धर्ममार्गप्रवर्तकः ॥ ३९॥

samastadevatāmūrtiḥ somasūryāgnilocanaḥ |sarvasāmrājyanipuṇo dharmamārgapravartakaḥ || 39||