कैवल्योपनिषत् Kaivalya Upanishad

कैवल्योपनिषद्वेद्यं कैवल्यानन्दतुन्दिलम् ।कैवल्यगिरिजारामं स्वमात्रं कलयेऽन्वहम् ॥ॐ सहनाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।तेजस्विनावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ॐ अथाश्वलायनो भगवन्तं परमेष्ठिनमुपसमेत्योवाच ।अधीहि भगवन्ब्रह्मविद्यां वरिष्ठां सदा सद्भिः सेव्यमानां निगूढाम् ।ययाऽचिरात्सर्वपापं व्यपोह्य परात्परं पुरुषं याति विद्वान् ॥ १॥ (यथाऽचिरात्)

kaivalyopaniṣadvedyaṃ kaivalyānandatundilam |kaivalyagirijārāmaṃ svamātraṃ kalaye'nvaham ||oṃ sahanāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai |tejasvināvadhītamastu | mā vidviṣāvahai ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||oṃ athāśvalāyano bhagavantaṃ parameṣṭhinamupasametyovāca |adhīhi bhagavanbrahmavidyāṃ variṣṭhāṃ sadā sadbhiḥ sevyamānāṃ nigūḍhām |yayā'cirātsarvapāpaṃ vyapohya parātparaṃ puruṣaṃ yāti vidvān || 1|| (yathā'cirāt)

तस्मै स होवाच पितामहश्च श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादवैहि ॥ २॥

tasmai sa hovāca pitāmahaśca śraddhābhaktidhyānayogādavaihi || 2||

न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ।परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति ॥ ३॥

na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ |pareṇa nākaṃ nihitaṃ guhāyāṃ vibhrājate yadyatayo viśanti || 3||

वेदान्तविज्ञानसुनिश्र्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः ।ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ४॥

vedāntavijñānasuniśrcitārthāḥ saṃnyāsayogādyatayaḥ śuddhasattvāḥ |te brahmalokeṣu parāntakāle parāmṛtāḥ parimucyanti sarve || 4||

विविक्तदेशे च सुखासनस्थः शुचिः समग्रीवशिरःशरीरः ।अत्याश्रमस्थः सकलेन्द्रियाणि निरुध्य भक्त्या स्वगुरुं प्रणम्य ॥ ५॥ (अन्त्याश्रमस्थः)

viviktadeśe ca sukhāsanasthaḥ śuciḥ samagrīvaśiraḥśarīraḥ |atyāśramasthaḥ sakalendriyāṇi nirudhya bhaktyā svaguruṃ praṇamya || 5|| (antyāśramasthaḥ)

हृत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् ।अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयोनिम् ॥ ६॥

hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddhaṃ vicintya madhye viśadaṃ viśokam |acintyamavyaktamanantarūpaṃ śivaṃ praśāntamamṛtaṃ brahmayonim || 6||

तमादिमध्यान्तविहीनमेकं विभुं चिदानन्दमरूपमद्भुतम् । वर् तथादिउमासहायं परमेश्वरं प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् ।ध्यात्वा मुनिर्गच्छति भूतयोनिं समस्तसाक्षिं तमसः परस्तात् ॥ ७॥

tamādimadhyāntavihīnamekaṃ vibhuṃ cidānandamarūpamadbhutam | var tathādiumāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ trilocanaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntam |dhyātvā munirgacchati bhūtayoniṃ samastasākṣiṃ tamasaḥ parastāt || 7||

स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ।स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥ ८॥

sa brahmā sa śivaḥ sendraḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭ |sa eva viṣṇuḥ sa prāṇaḥ sa kālo'gniḥ sa candramāḥ || 8||

स एव सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यं सनातनम् ।ज्ञात्वा तं मृत्युमत्येति नान्यः पन्था विमुक्तये ॥ ९॥

sa eva sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyaṃ sanātanam |jñātvā taṃ mṛtyumatyeti nānyaḥ panthā vimuktaye || 9||

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।सम्पश्यन्ब्रह्म परमं याति नान्येन हेतुना ॥ १०॥

sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |sampaśyanbrahma paramaṃ yāti nānyena hetunā || 10||

आत्मानमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् ।ज्ञाननिर्मथनाभ्यासात्पापं दहति पण्डितः ॥ ११॥ वर् पाशं

ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim |jñānanirmathanābhyāsātpāpaṃ dahati paṇḍitaḥ || 11|| var pāśaṃ

स एव मायापरिमोहितात्मा शरीरमास्थाय करोति सर्वम् ।स्त्र्यन्नपानादिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्तिमेति ॥ १२॥

sa eva māyāparimohitātmā śarīramāsthāya karoti sarvam |stryannapānādivicitrabhogaiḥ sa eva jāgratparitṛptimeti || 12||

स्वप्ने स जीवः सुखदुःखभोक्ता स्वमायया कल्पितजीवलोके ।सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभिभूतः सुखरूपमेति ॥ १३॥

svapne sa jīvaḥ sukhaduḥkhabhoktā svamāyayā kalpitajīvaloke |suṣuptikāle sakale vilīne tamo'bhibhūtaḥ sukharūpameti || 13||

पुनश्च जन्मान्तरकर्मयोगात्स एव जीवः स्वपिति प्रबुद्धः ।पुरत्रये क्रीडति यश्च जीवस्ततस्तु जातं सकलं विचित्रम् ।आधारमानन्दमखण्डबोधं यस्मिँल्लयं याति पुरत्रयं च ॥ १४॥

punaśca janmāntarakarmayogātsa eva jīvaḥ svapiti prabuddhaḥ |puratraye krīḍati yaśca jīvastatastu jātaṃ sakalaṃ vicitram |ādhāramānandamakhaṇḍabodhaṃ yasmim̐llayaṃ yāti puratrayaṃ ca || 14||

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।खं वायुर्ज्योतिरापश्च पृथ्वी विश्वस्य धारिणी ॥ १५॥

etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca |khaṃ vāyurjyotirāpaśca pṛthvī viśvasya dhāriṇī || 15||

यत्परं ब्रह्म सर्वात्मा विश्वस्यायतनं महत् ।सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नित्यं तत्त्वमेव त्वमेव तत् ॥ १६॥

yatparaṃ brahma sarvātmā viśvasyāyatanaṃ mahat |sūkṣmātsūkṣmataraṃ nityaṃ tattvameva tvameva tat || 16||

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिप्रपञ्चं यत्प्रकाशते ।तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा सर्वबन्धैः प्रमुच्यते ॥ १७॥

jāgratsvapnasuṣuptyādiprapañcaṃ yatprakāśate |tadbrahmāhamiti jñātvā sarvabandhaiḥ pramucyate || 17||

त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् ।तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदाशिवः ॥ १८॥

triṣu dhāmasu yadbhogyaṃ bhoktā bhogaśca yadbhavet |tebhyo vilakṣaṇaḥ sākṣī cinmātro'haṃ sadāśivaḥ || 18||

मय्येव सकलं जातं मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।मयि सर्वं लयं याति तद्।ह्ब्रह्माद्वयमस्म्यहम् ॥ १९॥

mayyeva sakalaṃ jātaṃ mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |mayi sarvaṃ layaṃ yāti tad|hbrahmādvayamasmyaham || 19||

॥ प्रथमः खण्डः ॥ १॥

|| prathamaḥ khaṇḍaḥ || 1||

अणोरणीयानहमेव तद्वन्महानहं विश्वमहं विचित्रम् ।पुरातनोऽहं पुरुषोऽहमीशो हिरण्मयोऽहं शिवरूपमस्मि ॥ २०॥

aṇoraṇīyānahameva tadvanmahānahaṃ viśvamahaṃ vicitram |purātano'haṃ puruṣo'hamīśo hiraṇmayo'haṃ śivarūpamasmi || 20||

अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिः पश्याम्यचक्षुः स शृणोम्यकर्णः ।अहं विजानामि विविक्तरूपो न चास्ति वेत्ता मम चित्सदाऽहम् ॥ २१वेदैरनेकैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ।न पुण्यपापे मम नास्ति नाशो न जन्म देहेन्द्रियबुद्धिरस्ति ॥ २२॥

apāṇipādo'hamacintyaśaktiḥ paśyāmyacakṣuḥ sa śṛṇomyakarṇaḥ |ahaṃ vijānāmi viviktarūpo na cāsti vettā mama citsadā'ham || 21vedairanekairahameva vedyo vedāntakṛdvedavideva cāham |na puṇyapāpe mama nāsti nāśo na janma dehendriyabuddhirasti || 22||

न भूमिरापो न च वह्निरस्ति न चानिलो मेऽस्ति न चाम्बरं च ।एवं विदित्वा परमात्मरूपं गुहाशयं निष्कलमद्वितीयम् ॥ २३समस्तसाक्षिं सदसद्विहीनं प्रयाति शुद्धं परमात्मरूपम् ॥यः शतरुद्रियमधीते सोऽग्निपूतो भवति सुरापानात्पूतो भवतिस ब्रह्महत्यायाः पूतो भवति स सुवर्णस्तेयात्पूतो भवतिस कृत्याकृत्यात्पूतो भवति तस्मादविमुक्तमाश्रितोभवत्यत्याश्रमी सर्वदा सकृद्वा जपेत् ॥अनेन ज्ञानमाप्नोति संसारार्णवनाशनम् । तस्मादेवंविदित्वैनं कैवल्यं पदमश्नुते कैवल्यं पदमश्नुत इति ॥ २४॥

na bhūmirāpo na ca vahnirasti na cānilo me'sti na cāmbaraṃ ca |evaṃ viditvā paramātmarūpaṃ guhāśayaṃ niṣkalamadvitīyam || 23samastasākṣiṃ sadasadvihīnaṃ prayāti śuddhaṃ paramātmarūpam ||yaḥ śatarudriyamadhīte so'gnipūto bhavati surāpānātpūto bhavatisa brahmahatyāyāḥ pūto bhavati sa suvarṇasteyātpūto bhavatisa kṛtyākṛtyātpūto bhavati tasmādavimuktamāśritobhavatyatyāśramī sarvadā sakṛdvā japet ||anena jñānamāpnoti saṃsārārṇavanāśanam | tasmādevaṃviditvainaṃ kaivalyaṃ padamaśnute kaivalyaṃ padamaśnuta iti || 24||

द्वितीयः खण्डः ॥ २॥

dvitīyaḥ khaṇḍaḥ || 2||

ॐ सहनाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।तेजस्विनावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥इत्यथर्ववेदीया कैवल्योपनिषत्समाप्ता ॥

oṃ sahanāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai |tejasvināvadhītamastu | mā vidviṣāvahai ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||ityatharvavedīyā kaivalyopaniṣatsamāptā ||