रहस्यत्रयः सार्थः Svami Agradevacharyavirachitah Rahasyatrayah

श्रीरामः सर्वलोकानां नायकः करुणार्णवः ।ददातु स्वपदाम्भोजं सर्वदुःखनिवर्तकम् ॥अर्थ करुणासागर परब्रह्म श्रीरामचन्द्र जी सर्वलोकोङ्के नायक हैम् । वे हमारे हृदयमें सर्वदुःखोङ्के नाशक अपने पादारविन्दो को स्थापित करेम् ।श्रीनारदपाञ्चरात्र्याद्युक्तरीत्या मुमुक्षुभिः प्रपन्नैः सदाचार्य कृपाकटाक्षेण रहस्यानि त्रीणि ज्ञातव्यानि श्रीमन्मन्त्रराजः, श्रीमदष्टाक्षरः, सकृदेव प्रपन्नायेत्यादीनि ॥ १॥

śrīrāmaḥ sarvalokānāṃ nāyakaḥ karuṇārṇavaḥ |dadātu svapadāmbhojaṃ sarvaduḥkhanivartakam ||artha karuṇāsāgara parabrahma śrīrāmacandra jī sarvalokoṅke nāyaka haim | ve hamāre hṛdayameṃ sarvaduḥkhoṅke nāśaka apane pādāravindo ko sthāpita karem |śrīnāradapāñcarātryādyuktarītyā mumukṣubhiḥ prapannaiḥ sadācārya kṛpākaṭākṣeṇa rahasyāni trīṇi jñātavyāni śrīmanmantrarājaḥ, śrīmadaṣṭākṣaraḥ, sakṛdeva prapannāyetyādīni || 1||

रामो ङेऽन्तो वह्निपूर्वो नमोन्तः स्यात् षडक्षरः ।तारको मन्त्रराजोऽयं संसारविनिवर्तकः ॥ २॥

rāmo ṅe'nto vahnipūrvo namontaḥ syāt ṣaḍakṣaraḥ |tārako mantrarājo'yaṃ saṃsāravinivartakaḥ || 2||

अर्थ वह्नि बीज (रां)पूर्व वाला, नमः अन्त वाला, तथा चतुर्थीका एकवचन ङे प्रत्ययान्त राम शब्द (रामाय)से युक्त षडक्षर वाला (रां रामाय नमः)यह तारक मन्त्रराज संसार बन्धनसे पूर्णतः मुक्त करने वाला है ।तत्र श्रीमत्षडक्षरमन्त्रराजः षट्पदात्मकः पञ्चपदात्मकश्चेति ॥ ३॥

artha vahni bīja (rāṃ)pūrva vālā, namaḥ anta vālā, tathā caturthīkā ekavacana ṅe pratyayānta rāma śabda (rāmāya)se yukta ṣaḍakṣara vālā (rāṃ rāmāya namaḥ)yaha tāraka mantrarāja saṃsāra bandhanase pūrṇataḥ mukta karane vālā hai |tatra śrīmatṣaḍakṣaramantrarājaḥ ṣaṭpadātmakaḥ pañcapadātmakaśceti || 3||

तत्र प्रथमं पदं रकारः अव्यक्त चतुर्थ्यन्तः, द्वितीयं पदं अकारः प्रथमान्तः, तृतीयं पदं मकारः प्रथमान्तः, चतुर्थं पदं रामायेति चतुर्थ्यन्तः पञ्चमं पदं नेत्यव्ययम्, षष्ठं पदं मः इति षष्ठ्यन्तम् ॥ ४॥

tatra prathamaṃ padaṃ rakāraḥ avyakta caturthyantaḥ, dvitīyaṃ padaṃ akāraḥ prathamāntaḥ, tṛtīyaṃ padaṃ makāraḥ prathamāntaḥ, caturthaṃ padaṃ rāmāyeti caturthyantaḥ pañcamaṃ padaṃ netyavyayam, ṣaṣṭhaṃ padaṃ maḥ iti ṣaṣṭhyantam || 4||

तत्र प्रथमपदेन रकारेण निखिलहेयप्रत्यनीककल्याणगुणगणैकतानः सर्वजगत्कारणभूतः सर्वरक्षकः सर्वशेषी भगवान् सीतापतिः श्रीरामः प्रतिपाद्यते ॥ ५॥

tatra prathamapadena rakāreṇa nikhilaheyapratyanīkakalyāṇaguṇagaṇaikatānaḥ sarvajagatkāraṇabhūtaḥ sarvarakṣakaḥ sarvaśeṣī bhagavān sītāpatiḥ śrīrāmaḥ pratipādyate || 5||

अर्थ उन छः पदोङ्के अन्तर्गत प्रथम पद रकारके द्वारा सम्पूर्ण दोषोंसे रहित, कल्याण कारक गुण समूहोङ्के एकमात्र आश्रय, सभी जगत्के कारण, सर्वरक्षक, सर्वशेषी, सीतापति भगवान् श्रीरामका प्रतिपादन किया जाता है ।एतेन रक्षित्रन्तरप्रतिपत्तिर्व्यावर्त्यते ॥ ६॥

artha una chaḥ padoṅke antargata prathama pada rakārake dvārā sampūrṇa doṣoṃse rahita, kalyāṇa kāraka guṇa samūhoṅke ekamātra āśraya, sabhī jagatke kāraṇa, sarvarakṣaka, sarvaśeṣī, sītāpati bhagavān śrīrāmakā pratipādana kiyā jātā hai |etena rakṣitrantarapratipattirvyāvartyate || 6||

अर्थ प्रथम पदके उक्त अर्थके द्वारा श्रीभगवान्से अतिरिक्त अन्यके रक्षक होनेके निश्चयका निषेध किया जाता है ।द्वितीयपदेनाकारेण अन्यशेषत्वनिवृत्तिः भगवदनन्यार्हशेषत्वं, देवतान्तरादिशेषत्वव्यावृत्तिश्च प्रतिपाद्यते ॥ ७॥

artha prathama padake ukta arthake dvārā śrībhagavānse atirikta anyake rakṣaka honeke niścayakā niṣedha kiyā jātā hai |dvitīyapadenākāreṇa anyaśeṣatvanivṛttiḥ bhagavadananyārhaśeṣatvaṃ, devatāntarādiśeṣatvavyāvṛttiśca pratipādyate || 7||

अर्थ द्वितीय पद अकारके द्वारा जीवके भगवदनन्यार्हशेषत्व, अन्यशेषत्वकी निवृत्ति तथा अन्य देवताओङ्के प्रति शेषत्वके निराकरणका प्रतिपादन किया जाता है ।तृतीयपदेन मकारेण ज्ञानानन्दस्वरूपो ज्ञानानन्दगुणकोऽणु परिमाणो देहादिविलक्षणः स्वयम्प्रकाशो नित्यरूपो जीवः प्रतिपाद्यते ॥ ८॥

artha dvitīya pada akārake dvārā jīvake bhagavadananyārhaśeṣatva, anyaśeṣatvakī nivṛtti tathā anya devatāoṅke prati śeṣatvake nirākaraṇakā pratipādana kiyā jātā hai |tṛtīyapadena makāreṇa jñānānandasvarūpo jñānānandaguṇako'ṇu parimāṇo dehādivilakṣaṇaḥ svayamprakāśo nityarūpo jīvaḥ pratipādyate || 8||

अर्थ तृतीय पद मकारके द्वारा ज्ञानानन्दस्वरूप, ज्ञानानन्द गुणवाले, अणुपरिमाणवाले, देहादिसे विलक्षण, स्वयम्प्रकाश, नित्य जीवका प्रतिपादन किया जाता है ।मकारवाच्यो जीवो रकारवाच्याय रामायैव शेषभूत इति वाक्यार्थः ॥ ९॥

artha tṛtīya pada makārake dvārā jñānānandasvarūpa, jñānānanda guṇavāle, aṇuparimāṇavāle, dehādise vilakṣaṇa, svayamprakāśa, nitya jīvakā pratipādana kiyā jātā hai |makāravācyo jīvo rakāravācyāya rāmāyaiva śeṣabhūta iti vākyārthaḥ || 9||

चतुर्थपदेन रामाय इत्यनेन सर्वचेतनाचेतनरमयितृत्वं, श्रीरमयितृत्वं उभयलिङ्गत्वं सर्वप्राप्यत्वं, सर्वव्यापकत्वं, सर्वविधबन्धुत्वं, उभयविभूतिनायकत्वं सत्यानन्दचिद्रूपत्वं च प्रतिपाद्यते ॥ १०॥

caturthapadena rāmāya ityanena sarvacetanācetanaramayitṛtvaṃ, śrīramayitṛtvaṃ ubhayaliṅgatvaṃ sarvaprāpyatvaṃ, sarvavyāpakatvaṃ, sarvavidhabandhutvaṃ, ubhayavibhūtināyakatvaṃ satyānandacidrūpatvaṃ ca pratipādyate || 10||

अनेन रागद्वेषकरणं अबन्धुभूतेषु बन्धुत्वप्रतिपत्तिश्च व्यावर्त्यते ॥ ११॥

anena rāgadveṣakaraṇaṃ abandhubhūteṣu bandhutvapratipattiśca vyāvartyate || 11||

चतुर्थ्या स्वरूपानुरूपकैङ्कर्यप्रार्थना उच्यते ॥ १२॥

caturthyā svarūpānurūpakaiṅkaryaprārthanā ucyate || 12||

अनेन प्राप्तविषयान्तरसेवा व्यावर्त्यते ॥ १३॥

anena prāptaviṣayāntarasevā vyāvartyate || 13||

पञ्चमपदेन नेत्यनेन भगवदन्यशेषत्वं तदन्यप्रयोजनत्वं स्वस्वातन्त्र्यं च व्यावर्त्यते ॥ १४॥

pañcamapadena netyanena bhagavadanyaśeṣatvaṃ tadanyaprayojanatvaṃ svasvātantryaṃ ca vyāvartyate || 14||

अर्थ अर्थ न इस पञ्चम पदके द्वारा भगवदन्यशेषत्व, भगवद्कैङ्कर्यान्यप्रयोजनत्व एवं जीवकी स्वतन्त्रताका निराकरण किया जाता है ।षष्ठपदेन म इत्यनेन जीववाचकेन जीवस्य भगवदनन्यार्हशेषत्वं तत्कैङ्कर्यप्रयोजनत्वं तत्पारतन्त्र्यस्वरूपत्वं च प्रतिपाद्यते ॥ १५॥

artha artha na isa pañcama padake dvārā bhagavadanyaśeṣatva, bhagavadkaiṅkaryānyaprayojanatva evaṃ jīvakī svatantratākā nirākaraṇa kiyā jātā hai |ṣaṣṭhapadena ma ityanena jīvavācakena jīvasya bhagavadananyārhaśeṣatvaṃ tatkaiṅkaryaprayojanatvaṃ tatpāratantryasvarūpatvaṃ ca pratipādyate || 15||

तत्र वाक्यार्थः मकारवाच्यो जीवो रकारवाच्याय रामायैव न स्वस्मै न अन्यस्मै तद्भोग्यभूतः ॥ १६॥

tatra vākyārthaḥ makāravācyo jīvo rakāravācyāya rāmāyaiva na svasmai na anyasmai tadbhogyabhūtaḥ || 16||

अखण्डनमः शब्दः उपाय वाचकः ।तत्र मकार वाच्यस्य मम रकारवाच्यः श्रीराम एवोपायः उपेयभूतश्च ॥ १७॥

akhaṇḍanamaḥ śabdaḥ upāya vācakaḥ |tatra makāra vācyasya mama rakāravācyaḥ śrīrāma evopāyaḥ upeyabhūtaśca || 17||

देहासक्तात्मबुद्धिर्यदि भवति पदं साधु विद्यात्तृतीयं स्वातन्त्र्यान्धो यदि स्यात् प्रथममितरशेषत्वधीश्चेद् द्वितीयं आत्मत्राणोन्मुखश्चेन्नम इति च पदं बान्धवाभासलोलः शब्दं रामाभिधेयं विषयचपलधीश्चेच्चतुर्थी प्रपन्नः ॥ १८॥

dehāsaktātmabuddhiryadi bhavati padaṃ sādhu vidyāttṛtīyaṃ svātantryāndho yadi syāt prathamamitaraśeṣatvadhīśced dvitīyaṃ ātmatrāṇonmukhaścennama iti ca padaṃ bāndhavābhāsalolaḥ śabdaṃ rāmābhidheyaṃ viṣayacapaladhīśceccaturthī prapannaḥ || 18||

द्वितीयं रहस्यं श्रीरामः शरणं ममेत्यष्टाक्षरात्मकं पदत्रयं तत्र प्रथमं पदं श्रीरामः इति द्वितीयं पदं शरणमिति ममेति तृतीयं पदम् ॥ १॥

dvitīyaṃ rahasyaṃ śrīrāmaḥ śaraṇaṃ mametyaṣṭākṣarātmakaṃ padatrayaṃ tatra prathamaṃ padaṃ śrīrāmaḥ iti dvitīyaṃ padaṃ śaraṇamiti mameti tṛtīyaṃ padam || 1||

तत्र श्रीशब्देन समस्तसमाश्रयणीया परमात्माश्रितनिखिलजीवदोषनिहन्त्री श्रीरामं भगवन्तं चेतनाचेतनविज्ञापनं श्रावयन्ती स्वगुणैरखिलं विश्वं पूरयन्ती भगवती श्रीसीतोच्यते ॥ २॥

tatra śrīśabdena samastasamāśrayaṇīyā paramātmāśritanikhilajīvadoṣanihantrī śrīrāmaṃ bhagavantaṃ cetanācetanavijñāpanaṃ śrāvayantī svaguṇairakhilaṃ viśvaṃ pūrayantī bhagavatī śrīsītocyate || 2||

तथा रामपदेन वात्सल्यस्वामित्वसौशील्यसौलभ्यसर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वावाप्तसमस्तकामत्वसर्व जगत्कारणत्वसकलफलप्रदत्वनिरवधिकदयासौन्दर्यमाधुर्याद्यनन्तगुणगणविशिष्टो रामः प्रतिपाद्यते ॥ ३॥

tathā rāmapadena vātsalyasvāmitvasauśīlyasaulabhyasarvajñatvasarvaśaktitvāvāptasamastakāmatvasarva jagatkāraṇatvasakalaphalapradatvaniravadhikadayāsaundaryamādhuryādyanantaguṇagaṇaviśiṣṭo rāmaḥ pratipādyate || 3||

अर्थ श्रीरामः पदके द्वितीय घटक राम शब्दसे वात्सल्य, स्वामित्व, सौशील्य, सौलभ्य, सर्वज्ञत्व, सर्वशक्तित्व, अवाप्तसमस्तकामत्व, सर्वजगत्कारणत्व, सकलफलप्रदत्व, असीमित दया, असीमित सौन्दर्य, असीमित माधुर्य आदि अनन्त गुणसमूहोंसे विशिष्ट श्रीरामका प्रतिपादन किया जाता है ।उपायः शरणशब्देन उच्यते ॥ ४॥

artha śrīrāmaḥ padake dvitīya ghaṭaka rāma śabdase vātsalya, svāmitva, sauśīlya, saulabhya, sarvajñatva, sarvaśaktitva, avāptasamastakāmatva, sarvajagatkāraṇatva, sakalaphalapradatva, asīmita dayā, asīmita saundarya, asīmita mādhurya ādi ananta guṇasamūhoṃse viśiṣṭa śrīrāmakā pratipādana kiyā jātā hai |upāyaḥ śaraṇaśabdena ucyate || 4||

अर्थ शरणम् इस द्वितीय पदके द्वारा उपाय कहा जाता है ।ममेति पदेन भगवच्छेषत्वज्ञानानन्दत्वाद्युक्तलक्षणो जीवः उच्यते ॥ ५॥

artha śaraṇam isa dvitīya padake dvārā upāya kahā jātā hai |mameti padena bhagavaccheṣatvajñānānandatvādyuktalakṣaṇo jīvaḥ ucyate || 5||

अर्थ मम इस तृतीय पदके द्वारा भगवत्शेषत्व, ज्ञानत्व, आनन्दत्व, आदि गुणोंसे विशिष्ट जीव कहा जाता है ।अबमन्त्रमें आये हुए पदोङ्के अर्थोङ्को कहकर अब मन्त्रार्थको कहते हैम् ।भगवच्छेशत्वादिलक्षणस्य मम जीवस्य उक्त गुणविशिष्टया सीतया सहितो वात्सल्यादिगुणविशिष्टः श्रीराम एव स्वप्राप्तेः उपायः उपेयश्च इति वाक्यार्थः ॥ ६॥

artha mama isa tṛtīya padake dvārā bhagavatśeṣatva, jñānatva, ānandatva, ādi guṇoṃse viśiṣṭa jīva kahā jātā hai |abamantrameṃ āye hue padoṅke arthoṅko kahakara aba mantrārthako kahate haim |bhagavaccheśatvādilakṣaṇasya mama jīvasya ukta guṇaviśiṣṭayā sītayā sahito vātsalyādiguṇaviśiṣṭaḥ śrīrāma eva svaprāpteḥ upāyaḥ upeyaśca iti vākyārthaḥ || 6||

सकृदेव एकवारं एव अनावृत्तिलक्षणां तवास्मीति च याचते इति प्रपन्नाय मानसीं, वाचिकीं च प्रपत्तिं कृतवते अधिकारिणे अनालोचितविशेषाशेषलोकशरण्यो रघुकुलोद्भवो रामोऽहं सर्वभूतेभ्यो अभयं ददामि दद्यामित्यर्थः ॥ १॥

sakṛdeva ekavāraṃ eva anāvṛttilakṣaṇāṃ tavāsmīti ca yācate iti prapannāya mānasīṃ, vācikīṃ ca prapattiṃ kṛtavate adhikāriṇe anālocitaviśeṣāśeṣalokaśaraṇyo raghukulodbhavo rāmo'haṃ sarvabhūtebhyo abhayaṃ dadāmi dadyāmityarthaḥ || 1||

सर्वभूतेभ्यः इति पञ्चमी चतुर्थी च पञ्चमी पक्षे अभयमिति सङ्कोचे मानाभावात भयहेतुभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः स्वस्मादपि अभयं ददामि ॥ २॥

sarvabhūtebhyaḥ iti pañcamī caturthī ca pañcamī pakṣe abhayamiti saṅkoce mānābhāvāta bhayahetubhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyaḥ svasmādapi abhayaṃ dadāmi || 2||

अनेन सर्वस्येशान इत्यादि गुणजातं सूचितम् ॥ ३॥

anena sarvasyeśāna ityādi guṇajātaṃ sūcitam || 3||

अर्थ श्रीभगवान्के इस कथनसे उनके सर्वशासकत्व, सर्ववशित्व आदि गुणसमूह सूचित होते हैम् ।चतुर्थीपक्षे च सर्वेभ्यो अभयं न केवलं विभीषणाय ॥ ४॥

artha śrībhagavānke isa kathanase unake sarvaśāsakatva, sarvavaśitva ādi guṇasamūha sūcita hote haim |caturthīpakṣe ca sarvebhyo abhayaṃ na kevalaṃ vibhīṣaṇāya || 4||

अनेन प्रपत्तिविद्यायां सर्वेषां देवमनुष्यादीनां जीवानामधिकारः सूचितः ॥ ५॥

anena prapattividyāyāṃ sarveṣāṃ devamanuṣyādīnāṃ jīvānāmadhikāraḥ sūcitaḥ || 5||

अभयं ददाम्येतद् व्रतं ममेत्यनेन कस्यञ्चिदपि दशायां परित्यागायोग्यमित्यर्थः ॥ ६॥

abhayaṃ dadāmyetad vrataṃ mametyanena kasyañcidapi daśāyāṃ parityāgāyogyamityarthaḥ || 6||

अभयमेव मोक्षो नाम, अथ सोऽभयं गतो भवति ।आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन इति ब्रह्मविद्या फलत्वेन श्रवणात् ॥ ७॥

abhayameva mokṣo nāma, atha so'bhayaṃ gato bhavati |ānandaṃ brahmaṇo vidvān na bibheti kutaścana iti brahmavidyā phalatvena śravaṇāt || 7||

इति श्रीमदग्रस्वामिविरचितरहस्यत्रयार्थः समाप्तः ।

iti śrīmadagrasvāmiviracitarahasyatrayārthaḥ samāptaḥ |