सुन्दरकाण्डं चम्पूरामायणे Sundarakandam from Champuramayana

अथ भोजचम्पूरामायणे सुन्दरकाण्डम् ।ततो हनूमान्दशकण्ठनीतांसीतां विचेतुं पथि चारणानाम् ।महेन्द्रशैलस्य खगेन्द्रवेगःप्रस्थादुदस्थात्प्रथमानवेगः ॥ १॥

atha bhojacampūrāmāyaṇe sundarakāṇḍam |tato hanūmāndaśakaṇṭhanītāṃsītāṃ vicetuṃ pathi cāraṇānām |mahendraśailasya khagendravegaḥprasthādudasthātprathamānavegaḥ || 1||

तदानीमुदन्वदुल्लङ्घन दृढतर निहितचरण निष्पीडनं सोढुमक्षमः क्ष्माभृदेष निःशेषनिःसरन्निर्झरौघतया निरन्तर निष्पतद् वाष्पवर्ष इव, इतस्ततो वितत जीमूतवृन्दतया पारिप्लव शिथिल धम्मिल्ल इव, सन्त्रस्यमानकुञ्जरयूथतया सञ्जातश्वयथुरिव, साध्वसधावमान हरिणगण चरणखरतर खुरकोटि पाटनोद्धूत धातुधूलीपालि पाटलित विकट कटकतया क्षरितशोणित इव,तत्क्षणप्रबुद्ध कण्ठीरव मुखरित कन्दरतया कृताक्रन्द इव, परिसर गह्वर निबिरीस निःसृतसरीसृपतया निर्गलितान्त्रमाल इव, घूर्णमान तरुविटपकोटि ताडित जलदवृन्द स्यन्दित सीकरनिकर कोरकिताकारतया समुपजात स्वेद इव,स्फटिकतटोपलपतन दलित कीचक सुषिर संमूर्छत् पवन फूत्कार परिपूरित गगनतया प्रवर्धमानोर्ध्वश्वास इव वचसामविषयं दौःस्थ्यमभजत ॥कृत्वा मारुतिलङ्घनोत्थितरयात्तत्रानुयात्रां ततःपर्यायात्पतिता महेन्द्रगहनक्षोणीरुहाणां ततिः ।मध्येवारिनिधि प्रकाशितशिखा सेतोः कृते भाविनःसूत्रन्यासनिखातशङ्कुनिवहभ्रान्तिं पयोधौ दधौ ॥ २॥

tadānīmudanvadullaṅghana dṛḍhatara nihitacaraṇa niṣpīḍanaṃ soḍhumakṣamaḥ kṣmābhṛdeṣa niḥśeṣaniḥsarannirjharaughatayā nirantara niṣpatad vāṣpavarṣa iva, itastato vitata jīmūtavṛndatayā pāriplava śithila dhammilla iva, santrasyamānakuñjarayūthatayā sañjātaśvayathuriva, sādhvasadhāvamāna hariṇagaṇa caraṇakharatara khurakoṭi pāṭanoddhūta dhātudhūlīpāli pāṭalita vikaṭa kaṭakatayā kṣaritaśoṇita iva,tatkṣaṇaprabuddha kaṇṭhīrava mukharita kandaratayā kṛtākranda iva, parisara gahvara nibirīsa niḥsṛtasarīsṛpatayā nirgalitāntramāla iva, ghūrṇamāna taruviṭapakoṭi tāḍita jaladavṛnda syandita sīkaranikara korakitākāratayā samupajāta sveda iva,sphaṭikataṭopalapatana dalita kīcaka suṣira saṃmūrchat pavana phūtkāra paripūrita gaganatayā pravardhamānordhvaśvāsa iva vacasāmaviṣayaṃ dauḥsthyamabhajata ||kṛtvā mārutilaṅghanotthitarayāttatrānuyātrāṃ tataḥparyāyātpatitā mahendragahanakṣoṇīruhāṇāṃ tatiḥ |madhyevārinidhi prakāśitaśikhā setoḥ kṛte bhāvinaḥsūtranyāsanikhātaśaṅkunivahabhrāntiṃ payodhau dadhau || 2||

पक्षाभिघातरय रेचित वीचिमालात्पाथोनिधेः पवननन्दन विश्रमाय ।उत्तुङ्गशृङ्गकुलकीलितनाकलोकोमैनाकभूभृदुदजृम्भत सम्भ्रमेण ॥ ३॥

pakṣābhighātaraya recita vīcimālātpāthonidheḥ pavananandana viśramāya |uttuṅgaśṛṅgakulakīlitanākalokomainākabhūbhṛdudajṛmbhata sambhrameṇa || 3||

तत्र यात्राप्रत्यूहः प्रत्युद्भूत इति वक्षसा तमधः पातयित्वा प्रयान्तमेनं सान्त्वयन्हिरण्यनाभो बभाषे ॥सागरेण कृतज्ञेन तवाध्वश्रान्तिशान्तये ।मारुते प्रेरितोऽस्म्यद्य सौम्य विश्रम्य गम्यताम् ॥ ४॥

tatra yātrāpratyūhaḥ pratyudbhūta iti vakṣasā tamadhaḥ pātayitvā prayāntamenaṃ sāntvayanhiraṇyanābho babhāṣe ||sāgareṇa kṛtajñena tavādhvaśrāntiśāntaye |mārute prerito'smyadya saumya viśramya gamyatām || 4||

त्वत्पित्राहं परित्रातः पूर्वं पर्वतभेदिनः ।तस्मान्नास्मि विपक्षोऽद्य सपक्ष इति मां भज ॥ ५॥

tvatpitrāhaṃ paritrātaḥ pūrvaṃ parvatabhedinaḥ |tasmānnāsmi vipakṣo'dya sapakṣa iti māṃ bhaja || 5||

एवं प्रार्थयमानमेनं सम्मान्य कार्यगत्या गते सति हनूमति ॥अवलोक्य हिरण्यनाभमब्धौवलमानं बलमानमाथिवज्रः ।शतमन्युरपेतमन्युरासीत्पवमानात्मजसेवनादमुष्मिन् ॥ ६॥

evaṃ prārthayamānamenaṃ sammānya kāryagatyā gate sati hanūmati ||avalokya hiraṇyanābhamabdhauvalamānaṃ balamānamāthivajraḥ |śatamanyurapetamanyurāsītpavamānātmajasevanādamuṣmin || 6||

तदनु यथापुरं लङ्कापुरं प्रति प्रधावतो हनूमतः सरणिमरुणदरुणसारथेः पदवीं विन्ध्य इव वदनं व्यादाय द्विरसनजननी रंहसा सुरसा ॥उज्जृम्भितस्य तरसा सुरसां विजेतुंपादौ पयोधिकलितौ पवमानसूनोः ।तस्योत्तमाङ्गमभवद्गगनस्रवन्तीवीचीचयस्खलितसीकरमालभारि ॥ ७॥

tadanu yathāpuraṃ laṅkāpuraṃ prati pradhāvato hanūmataḥ saraṇimaruṇadaruṇasāratheḥ padavīṃ vindhya iva vadanaṃ vyādāya dvirasanajananī raṃhasā surasā ||ujjṛmbhitasya tarasā surasāṃ vijetuṃpādau payodhikalitau pavamānasūnoḥ |tasyottamāṅgamabhavadgaganasravantīvīcīcayaskhalitasīkaramālabhāri || 7||

तनुं तनूकृत्य तदा हनूमान्कृत्वा प्रवेशं जठरे तदीये ।ततो विनिष्क्रम्य स चक्रपाणेस्त्रिविक्रमस्य क्रममेव चक्रे ॥ ८॥

tanuṃ tanūkṛtya tadā hanūmānkṛtvā praveśaṃ jaṭhare tadīye |tato viniṣkramya sa cakrapāṇestrivikramasya kramameva cakre || 8||

भूयोऽपि सोऽयं रघुनाथदूतश्चिच्छेद गच्छन् नखरैः खराग्रैः ।नृसिंहरंहाः पथि सिंहिकाङ्गंछायानिरोधादुपपन्नमन्युः ॥ ९॥

bhūyo'pi so'yaṃ raghunāthadūtaściccheda gacchan nakharaiḥ kharāgraiḥ |nṛsiṃharaṃhāḥ pathi siṃhikāṅgaṃchāyānirodhādupapannamanyuḥ || 9||

तदनु पारावारस्य पारे लम्बशिखरिणि लम्बमानः प्रतनुतरवपुर्लङ्कापुरोत्तरगोपुरद्वारमासाद्य नितान्तचिन्तातन्तुसन्तानितान्तःकरणोऽभूत् ॥वानरसेना कथं तरेदिममन्तरायं वितन्वन्तमुदन्वन्तं तरतु नाम कथमुपयातु यातुधानराजधानीमिमाम्, सर्वथा वितथमनोरथो दाशरथिः, मोघीकृतार्णवलङ्घनः केवलमहमभवम्, जीविता वा न वेति न जानामि जानकीति तत्र भगवतीं सीतामवजिगमिषुराञ्जनेयः प्रच्छन्नसञ्चारहेतोरस्तमयं गभस्तिमालिनः केवलमभिललाष ॥तदनु शातमखस्यागस्त्यसंनिधौ निक्षिप्तचापस्य प्रत्यासीदति प्रयोजनवेलेति प्रचेतसे कथयितुमिव प्रतीचीं दिशं प्रविशति भगवति भास्वति ॥गगनतलमिदमपर महीधर कटककान्तार समुद्भव दावपावक शिखाश्रेणिभिः किं शोणितम्,अथवा समीप समापतत् पतङ्गरश्मि दृढतरवेष्टन निष्ठ्यूतानल तटतपनोपल जाल समुल्लसज्ज्वालापटलैः किमापाटलितम्?आहोस्विदागताय मित्राय महार्घमर्घ्यं प्रदातुं प्रमुदितचेतसा प्रचेतसा तूर्णमर्णवोदरोद्गीर्यमाण माणिक्यकिरणैः किमरुणितम्?आहोस्वित्तारापथ तरङ्गिणी सलिलमपि रसयितुमुज्जृम्भितस्य चरम सागरौर्वाग्नेरर्चिःपुञ्जेन किमिह रञ्जितमिति सकलजनस्य सन्देहसन्दोहं सन्दधाने सन्ध्यारागे समुदञ्चिते, सरसीरुहश्रेणिषु पत्रपुट कपाट पिधानासु प्रतिकुमुद भवनं मकरन्द भिक्षामटत्सु मधुव्रत द्विजेषु, विकच कुवलय कलिकाकर्षण कषायेषु सायन्तन वायुषु, तत इतः सञ्चरत्सु तिमिरेषु, कालागरु धूमस्तोम श्यामलितेषु दिक्पाल पुरगोपुरव्यूहेषु, प्रतिकमलाकरं प्रेङ्खिते विश्लेष वेदनापूर्वरङ्गे रथाङ्गविहङ्ग दीनक्रेङ्कारे, नक्षत्र मालालङ्कृते गगन मतङ्गजे ॥आविर्बभूव पूर्वाद्रेः शृङ्गे शृङ्गारजीवितम् ।तमस्तमालकान्तारकुठारः शशलाञ्छनः ॥ १०॥

tadanu pārāvārasya pāre lambaśikhariṇi lambamānaḥ pratanutaravapurlaṅkāpurottaragopuradvāramāsādya nitāntacintātantusantānitāntaḥkaraṇo'bhūt ||vānarasenā kathaṃ taredimamantarāyaṃ vitanvantamudanvantaṃ taratu nāma kathamupayātu yātudhānarājadhānīmimām, sarvathā vitathamanoratho dāśarathiḥ, moghīkṛtārṇavalaṅghanaḥ kevalamahamabhavam, jīvitā vā na veti na jānāmi jānakīti tatra bhagavatīṃ sītāmavajigamiṣurāñjaneyaḥ pracchannasañcārahetorastamayaṃ gabhastimālinaḥ kevalamabhilalāṣa ||tadanu śātamakhasyāgastyasaṃnidhau nikṣiptacāpasya pratyāsīdati prayojanaveleti pracetase kathayitumiva pratīcīṃ diśaṃ praviśati bhagavati bhāsvati ||gaganatalamidamapara mahīdhara kaṭakakāntāra samudbhava dāvapāvaka śikhāśreṇibhiḥ kiṃ śoṇitam,athavā samīpa samāpatat pataṅgaraśmi dṛḍhataraveṣṭana niṣṭhyūtānala taṭatapanopala jāla samullasajjvālāpaṭalaiḥ kimāpāṭalitam?āhosvidāgatāya mitrāya mahārghamarghyaṃ pradātuṃ pramuditacetasā pracetasā tūrṇamarṇavodarodgīryamāṇa māṇikyakiraṇaiḥ kimaruṇitam?āhosvittārāpatha taraṅgiṇī salilamapi rasayitumujjṛmbhitasya carama sāgaraurvāgnerarciḥpuñjena kimiha rañjitamiti sakalajanasya sandehasandohaṃ sandadhāne sandhyārāge samudañcite, sarasīruhaśreṇiṣu patrapuṭa kapāṭa pidhānāsu pratikumuda bhavanaṃ makaranda bhikṣāmaṭatsu madhuvrata dvijeṣu, vikaca kuvalaya kalikākarṣaṇa kaṣāyeṣu sāyantana vāyuṣu, tata itaḥ sañcaratsu timireṣu, kālāgaru dhūmastoma śyāmaliteṣu dikpāla puragopuravyūheṣu, pratikamalākaraṃ preṅkhite viśleṣa vedanāpūrvaraṅge rathāṅgavihaṅga dīnakreṅkāre, nakṣatra mālālaṅkṛte gagana mataṅgaje ||āvirbabhūva pūrvādreḥ śṛṅge śṛṅgārajīvitam |tamastamālakāntārakuṭhāraḥ śaśalāñchanaḥ || 10||

तत्करास्तमसा रुद्धा रेजिरे गगनाजिरे ।शैवालचयसञ्च्छन्नाः सरसीव बिसाङ्कुराः ॥ ११॥

tatkarāstamasā ruddhā rejire gaganājire |śaivālacayasañcchannāḥ sarasīva bisāṅkurāḥ || 11||

तस्मिन् प्रदोषसमये सहसा हनूमान्कीर्तिच्छटायवनिकामपनीय शत्रोः ।आविर्बभूव सुमनःपरितोषणायलङ्का प्रवेश नवनाटक सूत्रधारः ॥ १२॥

tasmin pradoṣasamaye sahasā hanūmānkīrticchaṭāyavanikāmapanīya śatroḥ |āvirbabhūva sumanaḥparitoṣaṇāyalaṅkā praveśa navanāṭaka sūtradhāraḥ || 12||

तत्काले लङ्काधिदेवतामात्मना सह विग्रहं विधातुं गृहीत युवति विग्रहां मार्गप्रसारस्यार्गलीभूय भूयसा तर्जयन्तीं निर्जित्य तया वानर रचितावज्ञोपज्ञं निजनिलयविलयं सरसिजासन शासनादावेदयन्त्या विहितानुमतिर्मारुतिर्लङ्कायामविकलमेव मैथिलीं विचिन्वन् नैरृतचक्रवर्तिनः प्रासादमाससाद ॥तत्र ॥एषा राक्षससार्वभौमनगरी रक्षश्चमूरक्षितातस्येदं सदनं सुवर्णशिखरं बिभ्राणमभ्रावलिम् ।एतत्पुष्पकमाहृतं धनपतेरित्यादरान्मारुतेस्तत्रादर्शयदिन्दु दीपकिरण प्रद्योतिताशा निशा ॥ १३॥

tatkāle laṅkādhidevatāmātmanā saha vigrahaṃ vidhātuṃ gṛhīta yuvati vigrahāṃ mārgaprasārasyārgalībhūya bhūyasā tarjayantīṃ nirjitya tayā vānara racitāvajñopajñaṃ nijanilayavilayaṃ sarasijāsana śāsanādāvedayantyā vihitānumatirmārutirlaṅkāyāmavikalameva maithilīṃ vicinvan nairṛtacakravartinaḥ prāsādamāsasāda ||tatra ||eṣā rākṣasasārvabhaumanagarī rakṣaścamūrakṣitātasyedaṃ sadanaṃ suvarṇaśikharaṃ bibhrāṇamabhrāvalim |etatpuṣpakamāhṛtaṃ dhanapaterityādarānmārutestatrādarśayadindu dīpakiraṇa pradyotitāśā niśā || 13||

अपि च ॥आदित्यः कृतकृत्य एष भविता सीतापतेरीदृशंसाहाय्यं विरचय्य कीर्तिमतुलामादित्सुना सूनुना ।इत्यालोच्य तदा किल स्वयमपि ख्यातिं ग्रहीतुं परांलङ्कायां रघुनाथदूतसरणौ चन्द्रेण दीपायितम् ॥ १४॥

api ca ||ādityaḥ kṛtakṛtya eṣa bhavitā sītāpaterīdṛśaṃsāhāyyaṃ viracayya kīrtimatulāmāditsunā sūnunā |ityālocya tadā kila svayamapi khyātiṃ grahītuṃ parāṃlaṅkāyāṃ raghunāthadūtasaraṇau candreṇa dīpāyitam || 14||

एवमेव पर्यटन्नस्वप्नसुन्दरी सौन्दर्यमुद्रां निद्रयाप्यतिशय्य शय्यागृहे कृतसंवेशं वेशयुवति परिवृतमवरोधवधूजनमप्यनिरोधेन निरीक्ष्य तत्र वितथमनोरथो मारुतिर्विरचित बहु विध चिन्ताप्रकारः प्राकारादवप्लुतः सन्नशोकवनिकायामपि मैथिलीमन्वेष्टुमिष्टदेवताप्रणतिमतनुत ॥असौ जनकनन्दिनीं तत इतो विचिन्वन्क्षणादशोकवनिकामगादपगतान्यमार्गभ्रमः ।परामभिलषन् गतिं शमधनो यथा निर्ममस्त्रयीमखिल किल्बिष प्रशमनैकदिव्यौषधिम् ॥ १५॥

evameva paryaṭannasvapnasundarī saundaryamudrāṃ nidrayāpyatiśayya śayyāgṛhe kṛtasaṃveśaṃ veśayuvati parivṛtamavarodhavadhūjanamapyanirodhena nirīkṣya tatra vitathamanoratho mārutirviracita bahu vidha cintāprakāraḥ prākārādavaplutaḥ sannaśokavanikāyāmapi maithilīmanveṣṭumiṣṭadevatāpraṇatimatanuta ||asau janakanandinīṃ tata ito vicinvankṣaṇādaśokavanikāmagādapagatānyamārgabhramaḥ |parāmabhilaṣan gatiṃ śamadhano yathā nirmamastrayīmakhila kilbiṣa praśamanaikadivyauṣadhim || 15||

ततस्तस्यां नाग पुन्नाग ताल हिन्ताल तमाल कृतमाल सरल बकुल वञ्जुल तिलकामलक कुटज लिकुच कतक कक्कोलाङ्कोल लवङ्ग विकङ्कत केतकी कदम्बोदुम्बर कपित्थाश्वत्थ कुरवक मरुवक माकन्द कुन्द तिन्दुक चन्दन स्यन्दन चम्पक चाम्पेय पनस वेतस पलाश पाटलारसाल प्रियालु प्रायैरनेकैरनोकहनिवहैः परिवृतायां परिभ्रमन्नभ्रङ्कष विकटविटप निबिडित गगन प्रपञ्चां काञ्चन काञ्चनमयीं शिंशपामारुरोह ॥तत्र तत्पत्रसञ्छन्नगात्रः पुत्रो नभस्वतः ।न्यग्रोधदलसंलीनजनार्दनदशां दधौ ॥ १६॥

tatastasyāṃ nāga punnāga tāla hintāla tamāla kṛtamāla sarala bakula vañjula tilakāmalaka kuṭaja likuca kataka kakkolāṅkola lavaṅga vikaṅkata ketakī kadambodumbara kapitthāśvattha kuravaka maruvaka mākanda kunda tinduka candana syandana campaka cāmpeya panasa vetasa palāśa pāṭalārasāla priyālu prāyairanekairanokahanivahaiḥ parivṛtāyāṃ paribhramannabhraṅkaṣa vikaṭaviṭapa nibiḍita gagana prapañcāṃ kāñcana kāñcanamayīṃ śiṃśapāmāruroha ||tatra tatpatrasañchannagātraḥ putro nabhasvataḥ |nyagrodhadalasaṃlīnajanārdanadaśāṃ dadhau || 16||

पुनरयमेनामालोक्यैवं चिन्तां ततान ।मल्लीं चूतवनादिव स्नुहिवने म्लेच्छेन संस्थपितांमालां देवकुलादिवामिषधिया क्षिप्तां श्मशाने शुना ।देवीमाश्रमतस्तथा स्वभवनं नक्तञ्चरेण च्छलादानीतामपनीतवेषरचनामालोकयन्मारुतिः ॥ १७॥

punarayamenāmālokyaivaṃ cintāṃ tatāna |mallīṃ cūtavanādiva snuhivane mlecchena saṃsthapitāṃmālāṃ devakulādivāmiṣadhiyā kṣiptāṃ śmaśāne śunā |devīmāśramatastathā svabhavanaṃ naktañcareṇa cchalādānītāmapanītaveṣaracanāmālokayanmārutiḥ || 17||

ज्योत्स्नां विनापि निवसेन्निशि शीतभानुश्छायां विनापि विलसेद्दिवसेश्वरोऽपि ।एनां विना रघुपतिः परिगृह्य धैर्यंसप्राण एव वसतीति विचित्रमेतत् ॥ १८॥

jyotsnāṃ vināpi nivasenniśi śītabhānuśchāyāṃ vināpi vilaseddivaseśvaro'pi |enāṃ vinā raghupatiḥ parigṛhya dhairyaṃsaprāṇa eva vasatīti vicitrametat || 18||

एवं चिन्तयता हनूमता कथमपि निशीथसमये गते निशीथिनीनाथेऽपि चरमगिरि शिखरोपकण्ठ सेवामुत्कण्ठमाने दशकण्ठस्तु निद्राशेषेण स्मर शर प्रहारेण च कलुषीकृताक्षः सरस हरिचन्दन चर्चया जानकी दर्शनेच्छया च प्रकटित रागः परिवर्तित वैकक्षकमालया मकुटरत्नप्रभया च तिरस्कृतनक्षत्रमालः शनैः शनैरविशदशोकवनिकाम् ॥रजनिचरमभागे वारसीमन्तिनीनांकरतलकलिताभिर्दीपिकामार्जनीभिः ।दिशि दिशि परिमृष्टं यत्तमस्तत्समस्तंहृदयमवजगाहे केवलं रावणस्य ॥ १९॥

evaṃ cintayatā hanūmatā kathamapi niśīthasamaye gate niśīthinīnāthe'pi caramagiri śikharopakaṇṭha sevāmutkaṇṭhamāne daśakaṇṭhastu nidrāśeṣeṇa smara śara prahāreṇa ca kaluṣīkṛtākṣaḥ sarasa haricandana carcayā jānakī darśanecchayā ca prakaṭita rāgaḥ parivartita vaikakṣakamālayā makuṭaratnaprabhayā ca tiraskṛtanakṣatramālaḥ śanaiḥ śanairaviśadaśokavanikām ||rajanicaramabhāge vārasīmantinīnāṃkaratalakalitābhirdīpikāmārjanībhiḥ |diśi diśi parimṛṣṭaṃ yattamastatsamastaṃhṛdayamavajagāhe kevalaṃ rāvaṇasya || 19||

सोऽयं मदान्धहृदयो रघुवीरपत्नींसीमन्तिनीति हतनीतिरवाप पापः ।आमूलपल्लवितकोमलसल्लकीतिवैतानपावकशिखामिव वारणेन्द्रः ॥ २०॥

so'yaṃ madāndhahṛdayo raghuvīrapatnīṃsīmantinīti hatanītiravāpa pāpaḥ |āmūlapallavitakomalasallakītivaitānapāvakaśikhāmiva vāraṇendraḥ || 20||

एतद्दर्शनेन वेपमानतनुलता मैथिली कापुरुषविषय परुषवचन पारम्पर्येण विदीर्यमाण हृदया हृदयदयिताशय प्रत्ययादमुमेव तृणमन्तरतः कृत्वा स्थिता पर्यभाषत ॥अयि, सकल समाचार प्रतिष्ठा निष्ठः परमेष्ठी ननु कुलगुरुर्भवतः परकलत्ररतिरपत्रपां जनयति हि गोत्रजातानाम् ॥भूयोऽपि पञ्चवटीपरिसरममुं जनमनुकूलप्रभञ्जन इवानुकूलः कूलोपकण्ठं परिभ्रष्टां नावमिव यदि नयेथाः, तर्हि तवापिदयते नियतं मदीयो जीवितेशः साक्षाज्जीवितेशोऽपि त्वयि दयालुर्भवेत् ॥दाशरथेरजर्य्याया मैत्र्याः पात्रमपि भवितासि ॥किन्तु खरप्रमुख निशाचर बल मथनसमय रुचिर लग्न सान्द्रवसा पङ्किल मुखमार्यपुत्रस्य शिलीमुखं भवन्तमन्तरेण कः श्रद्दधीत निजहृदय गलित रुधिर धारया प्रक्षालयितुम् ॥अथवा जनस्थानसमरादारभ्य समराभावावग्रह तृषितानां, सौमित्रि पत्त्रि चातकानां शोणिताम्बुपारणां तवापनयश्चेत्कः समर्थो निवारयितुम् ॥अथ निशिचरनाथं पञ्चबाणीविभिन्नंन हि जनकसुतायाः प्रापदेकापि वाणी ।जनमुपनतमृत्युं पञ्चवक्त्राहिदष्टंविशति हृतविषाधेरोषधेः किं नु शक्तिः ॥ २१॥

etaddarśanena vepamānatanulatā maithilī kāpuruṣaviṣaya paruṣavacana pāramparyeṇa vidīryamāṇa hṛdayā hṛdayadayitāśaya pratyayādamumeva tṛṇamantarataḥ kṛtvā sthitā paryabhāṣata ||ayi, sakala samācāra pratiṣṭhā niṣṭhaḥ parameṣṭhī nanu kulagururbhavataḥ parakalatraratirapatrapāṃ janayati hi gotrajātānām ||bhūyo'pi pañcavaṭīparisaramamuṃ janamanukūlaprabhañjana ivānukūlaḥ kūlopakaṇṭhaṃ paribhraṣṭāṃ nāvamiva yadi nayethāḥ, tarhi tavāpidayate niyataṃ madīyo jīviteśaḥ sākṣājjīviteśo'pi tvayi dayālurbhavet ||dāśaratherajaryyāyā maitryāḥ pātramapi bhavitāsi ||kintu kharapramukha niśācara bala mathanasamaya rucira lagna sāndravasā paṅkila mukhamāryaputrasya śilīmukhaṃ bhavantamantareṇa kaḥ śraddadhīta nijahṛdaya galita rudhira dhārayā prakṣālayitum ||athavā janasthānasamarādārabhya samarābhāvāvagraha tṛṣitānāṃ, saumitri pattri cātakānāṃ śoṇitāmbupāraṇāṃ tavāpanayaścetkaḥ samartho nivārayitum ||atha niśicaranāthaṃ pañcabāṇīvibhinnaṃna hi janakasutāyāḥ prāpadekāpi vāṇī |janamupanatamṛtyuṃ pañcavaktrāhidaṣṭaṃviśati hṛtaviṣādheroṣadheḥ kiṃ nu śaktiḥ || 21||

एवं जनकदुहितुरवधीरणाफणितिमाकर्ण्य कोपपराङ्ग्मुखो दशमुखस्तामभितो निवसन्तीरारक्षिक राक्षसीरुद्दिश्य भवत्यः चतुर्भिरप्युपायैरेनामवश्यं वश्यां कुरुध्वम् । इयमननुकूला चेदिमां हताशां प्रातरशनाय महानसं नयत इत्यादिश्य निशान्ते प्रत्यासन्ने निशान्तमेव प्रविवेश ॥तदनु क्षणदाचरीणां भीषण वीक्षण वाग्दोषोन्मेषेण मुकुलित हृदय पुण्डरीका पुण्डरीक यूथपरिवृत सारङ्गाङ्गना भङ्गीमङ्गीकुर्वाणा गीर्वाण तरुणीव शापबलाद्वसुधां प्रपन्ना जनकनन्दिनी चिन्तामेवमकरोत् ॥नूनं विदितवृत्तान्ते जटायुषि गतायुषि ।मामिहस्थामार्यपुत्रः किं नाधिगतवान् प्रभुः ॥ २२॥

evaṃ janakaduhituravadhīraṇāphaṇitimākarṇya kopaparāṅgmukho daśamukhastāmabhito nivasantīrārakṣika rākṣasīruddiśya bhavatyaḥ caturbhirapyupāyairenāmavaśyaṃ vaśyāṃ kurudhvam | iyamananukūlā cedimāṃ hatāśāṃ prātaraśanāya mahānasaṃ nayata ityādiśya niśānte pratyāsanne niśāntameva praviveśa ||tadanu kṣaṇadācarīṇāṃ bhīṣaṇa vīkṣaṇa vāgdoṣonmeṣeṇa mukulita hṛdaya puṇḍarīkā puṇḍarīka yūthaparivṛta sāraṅgāṅganā bhaṅgīmaṅgīkurvāṇā gīrvāṇa taruṇīva śāpabalādvasudhāṃ prapannā janakanandinī cintāmevamakarot ||nūnaṃ viditavṛttānte jaṭāyuṣi gatāyuṣi |māmihasthāmāryaputraḥ kiṃ nādhigatavān prabhuḥ || 22||

आहोस्वित्क्रव्यादमायया विपर्यस्त प्रकृतेः काकुत्स्थस्य किम्वनास्था सञ्जायते ॥न केवलं मामहरद्दुरात्माकृपां च रामस्य निसर्गसिद्धाम् ।इदं न चेत्संश्रितवत्सलः किंभवेत्स तूष्णीं जगदेकवीरः ॥ २३॥

āhosvitkravyādamāyayā viparyasta prakṛteḥ kākutsthasya kimvanāsthā sañjāyate ||na kevalaṃ māmaharaddurātmākṛpāṃ ca rāmasya nisargasiddhām |idaṃ na cetsaṃśritavatsalaḥ kiṃbhavetsa tūṣṇīṃ jagadekavīraḥ || 23||

इत्थं विलप्य रघुपुङ्गवमेव सन्ततं चिन्तयन्ती कृच्छ्रान्मूर्च्छामगमत् ॥निशाचरीस्तां निरवद्यशीलांनिर्भर्त्सयन्तीर्निभृतं निवार्य ।अस्वप्नलोकोत्सवमात्मदृष्टंदुःस्वप्नमेकं त्रिजटा जगाद ॥ २४॥

itthaṃ vilapya raghupuṅgavameva santataṃ cintayantī kṛcchrānmūrcchāmagamat ||niśācarīstāṃ niravadyaśīlāṃnirbhartsayantīrnibhṛtaṃ nivārya |asvapnalokotsavamātmadṛṣṭaṃduḥsvapnamekaṃ trijaṭā jagāda || 24||

किं च ॥उपघ्नवृक्षस्य परोक्षभावादुपेत्य पृथ्वीं सुचिरं लुठन्त्याः ।नक्तञ्चरस्त्रीमुखकर्शितायाःसीतालतायास्त्रिजटा जटाभूत् ॥ २५॥

kiṃ ca ||upaghnavṛkṣasya parokṣabhāvādupetya pṛthvīṃ suciraṃ luṭhantyāḥ |naktañcarastrīmukhakarśitāyāḥsītālatāyāstrijaṭā jaṭābhūt || 25||

तदनन्तरमात्मत्यागाय स्पृहयन्त्यां मैथिल्यां मारुतिरियमनुपेक्षणीया तपस्विनी नीतिममुञ्चतीति चिन्तां परिगृह्य नेदीयानस्या बभूव ॥ततः ॥देव्या दशाननवचोमयवज्रदीर्णकर्णान्तरव्रणविरोपणभेषजानि ।विस्रम्भणार्थमयमन्वयसङ्गतानिरामाभिकीर्तनमधूनि शनैर्न्यषिञ्चत् ॥ २६॥

tadanantaramātmatyāgāya spṛhayantyāṃ maithilyāṃ mārutiriyamanupekṣaṇīyā tapasvinī nītimamuñcatīti cintāṃ parigṛhya nedīyānasyā babhūva ||tataḥ ||devyā daśānanavacomayavajradīrṇakarṇāntaravraṇaviropaṇabheṣajāni |visrambhaṇārthamayamanvayasaṅgatānirāmābhikīrtanamadhūni śanairnyaṣiñcat || 26||

तदनन्तरं समन्तात् प्रसारित नयना जनक तनया तस्यां शाखायां शाखामृगमुद्वीक्ष्य दुःस्वप्न बुद्ध्या चकित हृदया सलक्ष्मणाय रामाय भर्त्रे भद्रमाशंसमाना जनमिमं दुरापस्वापं स्वप्नः कथमाप्नुयादिति विचिन्त्य मायया समायात नैरृत पति बुद्ध्या तस्मान्मारुत पुत्रात् तत्रास ॥सोऽपि समवतीर्य वचन वैचित्र्याज्जनकपुत्रीं प्रत्याययितुमाञ्जनेयः कृताञ्जलिर्व्यजिज्ञपत् ॥कल्याणि त्वद्वियोगेन तीव्रवेगेन ताम्यतः ।राघवेन्द्रस्य दूतं मामन्यथा मा स्म मन्यथाः ॥ २७॥

tadanantaraṃ samantāt prasārita nayanā janaka tanayā tasyāṃ śākhāyāṃ śākhāmṛgamudvīkṣya duḥsvapna buddhyā cakita hṛdayā salakṣmaṇāya rāmāya bhartre bhadramāśaṃsamānā janamimaṃ durāpasvāpaṃ svapnaḥ kathamāpnuyāditi vicintya māyayā samāyāta nairṛta pati buddhyā tasmānmāruta putrāt tatrāsa ||so'pi samavatīrya vacana vaicitryājjanakaputrīṃ pratyāyayitumāñjaneyaḥ kṛtāñjalirvyajijñapat ||kalyāṇi tvadviyogena tīvravegena tāmyataḥ |rāghavendrasya dūtaṃ māmanyathā mā sma manyathāḥ || 27||

त्वया सह प्रस्थितचित्तवृत्तिर्विभावरीकोकसमानधर्मा ।वचोऽब्रवीन्मैथिलि मन्मुखेनत्वां कौशलं कोसलराजपुत्रः ॥ २८॥

tvayā saha prasthitacittavṛttirvibhāvarīkokasamānadharmā |vaco'bravīnmaithili manmukhenatvāṃ kauśalaṃ kosalarājaputraḥ || 28||

अपि च ॥शिरसा तव सौमित्रिरकरोदभिवादनम् ।अपृच्छत्सोऽपि भद्रं त्वामधिपश्च वनौकसाम् ॥ २९॥

api ca ||śirasā tava saumitrirakarodabhivādanam |apṛcchatso'pi bhadraṃ tvāmadhipaśca vanaukasām || 29||

एवमभिहितया तया सम्भूत विस्रम्भतया भयादपेतया तावदनुयुक्तः पवनतनयो वालि मरण कारणं सुग्रीवस्य सख्यमाख्याय प्राचेतस चेत इव सन्तत सन्निहित रामनाम मङ्गलमङ्गुलीयकमस्यै प्रायच्छत् ॥सौख्यावहस्य पवनात्मजनीयमानरामाङ्गुलीयकविलोकनवासरस्य ।सत्यं कलां शततमीं भुवि नैव भेजेपाणिग्रहोत्सवदिनं जनकात्मजायाः ॥ ३०॥

evamabhihitayā tayā sambhūta visrambhatayā bhayādapetayā tāvadanuyuktaḥ pavanatanayo vāli maraṇa kāraṇaṃ sugrīvasya sakhyamākhyāya prācetasa ceta iva santata sannihita rāmanāma maṅgalamaṅgulīyakamasyai prāyacchat ||saukhyāvahasya pavanātmajanīyamānarāmāṅgulīyakavilokanavāsarasya |satyaṃ kalāṃ śatatamīṃ bhuvi naiva bhejepāṇigrahotsavadinaṃ janakātmajāyāḥ || 30||

ततस्तं जानकी निःसीमहर्षा बभाषे ॥महाभाग ! सर्वथास्य दुरात्मनः प्रत्यासीदति मृत्युरेवमनलाभिधानया विभीषणदुहित्रा स्वमात्रा प्रेषितया भाषितम् । अयमप्यनार्यशीलस्तुरीयमुपायमन्तरेण न मामार्यपुत्रस्य समर्पयिष्यति । नियतमहमपि मासादूर्ध्वं न शक्नुयां प्राणान् कृपणान् धारयितुमिति ॥एतदाकर्ण्य मारुतिर्महानुभावे ! मा भैषीः । भवतीं वहन्नेव तूर्णमुल्लङ्घित सागरो रघुवर चरण सरसिजसमीपमुपयास्यामि । मामसमर्थं न समर्थयेथा इत्यभिहितवान् ॥किं च ॥महामहीध्रसध्रीचीं सोऽयं वृद्धिमुपेयिवान् ।यया नूनमपां राशिः कुल्यातुल्यां दशां दधौ ॥ ३१॥

tatastaṃ jānakī niḥsīmaharṣā babhāṣe ||mahābhāga ! sarvathāsya durātmanaḥ pratyāsīdati mṛtyurevamanalābhidhānayā vibhīṣaṇaduhitrā svamātrā preṣitayā bhāṣitam | ayamapyanāryaśīlasturīyamupāyamantareṇa na māmāryaputrasya samarpayiṣyati | niyatamahamapi māsādūrdhvaṃ na śaknuyāṃ prāṇān kṛpaṇān dhārayitumiti ||etadākarṇya mārutirmahānubhāve ! mā bhaiṣīḥ | bhavatīṃ vahanneva tūrṇamullaṅghita sāgaro raghuvara caraṇa sarasijasamīpamupayāsyāmi | māmasamarthaṃ na samarthayethā ityabhihitavān ||kiṃ ca ||mahāmahīdhrasadhrīcīṃ so'yaṃ vṛddhimupeyivān |yayā nūnamapāṃ rāśiḥ kulyātulyāṃ daśāṃ dadhau || 31||

अथ तमुवाच सा जनकराजसुता मुदिताकिमु तव दुष्करं चरणलङ्घितवारिनिधेः ।अपि तु मया सह प्लवगपुङ्गव यास्यसि चेन्नियतमपायिनी परिणमेद्भवतः पदवी ॥ ३२॥

atha tamuvāca sā janakarājasutā muditākimu tava duṣkaraṃ caraṇalaṅghitavārinidheḥ |api tu mayā saha plavagapuṅgava yāsyasi cenniyatamapāyinī pariṇamedbhavataḥ padavī || 32||

अन्यच्च ॥पातिव्रत्यहुताशनेन यदि तं कुर्यामहं भस्मसात्सत्यं दाशरथेः शरस्य न भवेदात्मोचिता पारणा ।किं चैतस्य यशोनिशापतिरपि प्रम्लानकान्तिर्भवेदुभ्रातः ! शासितरावणे रघुपतौ यात्रा मम श्रेयसी ॥ ३३॥

anyacca ||pātivratyahutāśanena yadi taṃ kuryāmahaṃ bhasmasātsatyaṃ dāśaratheḥ śarasya na bhavedātmocitā pāraṇā |kiṃ caitasya yaśoniśāpatirapi pramlānakāntirbhavedubhrātaḥ ! śāsitarāvaṇe raghupatau yātrā mama śreyasī || 33||

एवं व्याहृतः पवनसुतो विनीतां सीतां पुनराबभाषे ॥मायामृगेण तव मैथिलि वञ्चितायाःशाखामृगेण पुनरागतिरित्ययुक्तम् ।एषा कथापि भुवने वितता यदि स्यात्का नाम रामधनुषः प्रथिता प्रशस्तिः ॥ ३४॥

evaṃ vyāhṛtaḥ pavanasuto vinītāṃ sītāṃ punarābabhāṣe ||māyāmṛgeṇa tava maithili vañcitāyāḥśākhāmṛgeṇa punarāgatirityayuktam |eṣā kathāpi bhuvane vitatā yadi syātkā nāma rāmadhanuṣaḥ prathitā praśastiḥ || 34||

किं बहुना । इत्येतदेव चिन्तितम् । यदर्हं राघव गृहिण्यास्तदेव निश्चितम् । यत्सदृशमीदृशस्य समाचारस्य तदेव प्रकाशितम् । यदनुगुणं रावणापराध प्रतिक्रियायास्तदेवानुमोदितम् । यदनुकूलं कुलवधूशीलस्य तदेव कथितम् । यदुचितं क्षत्रियाणी वाणी प्रक्रमस्य तदेवोपक्रान्तमिति बहुशः प्रशस्य सर्वथा रामलक्ष्मणौ लङ्कामिमां प्राप्ताविति जानकि, जानीहि । अनुजानीहीमं जनं प्रस्थातुम् ॥काकुत्स्थेन विदितपूर्वमभिज्ञानं किमपि दीयतामिति ॥सा तु दीर्घं निश्वस्य निश्चित्य पुरा खलु चित्रकूट तटवने तरुणतर तरु रमणीयतया मन्दीभवन्नन्दनवैभवे रघुनन्दनेनोपधानीकृताङ्काया मम पयोधरपरिसरे खरतर नखराग्र विरचित विदारणं धाराधर नामानं काकं रघुपतिर्व्यलोकयत् ॥कुशरूपकुशेशयासनास्त्रंविजहौ वासविवायसे स वीरः ।अथ तत्कृपयाहृताक्षिमात्रश्चिरजीवी स दधौ यथार्थसञ्ज्ञाम् ॥ ३५॥

kiṃ bahunā | ityetadeva cintitam | yadarhaṃ rāghava gṛhiṇyāstadeva niścitam | yatsadṛśamīdṛśasya samācārasya tadeva prakāśitam | yadanuguṇaṃ rāvaṇāparādha pratikriyāyāstadevānumoditam | yadanukūlaṃ kulavadhūśīlasya tadeva kathitam | yaducitaṃ kṣatriyāṇī vāṇī prakramasya tadevopakrāntamiti bahuśaḥ praśasya sarvathā rāmalakṣmaṇau laṅkāmimāṃ prāptāviti jānaki, jānīhi | anujānīhīmaṃ janaṃ prasthātum ||kākutsthena viditapūrvamabhijñānaṃ kimapi dīyatāmiti ||sā tu dīrghaṃ niśvasya niścitya purā khalu citrakūṭa taṭavane taruṇatara taru ramaṇīyatayā mandībhavannandanavaibhave raghunandanenopadhānīkṛtāṅkāyā mama payodharaparisare kharatara nakharāgra viracita vidāraṇaṃ dhārādhara nāmānaṃ kākaṃ raghupatirvyalokayat ||kuśarūpakuśeśayāsanāstraṃvijahau vāsavivāyase sa vīraḥ |atha tatkṛpayāhṛtākṣimātraścirajīvī sa dadhau yathārthasañjñām || 35||

सैषा परिचितकथास्मरणाद्विगुणितदुर्दशा केशपिनद्धमपरमिदमभिज्ञानमुन्मुच्य ॥चूडामणिं कपिवरस्य ददौ दशास्यसन्त्रासपुञ्जितरुषाग्निदशं कृशाङ्गी ।आदाय तम्प्रणतिपूर्वमसौ प्रतस्थेमाणिक्यगर्भवदनोरगतुल्यबाहुः ॥ ३६॥

saiṣā paricitakathāsmaraṇādviguṇitadurdaśā keśapinaddhamaparamidamabhijñānamunmucya ||cūḍāmaṇiṃ kapivarasya dadau daśāsyasantrāsapuñjitaruṣāgnidaśaṃ kṛśāṅgī |ādāya tampraṇatipūrvamasau pratasthemāṇikyagarbhavadanoragatulyabāhuḥ || 36||

ततः कृतकृत्य एव निर्गत्य निजागमनं निशाचरपतेः प्रकाशयितुमशोकवनिकां बभञ्ज प्रभञ्जनात्मजः ॥स्वकृत्यैः शाखानामवनतिमतीव प्रकटयन्नमार्गेण भ्राम्यन्परिकलितभङ्गः सुमनसाम् ।द्विजानां सन्त्रासं श्रुतिमधुरवाचां विरचयन्नयं लङकोद्याने दशवदनलीलामतनुत ॥ ३७॥

tataḥ kṛtakṛtya eva nirgatya nijāgamanaṃ niśācarapateḥ prakāśayitumaśokavanikāṃ babhañja prabhañjanātmajaḥ ||svakṛtyaiḥ śākhānāmavanatimatīva prakaṭayannamārgeṇa bhrāmyanparikalitabhaṅgaḥ sumanasām |dvijānāṃ santrāsaṃ śrutimadhuravācāṃ viracayannayaṃ laṅakodyāne daśavadanalīlāmatanuta || 37||

तदनु सरभसमारक्षिक रक्षोगण निवेदित प्रमदावन कदन कुपित दशवदन प्रेषितान् पितृपति किङ्कर भयङ्करान् किङ्करान् प्रहस्तपुत्रेण जम्बुमालिना सह निहत्य चैत्यतोरणमुपगतवति हनूमति ॥पुनरपि निशमितामित निशिचर गणमारणो रावणः सचिवान् पञ्च पञ्चानन पराक्रमान् प्रहसन प्रमुखान् वलीमुखं जीवग्राहं गृह्णीध्वमिति प्राहिणोत् ॥तत्र तानपि तोरण परिघेण पञ्च पञ्चतां नीत्वा मुहुर्मुहुर्दाशरथिदूतोऽहमित्यात्मानमुद्घोषयन्तं हनूमन्तं नियन्तुं नियन्ता निखिल रक्षसामध्यक्षमक्षकुमारमध्यक्षिपत् ॥वक्षःसङ्घट्टचूर्णीकृतकनकमहाभित्तिचैत्योत्थधूल्यानक्षत्राणामकाले सरणिमरुणयन्विरलक्ष्म्या समेतः ।रक्षःशूराख्यशारा न्क्षितितलफलके क्षेपणीयां हनूमानक्षक्रीडां विधातुं दशमुखनगरीचत्वरे तत्त्वरेऽसौ ॥ ३८॥

tadanu sarabhasamārakṣika rakṣogaṇa nivedita pramadāvana kadana kupita daśavadana preṣitān pitṛpati kiṅkara bhayaṅkarān kiṅkarān prahastaputreṇa jambumālinā saha nihatya caityatoraṇamupagatavati hanūmati ||punarapi niśamitāmita niśicara gaṇamāraṇo rāvaṇaḥ sacivān pañca pañcānana parākramān prahasana pramukhān valīmukhaṃ jīvagrāhaṃ gṛhṇīdhvamiti prāhiṇot ||tatra tānapi toraṇa parigheṇa pañca pañcatāṃ nītvā muhurmuhurdāśarathidūto'hamityātmānamudghoṣayantaṃ hanūmantaṃ niyantuṃ niyantā nikhila rakṣasāmadhyakṣamakṣakumāramadhyakṣipat ||vakṣaḥsaṅghaṭṭacūrṇīkṛtakanakamahābhitticaityotthadhūlyānakṣatrāṇāmakāle saraṇimaruṇayanviralakṣmyā sametaḥ |rakṣaḥśūrākhyaśārā nkṣititalaphalake kṣepaṇīyāṃ hanūmānakṣakrīḍāṃ vidhātuṃ daśamukhanagarīcatvare tattvare'sau || 38||

तत्क्षणं क्षणदाचराणां मिषतामेव निष्पादित रङ्ग निष्पेष कृत्यश्चैत्यप्रासादमुत्पाटित स्तम्भ जात जातवेदसा दग्ध्वा भूयोऽप्युपाश्रित तोरणः समीरणसुतो बभूव । एनमपि वृत्तान्तं श्रुत्वा कुपितस्य निशाचरपतेर्युगपदेव निपेतुः पुत्रे सुत्रामजिति समितिहेतोर्विंशतिदृष्टयः ॥अनिमिषभुवने वा व्योम्नि वा भूतले वासमरमुपगतं त्वां वीक्षितुं कः समर्थः ।इति नुतिवचनेन श्लाघयन्मेघनादंप्लवगमिह नयेति प्राहिणोद्राक्षसेन्द्रः ॥ ३९॥

tatkṣaṇaṃ kṣaṇadācarāṇāṃ miṣatāmeva niṣpādita raṅga niṣpeṣa kṛtyaścaityaprāsādamutpāṭita stambha jāta jātavedasā dagdhvā bhūyo'pyupāśrita toraṇaḥ samīraṇasuto babhūva | enamapi vṛttāntaṃ śrutvā kupitasya niśācarapateryugapadeva nipetuḥ putre sutrāmajiti samitihetorviṃśatidṛṣṭayaḥ ||animiṣabhuvane vā vyomni vā bhūtale vāsamaramupagataṃ tvāṃ vīkṣituṃ kaḥ samarthaḥ |iti nutivacanena ślāghayanmeghanādaṃplavagamiha nayeti prāhiṇodrākṣasendraḥ || 39||

नेतुं शोकरसं निशाचरपतेर्हन्तुं चमूं रक्षसांतस्यान्तःपुरयोषितां रचयितुं मानं विना रोदनम् ।सूर्याचन्द्रमसोः प्रवेशविकलां लङ्कापुरीमग्निनाशुद्धां कर्तुममुष्य वासवजिता जातो रणस्तोरणे ॥ ४०॥

netuṃ śokarasaṃ niśācarapaterhantuṃ camūṃ rakṣasāṃtasyāntaḥpurayoṣitāṃ racayituṃ mānaṃ vinā rodanam |sūryācandramasoḥ praveśavikalāṃ laṅkāpurīmagnināśuddhāṃ kartumamuṣya vāsavajitā jāto raṇastoraṇe || 40||

सङ्ग्रामदुर्दिने तस्मिञ्जहर्ष शरवर्षिणि ।बर्हीव मेघनादेन मेघनादेन मारुतिः ॥ ४१ ॥

saṅgrāmadurdine tasmiñjaharṣa śaravarṣiṇi |barhīva meghanādena meghanādena mārutiḥ || 41 ||

तदनु यातुधान बल प्रधान निधनक्रुद्धो विविधायुध वैतथ्यं विमृश्य विजयश्रीसङ्गत गन्धं गन्धवह नन्दनं सतानन्दास्त्रेण बबन्ध दशकन्धरात्मजः ॥तेन दिव्यास्त्रेण विवशशरीरमेनं पिशिताशनाः शण वल्कलैर्बबन्धुः ॥स मारुतेर्नैऋतपाशजन्माबन्धोऽभवद्बन्धविमोक्षहेतुः ।पुरा पुलस्त्यान्वयपांसनेनबन्दीकृतानां सुरसुन्दरीणाम् ॥ ४२॥

tadanu yātudhāna bala pradhāna nidhanakruddho vividhāyudha vaitathyaṃ vimṛśya vijayaśrīsaṅgata gandhaṃ gandhavaha nandanaṃ satānandāstreṇa babandha daśakandharātmajaḥ ||tena divyāstreṇa vivaśaśarīramenaṃ piśitāśanāḥ śaṇa valkalairbabandhuḥ ||sa māruternaiṛtapāśajanmābandho'bhavadbandhavimokṣahetuḥ |purā pulastyānvayapāṃsanenabandīkṛtānāṃ surasundarīṇām || 42||

तदनन्तरमितर हननासहतया निह्रुतस्य दिव्यास्त्रस्य प्रभावं विभावयन् विभावरी चरपति तनूजः पवन तनयं निज पितृ समीपमुपनिनाय ॥सोऽयं ददर्श दशकन्धरमन्धकारिलीलाद्रितोलनपरीक्षितबाहुवीर्यम् ।बन्दीकृतेन्द्रपुरवारवधूकराग्रव्याधूतचामरमरुच्चलितोत्तरीयम् ॥ ४३॥

tadanantaramitara hananāsahatayā nihrutasya divyāstrasya prabhāvaṃ vibhāvayan vibhāvarī carapati tanūjaḥ pavana tanayaṃ nija pitṛ samīpamupanināya ||so'yaṃ dadarśa daśakandharamandhakārilīlādritolanaparīkṣitabāhuvīryam |bandīkṛtendrapuravāravadhūkarāgravyādhūtacāmaramaruccalitottarīyam || 43||

आपाटलाधरपुटान्तविराजमानदंष्ट्रामहःप्रसरशारशारीरकान्तिम् ।सन्ध्याम्बुदान्तरितमध्यसुधामयूखरेखाभिराममिव वासवनीलशैलम् ॥ ४४॥

āpāṭalādharapuṭāntavirājamānadaṃṣṭrāmahaḥprasaraśāraśārīrakāntim |sandhyāmbudāntaritamadhyasudhāmayūkharekhābhirāmamiva vāsavanīlaśailam || 44||

सङ्ग्रामकेलिपरिघट्टनभग्नमग्नदिग्दन्तिदन्तकृतमुद्रभुजान्तरालम् ।छायात्मना प्रतितरङ्गविराजमानशीतांशुमण्डलसनाथमिवाम्बुराशिम् ॥ ४५॥

saṅgrāmakeliparighaṭṭanabhagnamagnadigdantidantakṛtamudrabhujāntarālam |chāyātmanā pratitaraṅgavirājamānaśītāṃśumaṇḍalasanāthamivāmburāśim || 45||

निश्रेयसप्रणयिनीं पदवीं निरोद्धुंत्रैलोक्यपापपरिपाकमिवात्तरूपम् ।सूर्येन्दुपावकमहांसि तपोबलेनजित्वा यथेच्छमभिषिक्तमिवान्धकारम् ॥ ४६॥

niśreyasapraṇayinīṃ padavīṃ niroddhuṃtrailokyapāpaparipākamivāttarūpam |sūryendupāvakamahāṃsi tapobalenajitvā yathecchamabhiṣiktamivāndhakāram || 46||

सोऽपि प्लवङ्गमभिवीक्ष्य समीरपुत्रंचित्रीयमाणहृदयः पिशिताशनेन्द्रः ।कैलासशैलचलनागसि शापदायीनन्दीश्वरः स्वयमुपागत इत्यमंस्त ॥ ४७॥

so'pi plavaṅgamabhivīkṣya samīraputraṃcitrīyamāṇahṛdayaḥ piśitāśanendraḥ |kailāsaśailacalanāgasi śāpadāyīnandīśvaraḥ svayamupāgata ityamaṃsta || 47||

ततः प्रहस्तेन विहित विविधानुयोगः प्रत्यभाषत रावणं मारुतिः ॥अयमहमर्हपतिकुलतिलकस्य सत्यसन्धस्य पितृनियोग समुपगत वनवासनिरतस्य शूर्पकाराति बाधित शूर्पणखा प्राप्तवैरूप्य कुप्यत् खरप्रमुख निशिचरबल पलाल जाल कल्पान्तानलकल्प शिलीमुखस्य कपटहरिणहननसमय परिमुषित दारान्वेषण सञ्जातसुग्रीवसख्यस्य समुत्खात वालिकण्टकस्य दुर्वृत्त क्षत्रवंशवन पवनसारथेस्तपोनिधेर्जामदग्न्यस्य भुजबलावलेप लोपहेतोः श्रीमतो दाशरथेर्दूतोऽहं । सीतामार्ग मार्गणाय दिशि दिशि तपनतनय प्रेषितानां वानराणामेकतमः समुद्रलङ्घन जङ्घालस्तव नगर प्रमदवन सीमनि रघुवरधर्मदारान् प्रणम्य प्रतिष्ठासुर्मदीयमागमनं प्रकाशयितुं प्रमथिताशोकवनिकानोकहनिवहस्त्वद्दर्शन कुतूहलेन केवलमनुभूत नैरृतलूता तन्तुसन्नहनस्तव परिसरमुपासरम् ॥आनाकलोकपरिकीर्तितसच्चरित्रमत्रोपरुद्ध्य रघुवंशपतेः कलत्रम् ।वैतानवेदिजनितं पवमानबन्धुंवस्त्रेण बन्द्धुमविनीत कथं यतेथाः ॥ ४८॥

tataḥ prahastena vihita vividhānuyogaḥ pratyabhāṣata rāvaṇaṃ mārutiḥ ||ayamahamarhapatikulatilakasya satyasandhasya pitṛniyoga samupagata vanavāsaniratasya śūrpakārāti bādhita śūrpaṇakhā prāptavairūpya kupyat kharapramukha niśicarabala palāla jāla kalpāntānalakalpa śilīmukhasya kapaṭahariṇahananasamaya parimuṣita dārānveṣaṇa sañjātasugrīvasakhyasya samutkhāta vālikaṇṭakasya durvṛtta kṣatravaṃśavana pavanasārathestaponidherjāmadagnyasya bhujabalāvalepa lopahetoḥ śrīmato dāśaratherdūto'haṃ | sītāmārga mārgaṇāya diśi diśi tapanatanaya preṣitānāṃ vānarāṇāmekatamaḥ samudralaṅghana jaṅghālastava nagara pramadavana sīmani raghuvaradharmadārān praṇamya pratiṣṭhāsurmadīyamāgamanaṃ prakāśayituṃ pramathitāśokavanikānokahanivahastvaddarśana kutūhalena kevalamanubhūta nairṛtalūtā tantusannahanastava parisaramupāsaram ||ānākalokaparikīrtitasaccaritramatroparuddhya raghuvaṃśapateḥ kalatram |vaitānavedijanitaṃ pavamānabandhuṃvastreṇa banddhumavinīta kathaṃ yatethāḥ || 48||

किं च ॥प्रेङ्खन्ती पिशिताशया रणमुखे सौमित्रिपत्रिक्षतंत्वद्गात्रं परितः पतत्रिपरिषच्छत्रच्छविं मा गमत् ।द्राक्पौलस्त्य पुलस्त्यवंशविलये सम्भाविते त्वत्कृतेकान्तानां नयनान्तवान्तसलिलं मा भून्निवापोदकम् ॥ ४९॥

kiṃ ca ||preṅkhantī piśitāśayā raṇamukhe saumitripatrikṣataṃtvadgātraṃ paritaḥ patatripariṣacchatracchaviṃ mā gamat |drākpaulastya pulastyavaṃśavilaye sambhāvite tvatkṛtekāntānāṃ nayanāntavāntasalilaṃ mā bhūnnivāpodakam || 49||

बद्धादरोऽपि परदारपरिग्रहे त्वमिक्ष्वाकुनायककलत्रमनार्य मा गाः ।वाताशनोऽहमिति किं विनतासुतस्यश्वासानिलाय भुजगः स्पृहयालुतालुः ॥ ५०॥

baddhādaro'pi paradāraparigrahe tvamikṣvākunāyakakalatramanārya mā gāḥ |vātāśano'hamiti kiṃ vinatāsutasyaśvāsānilāya bhujagaḥ spṛhayālutāluḥ || 50||

बाहुचन्दननिषङ्गकोटरादुद्धृतो रघुपतेः शरोरगः ।प्राणवायुमविनीत तावकंकालयापनमपास्य पास्यति ॥ ५१॥

bāhucandananiṣaṅgakoṭarāduddhṛto raghupateḥ śaroragaḥ |prāṇavāyumavinīta tāvakaṃkālayāpanamapāsya pāsyati || 51||

किं बहुना ॥मायामृगे समरनाटकसूत्रधारेशाखामृगे च भवतः प्रतिकूलवाले ।दृष्टोद्यमस्य रघुनायकसायकस्यमुक्त्वा प्रणामकवचं कवचं किमन्यत् ॥ ५२॥

kiṃ bahunā ||māyāmṛge samaranāṭakasūtradhāreśākhāmṛge ca bhavataḥ pratikūlavāle |dṛṣṭodyamasya raghunāyakasāyakasyamuktvā praṇāmakavacaṃ kavacaṃ kimanyat || 52||

एवं निशम्य कुपितः पिशिताशनेन्द्रःप्राणानमुष्य हरतेति भटानवादीत् ।आजन्मशुद्धमतिरत्र विभीषणस्तंदूतो न वध्य इति शास्त्रगिरा रुरोध ॥ ५३॥

evaṃ niśamya kupitaḥ piśitāśanendraḥprāṇānamuṣya harateti bhaṭānavādīt |ājanmaśuddhamatiratra vibhīṣaṇastaṃdūto na vadhya iti śāstragirā rurodha || 53||

रावणोऽपि विभीषण भाषणमङ्गीकृत्य प्लवङ्गानामङ्गेषु लाङ्गूलमेव वरम् । तदेव कार्पास वाससा संवीतं वह्नि सात्कृत्य चत्वरे चत्वरे दोषानुद्घोष्य सप्रहारं नगरं परितः सञ्चारयत इति राक्षसानादिदेश ॥तेषु तथा कुर्वाणेषु ॥निर्णयाविषयमस्य वालतःकर्णिकारनिकुरुम्बकर्बुरः ।निर्निमेषगणभाग्यसञ्चयादुन्मिमेष भगवानुषर्बुधः ॥ ५४॥

rāvaṇo'pi vibhīṣaṇa bhāṣaṇamaṅgīkṛtya plavaṅgānāmaṅgeṣu lāṅgūlameva varam | tadeva kārpāsa vāsasā saṃvītaṃ vahni sātkṛtya catvare catvare doṣānudghoṣya saprahāraṃ nagaraṃ paritaḥ sañcārayata iti rākṣasānādideśa ||teṣu tathā kurvāṇeṣu ||nirṇayāviṣayamasya vālataḥkarṇikāranikurumbakarburaḥ |nirnimeṣagaṇabhāgyasañcayādunmimeṣa bhagavānuṣarbudhaḥ || 54||

एतद्वृत्तान्तमारक्षिक राक्षसीगण गर्वोदीर्ण वर्णितमाकर्ण्य दूयमान मानसा जानकी हुताशनमुपस्थाय शीतो भव हनूमतः इति प्राञ्जलिः प्रार्थयत ॥घोरस्य राघवकलत्रतपोमयाग्नेर्मा भूवमिन्धनमहं क्षणमित्यवेत्य ।शैत्यं वितत्य दहनः पवमानसूनोर्वालाग्रसीम्नि मणिदीप इवावतस्थे ॥ ५५॥

etadvṛttāntamārakṣika rākṣasīgaṇa garvodīrṇa varṇitamākarṇya dūyamāna mānasā jānakī hutāśanamupasthāya śīto bhava hanūmataḥ iti prāñjaliḥ prārthayata ||ghorasya rāghavakalatratapomayāgnermā bhūvamindhanamahaṃ kṣaṇamityavetya |śaityaṃ vitatya dahanaḥ pavamānasūnorvālāgrasīmni maṇidīpa ivāvatasthe || 55||

तदनु पवनतनयोऽपि पुरमिदं न खलु सुव्यक्तं नक्तमालोकयम् । तस्मादनलसाक्षिकमेव पुरमखिलमालोकयामि इति यामिनीचर गणं परिचित तोरणपरिघेण जघान ॥सीताभिधानकमलां प्रभवे प्रदातुंलङ्कार्णवं क्षुभित सैन्य तरङ्ग भीमम् ।वेधा ममन्थ किल रज्जुभुजङ्गराजभोगावृतेन पवनात्मजमन्दरेण ॥ ५६॥

tadanu pavanatanayo'pi puramidaṃ na khalu suvyaktaṃ naktamālokayam | tasmādanalasākṣikameva puramakhilamālokayāmi iti yāminīcara gaṇaṃ paricita toraṇaparigheṇa jaghāna ||sītābhidhānakamalāṃ prabhave pradātuṃlaṅkārṇavaṃ kṣubhita sainya taraṅga bhīmam |vedhā mamantha kila rajjubhujaṅgarājabhogāvṛtena pavanātmajamandareṇa || 56||

अथ दह्यमानायां लङ्कायाम् ॥रक्षःस्त्रीवदनारविन्दरजनीं विश्वम्भराबर्हिणीवर्षारम्भदशां दशाननयशः कादम्बकादम्बिनीम् ।वैधव्योचित वेषनिश्चितमनो लङ्कावधूटीजटांवैदेह्यास्त्रिजटासमां समकिरद्धूम्यां हनूमान्दिवि ॥ ५७॥

atha dahyamānāyāṃ laṅkāyām ||rakṣaḥstrīvadanāravindarajanīṃ viśvambharābarhiṇīvarṣārambhadaśāṃ daśānanayaśaḥ kādambakādambinīm |vaidhavyocita veṣaniścitamano laṅkāvadhūṭījaṭāṃvaidehyāstrijaṭāsamāṃ samakiraddhūmyāṃ hanūmāndivi || 57||

अपि च ॥एतद्विक्रमवीक्षणेन जनितामानन्दबाष्पोद्गतिंरक्षोनाथभयात्पिधातुमनसां विद्याधराणां मुदा* ।व्याजव्याहृतये यथा परिणमेद्धूम्या तथोज्जृम्भतेस्वर्लोकेऽपि कलिन्दशैलतनयाकल्लोलशङ्कावहा ॥ ५८॥

api ca ||etadvikramavīkṣaṇena janitāmānandabāṣpodgatiṃrakṣonāthabhayātpidhātumanasāṃ vidyādharāṇāṃ mudā* |vyājavyāhṛtaye yathā pariṇameddhūmyā tathojjṛmbhatesvarloke'pi kalindaśailatanayākallolaśaṅkāvahā || 58||

*तदा इति पाठभेदः ॥आदौ नीलांशुकश्रीस्तदनु मरकताबद्धनीवीविभूतिःकस्तूरीपङ्कभङ्गी क्षणमपि विकचेन्दीवरस्रक्सपत्नी ।पश्चात्स्निग्धाञ्जनाभा जघनकुचकटीकण्ठनेत्रेषु जातादिक्कान्तानां तदानीं दशमुखनगरीदाहसम्भूतधूम्या ॥ ५९॥

*tadā iti pāṭhabhedaḥ ||ādau nīlāṃśukaśrīstadanu marakatābaddhanīvīvibhūtiḥkastūrīpaṅkabhaṅgī kṣaṇamapi vikacendīvarasraksapatnī |paścātsnigdhāñjanābhā jaghanakucakaṭīkaṇṭhanetreṣu jātādikkāntānāṃ tadānīṃ daśamukhanagarīdāhasambhūtadhūmyā || 59||

हा तात हा जननि हा सुत हा सहायहा पौत्र हा प्रियसखि क्व नु हा हतोऽस्मि ।इत्यादि पौरपरिदेवनभारवाग्भिरापूरि रावणपुरी शिखिना परीता ॥ ६०॥

hā tāta hā janani hā suta hā sahāyahā pautra hā priyasakhi kva nu hā hato'smi |ityādi pauraparidevanabhāravāgbhirāpūri rāvaṇapurī śikhinā parītā || 60||

यैर्वृन्दारकसुन्दरीजनमुखे नीराजनं निर्मितंनिर्मेघे गगनेऽपि यैर्विरचिता सौदामिनीसंहतिः ।ते द्वित्राण्यपि वासराणि न गता निर्वाणमौर्वानलज्वालाडम्बरमम्बुधौ विदधिरे वालानलोद्यत्कणाः ॥ ६१॥

yairvṛndārakasundarījanamukhe nīrājanaṃ nirmitaṃnirmeghe gagane'pi yairviracitā saudāminīsaṃhatiḥ |te dvitrāṇyapi vāsarāṇi na gatā nirvāṇamaurvānalajvālāḍambaramambudhau vidadhire vālānalodyatkaṇāḥ || 61||

आदीप्यमानपवनात्मज वालसङ्गादङ्गारशेषविभवामवलोक्य लङ्काम् ।व्योम्नि स्थिता निशिचराः स्वगृहाणि नूनंनिर्वापयन्त इव नेत्रभवैः पयोभिः ॥ ६२ ॥

ādīpyamānapavanātmaja vālasaṅgādaṅgāraśeṣavibhavāmavalokya laṅkām |vyomni sthitā niśicarāḥ svagṛhāṇi nūnaṃnirvāpayanta iva netrabhavaiḥ payobhiḥ || 62 ||

चक्रे शक्रजिदाज्ञया रणमुखे यत्कर्म रक्षोगणस्तत्कर्तुं क्षणदाचरक्षितिभुजा युक्तोऽप्यशक्तो भवेत् ।सप्तार्चिश्च हनूमता परिचितो लङ्कामधाक्षीद्यथातत्पित्रा मरुता युतोऽपि न तथा दाहक्रियायां पटुः ॥ ६३॥

cakre śakrajidājñayā raṇamukhe yatkarma rakṣogaṇastatkartuṃ kṣaṇadācarakṣitibhujā yukto'pyaśakto bhavet |saptārciśca hanūmatā paricito laṅkāmadhākṣīdyathātatpitrā marutā yuto'pi na tathā dāhakriyāyāṃ paṭuḥ || 63||

तस्मिन्हनूमदरणिप्रभवे हुताशेशुद्धिं विधाय पतिमेव समेतुमैच्छत् ।लङ्केश्वरेण रणकेलिकुतूहलेनबाहोर्बलादपहृता सुरराजलक्ष्मीः ॥ ६४॥

tasminhanūmadaraṇiprabhave hutāśeśuddhiṃ vidhāya patimeva sametumaicchat |laṅkeśvareṇa raṇakelikutūhalenabāhorbalādapahṛtā surarājalakṣmīḥ || 64||

वाचामिदानीं किमु विस्तरेणलङ्कापुरीं रावणबाहुगुप्ताम् ।काकुत्स्थदूतोऽयमुपेत्य चक्रेकृतान्तदूतस्य सुखप्रवेशाम् ॥ ६५॥

vācāmidānīṃ kimu vistareṇalaṅkāpurīṃ rāvaṇabāhuguptām |kākutsthadūto'yamupetya cakrekṛtāntadūtasya sukhapraveśām || 65||

पौलस्त्यपातकिसमागमजायमानमेनः पुनान इव वानरयायजूकः ।निर्वर्तिताक्षविजयो निजवालवह्नौहुत्वा पलाशसमिधः सुगतिर्बभूव ॥ ६६ ॥

paulastyapātakisamāgamajāyamānamenaḥ punāna iva vānarayāyajūkaḥ |nirvartitākṣavijayo nijavālavahnauhutvā palāśasamidhaḥ sugatirbabhūva || 66 ||

लङ्कादाहेऽप्यनार्तां रघुपतिदयितां चारणोक्त्या विदित्वासानन्दस्तां प्रणम्य प्रतिगमनविधौ प्राप्य तस्या नियोगम् ।आरुह्यारिष्टशैलं निधिमपि पयसां स्वैरमुत्तीर्य वेगाच्चक्रे गत्वा महेन्द्रं प्लवगकुलपतीन्पूर्णकामान्हनूमान् ॥ ६७॥

laṅkādāhe'pyanārtāṃ raghupatidayitāṃ cāraṇoktyā viditvāsānandastāṃ praṇamya pratigamanavidhau prāpya tasyā niyogam |āruhyāriṣṭaśailaṃ nidhimapi payasāṃ svairamuttīrya vegāccakre gatvā mahendraṃ plavagakulapatīnpūrṇakāmānhanūmān || 67||

अथ यथार्हं सैन्याधिपान् संमान्य मारुतिस्तैरनुयुक्तः स्व वृत्तान्तमखिलमाख्यातवान् ॥तदनु पवनतनय वचनमुदिता वानर वरूथिनी यूथनाथानुयाता तद्दर्शन जनितमानन्दमानन्दशरधौ दाशरथौ सुग्रीवे च संविभज्येव विवक्षितुमहमहमिकया धावन्ती मध्येसरणि दधिमुखकृतावनं मधुवनं हनूमदनुमत्याभिभूय मधुपान सुखमनुबभूव ॥अथाब्रवीद्गिरिवरतुङ्गमङ्गदंकृताञ्जलिर्दधिमुख एष रोषवान् ।वलीमुखान्मधुभजने शिलीमुखान्भवानिमान्झटिति निवारयेदिति ॥ ६८॥

atha yathārhaṃ sainyādhipān saṃmānya mārutistairanuyuktaḥ sva vṛttāntamakhilamākhyātavān ||tadanu pavanatanaya vacanamuditā vānara varūthinī yūthanāthānuyātā taddarśana janitamānandamānandaśaradhau dāśarathau sugrīve ca saṃvibhajyeva vivakṣitumahamahamikayā dhāvantī madhyesaraṇi dadhimukhakṛtāvanaṃ madhuvanaṃ hanūmadanumatyābhibhūya madhupāna sukhamanubabhūva ||athābravīdgirivaratuṅgamaṅgadaṃkṛtāñjalirdadhimukha eṣa roṣavān |valīmukhānmadhubhajane śilīmukhānbhavānimānjhaṭiti nivārayediti || 68||

अयमप्येनमवोचत् ॥दशमुखपुरमध्ये वीक्षिता मैथिलीतिश्रवणमधु वितीर्णं येन वीरेण मह्यम् ।दधिमुख यदि सोऽयं भाषते को निरुन्ध्यान्मधु पिबतु यथेच्छं वाहिनी वानराणाम् ॥ ६९॥

ayamapyenamavocat ||daśamukhapuramadhye vīkṣitā maithilītiśravaṇamadhu vitīrṇaṃ yena vīreṇa mahyam |dadhimukha yadi so'yaṃ bhāṣate ko nirundhyānmadhu pibatu yathecchaṃ vāhinī vānarāṇām || 69||

तदनु भयवश समुपगत दधिमुख वचन विदित मधुवन कदन परिगणित जनक दुहितृ दर्शन जनित प्रमदभर भरितस्तपनतनयस्तत्र तनुविकृतिमतनुत दधिमुखागमन निमित्त सम्पत्तिम् ॥आरुह्याद्रिमथावरुह्य विपिनान्यासाद्य नानाफलान्यास्वाद्य प्लुतमारचय्य वदनैरापाद्य वाद्यक्रमान् ।आलिङ्ग्य द्रुममक्रमं मदवशादाधूय पुच्छच्छटामारादाविरभूदहम्प्रथमिकापीना कपीनां चमूः ॥ ७०॥

tadanu bhayavaśa samupagata dadhimukha vacana vidita madhuvana kadana parigaṇita janaka duhitṛ darśana janita pramadabhara bharitastapanatanayastatra tanuvikṛtimatanuta dadhimukhāgamana nimitta sampattim ||āruhyādrimathāvaruhya vipinānyāsādya nānāphalānyāsvādya plutamāracayya vadanairāpādya vādyakramān |āliṅgya drumamakramaṃ madavaśādādhūya pucchacchaṭāmārādāvirabhūdahamprathamikāpīnā kapīnāṃ camūḥ || 70||

निद्राक्षयादरुणितेन समीरपुत्रःसौमित्रिनेत्रयुगलेन निपीयमानः ।चूडामणिं करतले कलयन्ववन्देपादारविन्दयुगलं भरताग्रजस्य ॥ ७१॥

nidrākṣayādaruṇitena samīraputraḥsaumitrinetrayugalena nipīyamānaḥ |cūḍāmaṇiṃ karatale kalayanvavandepādāravindayugalaṃ bharatāgrajasya || 71||

अक्लेशसम्भूतगतागताभ्यांवितीर्णविस्तीर्णमहार्णवोऽपि ।आनन्दसिन्धौ पृतनासमक्षमक्षस्य हन्ता नितरां ममज्ज ॥ ७२॥

akleśasambhūtagatāgatābhyāṃvitīrṇavistīrṇamahārṇavo'pi |ānandasindhau pṛtanāsamakṣamakṣasya hantā nitarāṃ mamajja || 72||

आनीतचूडामणिसंनिधानादाविःप्रमोदेन रघूद्वहेन ।तत्रानुयुक्तः पवनात्मजन्माविज्ञापयामास कृतप्रणामः ॥ ७३॥

ānītacūḍāmaṇisaṃnidhānādāviḥpramodena raghūdvahena |tatrānuyuktaḥ pavanātmajanmāvijñāpayāmāsa kṛtapraṇāmaḥ || 73||

लङ्कापुरोपवनसीम्न्यथ राजपुत्रीमालोकयं निशिचरीगणबाध्यमानाम् ।केनापि पातकवशेन सुपर्णलोकेबन्दीकृतामिव भुजङ्गमराजकन्याम् ॥ ७४॥

laṅkāpuropavanasīmnyatha rājaputrīmālokayaṃ niśicarīgaṇabādhyamānām |kenāpi pātakavaśena suparṇalokebandīkṛtāmiva bhujaṅgamarājakanyām || 74||

देव्यास्त्वदीयान्वयकीर्तनेनत्वन्मुद्रया च व्यपनीय शोकम् ।वार्तामभिज्ञानमयीमयाचंप्रस्थातुकामः परिपूर्णकामः ॥ ७५॥

devyāstvadīyānvayakīrtanenatvanmudrayā ca vyapanīya śokam |vārtāmabhijñānamayīmayācaṃprasthātukāmaḥ paripūrṇakāmaḥ || 75||

ब्रह्मास्त्रवित्रस्तजयन्तकृत्यांकथामभिज्ञाप्य वने प्रवृत्ताम् ।चिरं रुदन्त्या जनकेन्द्रपुत्र्याचूडामणिः प्रेषित एष तुभ्यम् ॥ ७६॥

brahmāstravitrastajayantakṛtyāṃkathāmabhijñāpya vane pravṛttām |ciraṃ rudantyā janakendraputryācūḍāmaṇiḥ preṣita eṣa tubhyam || 76||

किं बहुना ॥देव तस्याः प्रतिष्ठासूनसूनाशैकपालितान् ।मुद्रयित्वा प्रपन्नोऽहं तवाभिज्ञानमुद्रया ॥ ७७॥

kiṃ bahunā ||deva tasyāḥ pratiṣṭhāsūnasūnāśaikapālitān |mudrayitvā prapanno'haṃ tavābhijñānamudrayā || 77||

॥ इति श्रीविदर्भराजविरचिते चम्पूरामायणे सुन्दरकाण्डः समाप्तः ॥

|| iti śrīvidarbharājaviracite campūrāmāyaṇe sundarakāṇḍaḥ samāptaḥ ||