महाभारत तात्पर्यनिर्णय भावसङ्ग्रहः Shri Raghavendratirthavirachitam Mahabharatatatparyanirnayabhavasangrahah

योऽग्रेऽभूद्विश्वगर्भः सुखनिधिरमितैः वासुदेवादिरूपैःक्रीडन् देवैरजाद्यैः अगणितसुगुणो नित्यनीचोच्चभावैः ।वेदैर्वेद्योऽस्तदोषोऽप्यसुरजनमनो मोहयन् मर्त्यवृत्याभक्तानां मुक्तिदाता द्विषदसुखकरः पातु सोऽस्मान् रमेशः ॥ १॥

yo'gre'bhūdviśvagarbhaḥ sukhanidhiramitaiḥ vāsudevādirūpaiḥkrīḍan devairajādyaiḥ agaṇitasuguṇo nityanīcoccabhāvaiḥ |vedairvedyo'stadoṣo'pyasurajanamano mohayan martyavṛtyābhaktānāṃ muktidātā dviṣadasukhakaraḥ pātu so'smān rameśaḥ || 1||

सद्ग्रन्थानां समूहे जगति विलुलिते येन तद्भावमुच्चैःवक्तुं मध्वो नियुक्तो व्यधित सुवचसामुद्धृतिं भारतस्य ।वेदोत्कृष्टस्य विष्णोः परमपुरुषतां तारतम्यं सुराणांवायोर्जीवोत्तमत्वादिकमपि वदतां व्यासमीडे तमीशम् ॥ २॥

sadgranthānāṃ samūhe jagati vilulite yena tadbhāvamuccaiḥvaktuṃ madhvo niyukto vyadhita suvacasāmuddhṛtiṃ bhāratasya |vedotkṛṣṭasya viṣṇoḥ paramapuruṣatāṃ tāratamyaṃ surāṇāṃvāyorjīvottamatvādikamapi vadatāṃ vyāsamīḍe tamīśam || 2||

आदौ रूपचतुष्टयीं सृजति यो देवान् पुरानुक्रमात्ब्रह्माण्डं पुरमब्जजादिविबुधान् सृष्ट्वा हरत्यन्ततः ।स्रष्टा पूर्ववदस्य सर्वजगतो मत्स्यादिरूपैर्भवन्रामोऽभूदनुजान्वितो दशरथात् पायात् स नः श्रीपतिः ॥ ३॥

ādau rūpacatuṣṭayīṃ sṛjati yo devān purānukramātbrahmāṇḍaṃ puramabjajādivibudhān sṛṣṭvā haratyantataḥ |sraṣṭā pūrvavadasya sarvajagato matsyādirūpairbhavanrāmo'bhūdanujānvito daśarathāt pāyāt sa naḥ śrīpatiḥ || 3||

यद्वृद्धिर्जनमोहिनी मुदमिता यद्दर्शनात् सज्जनाःयेनर्षिप्रियकारिणा निशिचरीहन्त्रा क्रतू रक्षितः ।योऽहल्यां सपतिं व्यधात् हरधनुर्भङ्क्त्वाऽवहज्जानकींजेता वर्त्मनि भार्गवस्य नगरीं रामो गतोऽव्यात् स माम् ॥ ४॥

yadvṛddhirjanamohinī mudamitā yaddarśanāt sajjanāḥyenarṣipriyakāriṇā niśicarīhantrā kratū rakṣitaḥ |yo'halyāṃ sapatiṃ vyadhāt haradhanurbhaṅktvā'vahajjānakīṃjetā vartmani bhārgavasya nagarīṃ rāmo gato'vyāt sa mām || 4||

त्यक्त्वा राज्यमितो वनं वचनतो मातुश्च काकाक्षिगंदैत्यं व्यस्य विकर्णघोणखचरीबन्धून् खरादीन् खलान् ।मारीचं च निहत्य रावणहृतां सीतां विचिन्वन्निवप्राप्तो वायुसुतेन सूर्यजयुजा रामोऽवताद्वन्दितः ॥ ५॥

tyaktvā rājyamito vanaṃ vacanato mātuśca kākākṣigaṃdaityaṃ vyasya vikarṇaghoṇakhacarībandhūn kharādīn khalān |mārīcaṃ ca nihatya rāvaṇahṛtāṃ sītāṃ vicinvannivaprāpto vāyusutena sūryajayujā rāmo'vatādvanditaḥ || 5||

सुग्रीवेण सखित्वमाप्य शपथं कृत्वा वधे वालिनःतालान् सप्तविभिद्य वालिनिधनं कृत्वा स्वराज्ये स्थितम् ।मार्ताण्डिं च विधाय मारुतियुजा याम्यां दिशं गच्छतासीतान्वेषणं इच्छताब्धितरणे रामोऽवतात् संस्तुतः ॥ ६॥

sugrīveṇa sakhitvamāpya śapathaṃ kṛtvā vadhe vālinaḥtālān saptavibhidya vālinidhanaṃ kṛtvā svarājye sthitam |mārtāṇḍiṃ ca vidhāya mārutiyujā yāmyāṃ diśaṃ gacchatāsītānveṣaṇaṃ icchatābdhitaraṇe rāmo'vatāt saṃstutaḥ || 6||

यस्य श्रीहनुमाननुग्रहबलात् तीर्णाम्बुधिः लीलयालङ्कां प्राप्य निशाम्य रामदयितां भङ्क्त्वा वनं राक्षसान् ।अक्षादीन् विनिहत्य वीक्ष्य दशकं दग्ध्वा पुरीं तां पुनःतीर्णाब्धिः कपिभिर्युतो यमनमत् तं रामचन्द्रं भजे ॥ ७॥

yasya śrīhanumānanugrahabalāt tīrṇāmbudhiḥ līlayālaṅkāṃ prāpya niśāmya rāmadayitāṃ bhaṅktvā vanaṃ rākṣasān |akṣādīn vinihatya vīkṣya daśakaṃ dagdhvā purīṃ tāṃ punaḥtīrṇābdhiḥ kapibhiryuto yamanamat taṃ rāmacandraṃ bhaje || 7||

सिन्धुं दक्षिणमागतो दशमुखभ्रात्रिष्टदोऽब्ध्यर्थितोबध्वा सेतुमवाप्य राक्षसपुरीं सैन्यैः कपीनां युतः ।हत्वेन्द्रारि करीरकर्णदशकादीन् राक्षसान् जानकींआदायाप्य पुरीं स्वराज्यपदवीं प्राप्तोऽवताद्राघवः ॥ ८॥

sindhuṃ dakṣiṇamāgato daśamukhabhrātriṣṭado'bdhyarthitobadhvā setumavāpya rākṣasapurīṃ sainyaiḥ kapīnāṃ yutaḥ |hatvendrāri karīrakarṇadaśakādīn rākṣasān jānakīṃādāyāpya purīṃ svarājyapadavīṃ prāpto'vatādrāghavaḥ || 8||

प्राप्तः साम्राज्यलक्ष्मीं प्रियतमभरतं यौवराज्येऽभिषिच्यस्वीयान् रक्षन् सुतौ द्वौ जनकदुहितरि प्राप्य यज्ञैर्यजन् स्वम् ।सीताहेतोर्विमोह्य क्षितिजदितिसुतानर्थितो देवसङ्घैःसद्भिर्युक्तो हनूमद्वरद उपगतः स्वं पदं पातु रामः ॥ ९॥

prāptaḥ sāmrājyalakṣmīṃ priyatamabharataṃ yauvarājye'bhiṣicyasvīyān rakṣan sutau dvau janakaduhitari prāpya yajñairyajan svam |sītāhetorvimohya kṣitijaditisutānarthito devasaṅghaiḥsadbhiryukto hanūmadvarada upagataḥ svaṃ padaṃ pātu rāmaḥ || 9||

क्षीराब्ध्युन्मथनादिकात्मचरितं देवैर्गृणद्भिः स्तुतःसज्ञानाय पराशराख्यमुनिना यः सत्यवत्यामभूत् ।व्यासत्वेन विधाय वेदविवृतिं शास्त्राणि सर्वाण्यपिज्ञानं सत्सु निधाय सद्गतकलिं निघ्नन् स नोऽव्याद्धरिः ॥ १०॥

kṣīrābdhyunmathanādikātmacaritaṃ devairgṛṇadbhiḥ stutaḥsajñānāya parāśarākhyamuninā yaḥ satyavatyāmabhūt |vyāsatvena vidhāya vedavivṛtiṃ śāstrāṇi sarvāṇyapijñānaṃ satsu nidhāya sadgatakaliṃ nighnan sa no'vyāddhariḥ || 10||

भूपा यत्र पुरूरवः प्रभृतयो जाता विधोरन्वयेयद्वाद्या भरतादयो कुरुमुखा भीष्माम्बिकेयादयः ।भूभारक्षयकाङ्क्षिभिः सुरवरैरभ्यर्थितः श्रीपतिःतत्राविर्भवितुं सहामरवरैरिच्छन् हरिः पातु माम् ॥ ११॥

bhūpā yatra purūravaḥ prabhṛtayo jātā vidhoranvayeyadvādyā bharatādayo kurumukhā bhīṣmāmbikeyādayaḥ |bhūbhārakṣayakāṅkṣibhiḥ suravarairabhyarthitaḥ śrīpatiḥtatrāvirbhavituṃ sahāmaravarairicchan hariḥ pātu mām || 11||

देवक्यां वसुदेवतोऽग्रजयुतो जातो व्रजं यो गतोबालघ्नीशकटाक्षहा स्वजननीमान्यस्तृणावर्तहा ।यत्पूर्वं परतश्च पाण्डुतनया यत्सेवनं जज्ञिरेकर्तुं धर्ममरुद् वृषाश्विन इमं नन्दात्मजं नौमि तम् ॥ १२॥

devakyāṃ vasudevato'grajayuto jāto vrajaṃ yo gatobālaghnīśakaṭākṣahā svajananīmānyastṛṇāvartahā |yatpūrvaṃ parataśca pāṇḍutanayā yatsevanaṃ jajñirekartuṃ dharmamarud vṛṣāśvina imaṃ nandātmajaṃ naumi tam || 12||

संस्कारान् प्राप्य गर्गात् बहुशिशुचरितैः प्रीणयन् गोपगोपीःवत्सान् धेनूश्च रक्षन्नहिपतिदमनो यः पपौ काननाग्निम् ।विप्रस्त्रीप्रीतिकारी धृतधरणिधरो गोपिकाभिर्निशासुक्रीडन् मल्लांश्च कंसं न्यहनदुपगतोऽव्यात्स कृष्णः पुरीं स्वाम् ॥ १३॥

saṃskārān prāpya gargāt bahuśiśucaritaiḥ prīṇayan gopagopīḥvatsān dhenūśca rakṣannahipatidamano yaḥ papau kānanāgnim |viprastrīprītikārī dhṛtadharaṇidharo gopikābhirniśāsukrīḍan mallāṃśca kaṃsaṃ nyahanadupagato'vyātsa kṛṣṇaḥ purīṃ svām || 13||

पित्रोर्बन्धं निरस्य क्षितिपतिमकरोदुग्रसेनं गुरोर्यःपुत्रं प्रादात्परेतं युधि विजितजरासन्धपूर्वारिवर्गः ।पार्थान् पित्रा विहीनानुपगतनगरान् यस्त्वजोऽपाद्विपद्भ्यःनन्दादीनुद्धवोक्त्या गतविरहशुचः कारयन् सोऽवतान्माम् ॥ १४॥

pitrorbandhaṃ nirasya kṣitipatimakarodugrasenaṃ guroryaḥputraṃ prādātparetaṃ yudhi vijitajarāsandhapūrvārivargaḥ |pārthān pitrā vihīnānupagatanagarān yastvajo'pādvipadbhyaḥnandādīnuddhavoktyā gatavirahaśucaḥ kārayan so'vatānmām || 14||

यस्मात् व्यासस्वरूपादपि विदितसुविद्या अवापुः प्रमोदंपार्था द्रोणः सुतार्थं प्रतिगतभृगुपो यन्नियत्याऽर्थकामः ।तस्मादाप्तोरुविद्यो द्रुपदमुपगतोऽनाप्तकामोऽस्त्रविद्याःशिष्येभ्यः कौरवेभ्यो रविजनिरसनोऽदात्सनोऽव्यान्मुरारिः ॥ १५॥

yasmāt vyāsasvarūpādapi viditasuvidyā avāpuḥ pramodaṃpārthā droṇaḥ sutārthaṃ pratigatabhṛgupo yanniyatyā'rthakāmaḥ |tasmādāptoruvidyo drupadamupagato'nāptakāmo'stravidyāḥśiṣyebhyaḥ kauravebhyo ravijanirasano'dātsano'vyānmurāriḥ || 15||

भूयस्त्वागतमाहवे सह जरासन्धं नृपैर्नीतयेज्ञात्वा यस्सहजान्वितोऽतिगहनं गोमन्तमत्रागतात् ।तार्क्ष्याल्लब्धकिरीट उन्नत गिरेराप्लुत्य जित्वा रिपून्हत्वा स्वीयसृगालमात्मनगरीं प्राप्तः स नोऽव्याद्धरिः ॥ १६॥

bhūyastvāgatamāhave saha jarāsandhaṃ nṛpairnītayejñātvā yassahajānvito'tigahanaṃ gomantamatrāgatāt |tārkṣyāllabdhakirīṭa unnata girerāplutya jitvā ripūnhatvā svīyasṛgālamātmanagarīṃ prāptaḥ sa no'vyāddhariḥ || 16||

भग्नाशान् नृपतीनरीन् व्यधित यः स्वर्गाधिपाग्र्यासनेलग्नो भीष्मकसत्कृतोऽथ यवनं जघ्ने सतीमात्मनः ।निघ्नां योऽकृत रुक्मिणीं समजयद् दुर्गर्विरुक्म्यादिकान्विघ्नं सत्रजिदात्मजापतिरसौ मे घ्नन् भवेत्सर्वदा ॥ १७॥

bhagnāśān nṛpatīnarīn vyadhita yaḥ svargādhipāgryāsanelagno bhīṣmakasatkṛto'tha yavanaṃ jaghne satīmātmanaḥ |nighnāṃ yo'kṛta rukmiṇīṃ samajayad durgarvirukmyādikānvighnaṃ satrajidātmajāpatirasau me ghnan bhavetsarvadā || 17||

अस्त्रज्ञेष्वधिकोऽर्जुनोऽथ यदनुक्रोशेन भीमं विनासद्धर्मे निरतं ददौ स्वगुरवे बध्वा नृपं पार्षतम् ।पुत्रौ स द्रुपदोऽपि वह्निविबुधात् स्त्रीरूपकं प्राप्तवान्इष्टां धर्मज आप राज्यपदवीं स प्रीयतां मे हरिः ॥ १८॥

astrajñeṣvadhiko'rjuno'tha yadanukrośena bhīmaṃ vināsaddharme nirataṃ dadau svagurave badhvā nṛpaṃ pārṣatam |putrau sa drupado'pi vahnivibudhāt strīrūpakaṃ prāptavāniṣṭāṃ dharmaja āpa rājyapadavīṃ sa prīyatāṃ me hariḥ || 18||

यत्कारुण्यबलेन पाण्डुतनया निस्तीर्य नानापदोभिक्षान्नाशिन आगमाभ्यसनिनो हत्वा बकं द्रौपदीम् ।उद्वाह्याखिलभूपतीनपि रणे जित्वागताः स्वां पुरींइन्द्रप्रस्थपुरेऽवसन् कृतधरारक्षाः स नोऽव्याद्धरिः ॥ १९॥

yatkāruṇyabalena pāṇḍutanayā nistīrya nānāpadobhikṣānnāśina āgamābhyasanino hatvā bakaṃ draupadīm |udvāhyākhilabhūpatīnapi raṇe jitvāgatāḥ svāṃ purīṃindraprasthapure'vasan kṛtadharārakṣāḥ sa no'vyāddhariḥ || 19||

यः पार्थान् परिपालयन् हरिपुरे स्त्रीपुत्रसम्पद्युतान्संहर्ता शतधन्वनोऽष्टमहिषीभर्ता सुरर्षिस्तुतः ।हत्वा भौममपाहरत्सुरतरुं बह्वीरुवाहाङ्गनाःप्रायच्छद्धरिसूनवे स्वसहजां पायात्स नः केशवः ॥ २०॥

yaḥ pārthān paripālayan haripure strīputrasampadyutānsaṃhartā śatadhanvano'ṣṭamahiṣībhartā surarṣistutaḥ |hatvā bhaumamapāharatsurataruṃ bahvīruvāhāṅganāḥprāyacchaddharisūnave svasahajāṃ pāyātsa naḥ keśavaḥ || 20||

पार्थान् लब्धसभान् विधाय मयतः प्राप्तः पुरं स्वां गतःक्षेत्रं कौरवमर्कपर्वणि पुरीं सम्प्राप्य कर्ता क्रतोः ।पाण्डून् प्राप्य जरासुते विनिहते तैः कारयित्वाऽध्वरंप्राप्तः स्वं पुरमच्युतो विजयते द्यूते जितैश्च स्मृतः ॥ २१॥

pārthān labdhasabhān vidhāya mayataḥ prāptaḥ puraṃ svāṃ gataḥkṣetraṃ kauravamarkaparvaṇi purīṃ samprāpya kartā kratoḥ |pāṇḍūn prāpya jarāsute vinihate taiḥ kārayitvā'dhvaraṃprāptaḥ svaṃ puramacyuto vijayate dyūte jitaiśca smṛtaḥ || 21||

पार्था याता अरण्यं निहतनिशिचराः प्रीणयन्तो द्विजौघान्वार्तां श्रुत्वा स्वकीयामुपगतहरिणा मानिता सिन्धुराजम् ।जित्वा दुर्योधनादीन् हरिहयपुरुषव्रातबद्धान्विमोच्यप्राप्ता धर्मप्रसादं यमथ मधुरिपुं तुष्टुवुस्तं प्रपद्ये ॥ २२॥

pārthā yātā araṇyaṃ nihataniśicarāḥ prīṇayanto dvijaughānvārtāṃ śrutvā svakīyāmupagatahariṇā mānitā sindhurājam |jitvā duryodhanādīn harihayapuruṣavrātabaddhānvimocyaprāptā dharmaprasādaṃ yamatha madhuripuṃ tuṣṭuvustaṃ prapadye || 22||

अन्यं वेषमुपागताः पृथगितो गत्वा विराटालयंतद्देहस्थहरेर्निषेवणपरा मल्लं तथा कीचकान् ।हत्वा गोग्रहणोद्यतानपि कुरून् जित्वा विराटार्चिताःपार्थाः स्वान्तिकमागतं यमजितं भेजुस्तमीडेऽच्युतम् ॥ २३॥

anyaṃ veṣamupāgatāḥ pṛthagito gatvā virāṭālayaṃtaddehasthaharerniṣevaṇaparā mallaṃ tathā kīcakān |hatvā gograhaṇodyatānapi kurūn jitvā virāṭārcitāḥpārthāḥ svāntikamāgataṃ yamajitaṃ bhejustamīḍe'cyutam || 23||

यत्सम्मत्या पृषततनुजप्रेषितब्राह्मणोक्त्याराज्यं नादादनुजजनितस्याम्बिकेयोऽर्जुनस्य ।यः साहाय्यं व्यधित नगरीं कौरवाणामवाप्तःस्वोक्ते कृष्णस्तदनभिमतेऽवाप्तपार्थः स नोऽव्यात् ॥ २४॥

yatsammatyā pṛṣatatanujapreṣitabrāhmaṇoktyārājyaṃ nādādanujajanitasyāmbikeyo'rjunasya |yaḥ sāhāyyaṃ vyadhita nagarīṃ kauravāṇāmavāptaḥsvokte kṛṣṇastadanabhimate'vāptapārthaḥ sa no'vyāt || 24||

सेनां वीक्ष्य रणोन्मुखे करुणया शस्त्रोज्झितं फल्गुनंसद्गीतामुपदिश्य कार्मुकधरं चक्रेऽस्य यः सारथिः ।अन्योन्यं कुरुपाण्डवैश्च पृतनां योऽजीघनत् स्यन्दनात्यो भीष्मं निरपातयत् सुतशरैः पाण्डोस्तमीडेऽच्युतम् ॥ २५॥

senāṃ vīkṣya raṇonmukhe karuṇayā śastrojjhitaṃ phalgunaṃsadgītāmupadiśya kārmukadharaṃ cakre'sya yaḥ sārathiḥ |anyonyaṃ kurupāṇḍavaiśca pṛtanāṃ yo'jīghanat syandanātyo bhīṣmaṃ nirapātayat sutaśaraiḥ pāṇḍostamīḍe'cyutam || 25||

द्रोणे युध्यति पाण्डवैर्विनिहतं प्राग्ज्योतिषं पार्थतःकृत्वा तस्य सुते हते निशि शिवं नीत्वार्जुनं सैन्धवम् ।तद्दत्तास्त्रबलादजीघनदतो द्रोणे हते द्रौपदेःयो भीमं च निजास्त्रनम्रमकरोत् तं नौमि नारायणम् ॥ २६॥

droṇe yudhyati pāṇḍavairvinihataṃ prāgjyotiṣaṃ pārthataḥkṛtvā tasya sute hate niśi śivaṃ nītvārjunaṃ saindhavam |taddattāstrabalādajīghanadato droṇe hate draupadeḥyo bhīmaṃ ca nijāstranamramakarot taṃ naumi nārāyaṇam || 26||

यत्सामर्थ्यबलेन सूर्यतनुजे पार्थेन युद्धे जितेपश्चाच्छल्यमवाप्य सारथिवरं धर्मात्मजं सायकैः ।शीर्णाङ्गं कृतवत्यमुं शिबिरगं पार्थं च मृत्योरपात्यः पार्थेन हतेऽर्कजे नृपनुतः पायात्स नः केशवः ॥ २७॥

yatsāmarthyabalena sūryatanuje pārthena yuddhe jitepaścācchalyamavāpya sārathivaraṃ dharmātmajaṃ sāyakaiḥ |śīrṇāṅgaṃ kṛtavatyamuṃ śibiragaṃ pārthaṃ ca mṛtyorapātyaḥ pārthena hate'rkaje nṛpanutaḥ pāyātsa naḥ keśavaḥ || 27||

शल्ये धर्मसुताद्धते कुरुबले पार्थैः समस्ते हतेभीमेनानुजसंयुत् विनिहत् दुर्योधने द्रौणिना ।सुप्तानां निधने कृते निशि ततो मुक्त्वा विधेरस्त्रतःपार्थान् राज्यमितांश्च तत्सुतसुतं योऽपात्स नोऽव्याद्धरिः ॥ २८॥

śalye dharmasutāddhate kurubale pārthaiḥ samaste hatebhīmenānujasaṃyut vinihat duryodhane drauṇinā |suptānāṃ nidhane kṛte niśi tato muktvā vidherastrataḥpārthān rājyamitāṃśca tatsutasutaṃ yo'pātsa no'vyāddhariḥ || 28||

कृष्णाभ्यामपि भूसुरैर्नृपसुतो राज्येऽभिषिक्तो द्विजैःदग्धे निन्दति भिक्षुके खलतरे स्वं विप्रतीसारतः ।राज्यं त्यक्तुमथोद्यतो वचनतो यस्याप्त भीष्मात्ततःशुश्रावाखिलधर्मनिर्णयमदः कृष्णद्वयं धीमहि ॥ २९॥

kṛṣṇābhyāmapi bhūsurairnṛpasuto rājye'bhiṣikto dvijaiḥdagdhe nindati bhikṣuke khalatare svaṃ vipratīsārataḥ |rājyaṃ tyaktumathodyato vacanato yasyāpta bhīṣmāttataḥśuśrāvākhiladharmanirṇayamadaḥ kṛṣṇadvayaṃ dhīmahi || 29||

स्मृत्वा यं द्युसरित्सुतो वसुरभूद्राजा यदाशासितोनिर्दुःखोऽथ जुगोप धर्मनिरतो जित्वा स्वराज्ये कलिम् ।यः पार्थं समबोधयत् मृतशिशुं योऽजीवयत्पाण्डवैःयो यज्ञं समकारयत् बहुधनैः ध्यायामि तं केशवम् ॥ ३०॥

smṛtvā yaṃ dyusaritsuto vasurabhūdrājā yadāśāsitonirduḥkho'tha jugopa dharmanirato jitvā svarājye kalim |yaḥ pārthaṃ samabodhayat mṛtaśiśuṃ yo'jīvayatpāṇḍavaiḥyo yajñaṃ samakārayat bahudhanaiḥ dhyāyāmi taṃ keśavam || 30||

यद्युक्ताः पाण्डुपुत्राः क्षितिमथ जुगुपुः धर्मराजः त्वरावान्धर्मे यत्प्रीतयेऽभूत् पवनजवचनैराम्बिकेयं विरक्तम् ।व्यासात्मा यो वनस्थं त्वकृत निजमनोऽभीष्टवन्तं गतं स्वंनाथं पार्थाः स्मरन्तो मुमुदुरपि पदं यस्य कृष्णं तमीडे ॥ ३१॥

yadyuktāḥ pāṇḍuputrāḥ kṣitimatha jugupuḥ dharmarājaḥ tvarāvāndharme yatprītaye'bhūt pavanajavacanairāmbikeyaṃ viraktam |vyāsātmā yo vanasthaṃ tvakṛta nijamano'bhīṣṭavantaṃ gataṃ svaṃnāthaṃ pārthāḥ smaranto mumudurapi padaṃ yasya kṛṣṇaṃ tamīḍe || 31||

यो यष्टा विप्रशापाद्यदुकुलमवधीत् अर्थितोऽगात् स्वलोकंदेवैर्भैष्म्याद्युपेतो यदनु निजपदं पाण्डवा अप्यवापुः ।दैत्या यद्वेषतोऽन्धे तमसि निपतिता बुद्धरूपोऽभवद्यःकल्क्यात्मान्ते कले यः कुजननिधनकृत् पातु सोऽस्मान् मुकुन्दः ॥ ३२॥

yo yaṣṭā vipraśāpādyadukulamavadhīt arthito'gāt svalokaṃdevairbhaiṣmyādyupeto yadanu nijapadaṃ pāṇḍavā apyavāpuḥ |daityā yadveṣato'ndhe tamasi nipatitā buddharūpo'bhavadyaḥkalkyātmānte kale yaḥ kujananidhanakṛt pātu so'smān mukundaḥ || 32||

महाभारत तात्पर्यनिर्णयाशयसङ्ग्रहः ।राघवेन्द्रेण यतिना कृतः सज्जनसंविदे ॥इति श्रीराघवेन्द्रतीर्थविरचितं महाभारततात्पर्यनिर्णयभावसङ्ग्रहः सम्पूर्णः ।

mahābhārata tātparyanirṇayāśayasaṅgrahaḥ |rāghavendreṇa yatinā kṛtaḥ sajjanasaṃvide ||iti śrīrāghavendratīrthaviracitaṃ mahābhāratatātparyanirṇayabhāvasaṅgrahaḥ sampūrṇaḥ |