रामषड्गुणोपाख्यानवर्णनम्ः Rama Shadguna Upakhyana Varnanam Six Qualities of Shriram

षड्गुणानि ऐश्वर्यगुण वीर्यगुण यशोगुण श्रीःगुण ज्ञानगुण वैराग्यगुण ।

ṣaḍguṇāni aiśvaryaguṇa vīryaguṇa yaśoguṇa śrīḥguṇa jñānaguṇa vairāgyaguṇa |

ब्रह्मोवाच ।यौवराज्ये स्थितं रामं नीतिज्ञं धर्मकोविदम् ।राज्ञो नैश्चिन्त्यकर्तारं श्रियः सर्वाः प्रपेदिरे ॥ १॥

brahmovāca |yauvarājye sthitaṃ rāmaṃ nītijñaṃ dharmakovidam |rājño naiścintyakartāraṃ śriyaḥ sarvāḥ prapedire || 1||

ऐश्वर्यमतुलं वीर्यं यशस्त्रैलोक्यशीतलम् ।जानक्या सम्मिता श्रीश्च ज्ञानं स्वात्मनिदर्शनम् ॥ २॥

aiśvaryamatulaṃ vīryaṃ yaśastrailokyaśītalam |jānakyā sammitā śrīśca jñānaṃ svātmanidarśanam || 2||

वैराग्यं विषयोन्मोकं सर्वभोगसुखातिगम् ।षड्विधं भगमित्येतद्रामचन्द्रे बभूव ह ॥ ३॥

vairāgyaṃ viṣayonmokaṃ sarvabhogasukhātigam |ṣaḍvidhaṃ bhagamityetadrāmacandre babhūva ha || 3||

भुशुण्ड उवाच ।षड्विधेन भगेनैष भगवानिति शब्दितः ।तत्प्रायो विश्रुतप्रायं वेदेभ्यो बहुरूपतः ॥ ४॥

bhuśuṇḍa uvāca |ṣaḍvidhena bhagenaiṣa bhagavāniti śabditaḥ |tatprāyo viśrutaprāyaṃ vedebhyo bahurūpataḥ || 4||

तथापि न समाज्ञातं रामचन्द्रगतं भगम् ।प्रत्येकमैश्वर्यमुखं वर्णितं यद्भवादृशैः ॥ ५॥

tathāpi na samājñātaṃ rāmacandragataṃ bhagam |pratyekamaiśvaryamukhaṃ varṇitaṃ yadbhavādṛśaiḥ || 5||

ब्रह्मोवाच ।बहुधा वर्णितं वेदैर्भगवत्त्वममुष्य तत् ।भगं भाग्यं पराशक्तिरन्तरङ्गतया स्थितम् ॥ ६॥

brahmovāca |bahudhā varṇitaṃ vedairbhagavattvamamuṣya tat |bhagaṃ bhāgyaṃ parāśaktirantaraṅgatayā sthitam || 6||

स्वरूपधर्मरूपं तत् परे ब्रह्मणि राघवे ।न परो भगवांस्तस्माद्रामात् त्रैलोक्यसुन्दरात् ॥ ७॥

svarūpadharmarūpaṃ tat pare brahmaṇi rāghave |na paro bhagavāṃstasmādrāmāt trailokyasundarāt || 7||

अथ तेऽहं प्रवक्ष्यामि रामस्यैश्वर्यमुत्तमम् ।यस्याज्ञावशगा माया देवानामपि मोहिनी ॥ ८॥

atha te'haṃ pravakṣyāmi rāmasyaiśvaryamuttamam |yasyājñāvaśagā māyā devānāmapi mohinī || 8||

सापि दासीवदासीना कस्तस्मात्पर ईश्वरः ।कालोऽप्याज्ञाकरो यस्य सृष्टि स्थितिलयावहः ॥ ९॥

sāpi dāsīvadāsīnā kastasmātpara īśvaraḥ |kālo'pyājñākaro yasya sṛṣṭi sthitilayāvahaḥ || 9||

सर्वभूतैकग्रसनः सर्वभूतभयङ्करः ।आध्यात्मिकोऽधिदैवश्च स तथैवाधिभौतिकः ॥ १०॥

sarvabhūtaikagrasanaḥ sarvabhūtabhayaṅkaraḥ |ādhyātmiko'dhidaivaśca sa tathaivādhibhautikaḥ || 10||

लीलारसपदार्थानामाधारो रसवत्तरः ।आधिदैव इतिख्यातः कालो रामस्वरूपकः ॥ ११॥

līlārasapadārthānāmādhāro rasavattaraḥ |ādhidaiva itikhyātaḥ kālo rāmasvarūpakaḥ || 11||

आध्यात्मिकस्तथा कालः सूर्यरूपो जनार्दनः ।त्रयीमयः स सविता आधिदैववशानुगः ॥ १२॥

ādhyātmikastathā kālaḥ sūryarūpo janārdanaḥ |trayīmayaḥ sa savitā ādhidaivavaśānugaḥ || 12||

आधिभौतिककालोऽयमाध्यात्मिकवशानुगः ।परिणामकरः सर्वभूतानां फलभावनः ॥ १३॥

ādhibhautikakālo'yamādhyātmikavaśānugaḥ |pariṇāmakaraḥ sarvabhūtānāṃ phalabhāvanaḥ || 13||

कर्मोपासाज्ञानमार्गेष्वेको यः प्रतिबन्धकः ।भगवन्तं च तद्भक्तं सर्वथैव विमुञ्चति ॥ १४॥

karmopāsājñānamārgeṣveko yaḥ pratibandhakaḥ |bhagavantaṃ ca tadbhaktaṃ sarvathaiva vimuñcati || 14||

जीवाश्चांशा यस्य सूक्ष्माणुमात्राःस्वस्यैवाभिध्यानतः संसरन्तः ।कामक्लेशानिरानन्दरूपाःस्वस्यैवाविर्भावतः स्वेन तुल्याः ॥ १५॥

jīvāścāṃśā yasya sūkṣmāṇumātrāḥsvasyaivābhidhyānataḥ saṃsarantaḥ |kāmakleśānirānandarūpāḥsvasyaivāvirbhāvataḥ svena tulyāḥ || 15||

ब्रह्मेत्याहुर्ये च वेदान्तवाचःसत्यज्ञानानन्दपूर्णप्रकाशम् ।निर्वैशेष्यं ज्ञानिनामेकधिष्ण्यंतच्चाप्येकं यद्विभूतिस्वरूपम् ॥ १६॥

brahmetyāhurye ca vedāntavācaḥsatyajñānānandapūrṇaprakāśam |nirvaiśeṣyaṃ jñānināmekadhiṣṇyaṃtaccāpyekaṃ yadvibhūtisvarūpam || 16||

सूर्याचन्द्रौ यस्य नेत्रे विशुद्धेद्यौर्वे मूर्द्धा खं च नाभिर्विशालम् ।आशाः श्रोत्रे भूतलं पाददेशोयस्य स्थूलं रूपमेतद्विराट् सः ॥ १७॥

sūryācandrau yasya netre viśuddhedyaurve mūrddhā khaṃ ca nābhirviśālam |āśāḥ śrotre bhūtalaṃ pādadeśoyasya sthūlaṃ rūpametadvirāṭ saḥ || 17||

निराकारं निर्विशेषं निर्भेदं च निरञ्जनम् ।सर्वभूतान्तरात्मैकसूक्ष्मं तत्त्वं च यस्य तत् ॥ १८॥

nirākāraṃ nirviśeṣaṃ nirbhedaṃ ca nirañjanam |sarvabhūtāntarātmaikasūkṣmaṃ tattvaṃ ca yasya tat || 18||

योगिनां हृदयाकाशे प्रकाशं ज्ञानदीप्तितः ।यन्मायया तिरोभूय सर्वं निर्व्याप्य तिष्ठति ॥ १९॥

yogināṃ hṛdayākāśe prakāśaṃ jñānadīptitaḥ |yanmāyayā tirobhūya sarvaṃ nirvyāpya tiṣṭhati || 19||

सर्वतः पाणिपादाद्यं सर्वतोऽक्षिशिरः श्रुतिः ।एकाकारं निराकारं नानाकारं विभक्तिमत् ॥ २०॥

sarvataḥ pāṇipādādyaṃ sarvato'kṣiśiraḥ śrutiḥ |ekākāraṃ nirākāraṃ nānākāraṃ vibhaktimat || 20||

अणोरणु महच्चादिमहतो विष्वगुद्भवम् ।सैवान्तर्यामिता यस्य कस्तस्मात्पर ईश्वरः ॥ २१॥

aṇoraṇu mahaccādimahato viṣvagudbhavam |saivāntaryāmitā yasya kastasmātpara īśvaraḥ || 21||

इतीदमैश्वर्यमनन्तमेवश्रीरामसंज्ञस्य परस्य धाम्नः ।वेदेषु गीतं कविभिर्वर्णितं चततोऽप्यनन्तं वदतो मे निबोध ॥ २२॥

itīdamaiśvaryamanantamevaśrīrāmasaṃjñasya parasya dhāmnaḥ |vedeṣu gītaṃ kavibhirvarṇitaṃ catato'pyanantaṃ vadato me nibodha || 22||

अनन्तकोटिब्रह्माण्डं बिभ्रद्रोमविलः परः ।पुरुषः सोऽपि यस्यांशः कस्तस्मात् पर ईश्वरः ॥ २३॥

anantakoṭibrahmāṇḍaṃ bibhradromavilaḥ paraḥ |puruṣaḥ so'pi yasyāṃśaḥ kastasmāt para īśvaraḥ || 23||

यस्य लीलैव कैवल्यं जीवानां सम्प्रगायताम् ।ब्रह्मादीनामप्यगम्यं कस्तस्मात्पर ईश्वरः ॥ २४॥

yasya līlaiva kaivalyaṃ jīvānāṃ sampragāyatām |brahmādīnāmapyagamyaṃ kastasmātpara īśvaraḥ || 24||

सृजत्या विशते भूयो साक्षीव निखिलं जगत् ।जीवेनैवात्मरूपेण तथान्तर्यामिरूपतः ॥ २५॥

sṛjatyā viśate bhūyo sākṣīva nikhilaṃ jagat |jīvenaivātmarūpeṇa tathāntaryāmirūpataḥ || 25||

विक्रीडति विशेषेण निजलीलारसात्मकः ।सहजानन्दिनीशक्त्या कस्तस्मात् पर ईश्वरः ॥ २६॥

vikrīḍati viśeṣeṇa nijalīlārasātmakaḥ |sahajānandinīśaktyā kastasmāt para īśvaraḥ || 26||

एक एव द्विरूपेण नानालीलार्थरूपतः ।नित्याविर्भूत एवासौ भुङ्क्ते स्वानन्दधोरणीम् ॥ २७॥

eka eva dvirūpeṇa nānālīlārtharūpataḥ |nityāvirbhūta evāsau bhuṅkte svānandadhoraṇīm || 27||

अप्राकृतैः प्राकृतैश्च वस्तुभिः स्वैस्तदर्थकैः ।नटवत् कुरुते केलीः कस्तस्मात् पर ईश्वरः ॥ २८॥

aprākṛtaiḥ prākṛtaiśca vastubhiḥ svaistadarthakaiḥ |naṭavat kurute kelīḥ kastasmāt para īśvaraḥ || 28||

यथा कश्चिन्महाराजो निजेच्छामनुरुध्य वै ।अशक्यं च सुशक्यं च दुःशक्यं च विधाय हि ॥ २९॥

yathā kaścinmahārājo nijecchāmanurudhya vai |aśakyaṃ ca suśakyaṃ ca duḥśakyaṃ ca vidhāya hi || 29||

अन्यथा कुरुते भूयः करोति न करोति च ।यथा प्राचीनवस्तूनि कृतानि स्वयमादरात् ॥ ३०॥

anyathā kurute bhūyaḥ karoti na karoti ca |yathā prācīnavastūni kṛtāni svayamādarāt || 30||

प्राकारगोपुरादीनि भङ्क्त्वोद्यानवनादिकम् ।कुरुते तत्पुनर्भङ्क्त्वा प्राकारगोपुरादिकम् ॥ ३१॥

prākāragopurādīni bhaṅktvodyānavanādikam |kurute tatpunarbhaṅktvā prākāragopurādikam || 31||

एवं स्वयं कृतान्येव कुरुते स्वेच्छयान्यथा ।निजलीलारसैकार्थं कस्तस्मात् पर ईश्वरः ॥ ३२॥

evaṃ svayaṃ kṛtānyeva kurute svecchayānyathā |nijalīlārasaikārthaṃ kastasmāt para īśvaraḥ || 32||

मत्स्यो भूत्वा कदाप्येष भक्तरक्षाविचक्षणः ।लक्षैकयोजनायामशृङ्गस्थापितपोतकः ॥ ३३॥

matsyo bhūtvā kadāpyeṣa bhaktarakṣāvicakṣaṇaḥ |lakṣaikayojanāyāmaśṛṅgasthāpitapotakaḥ || 33||

प्रलयार्णवनिर्मग्नां वेदवाचमुपाहरत् ।तत्कालोचितमाधुर्यवेषविग्रहशोभितः ॥ ३४॥

pralayārṇavanirmagnāṃ vedavācamupāharat |tatkālocitamādhuryaveṣavigrahaśobhitaḥ || 34||

सत्यव्रताय बहुशो वेदानां हार्दमुक्तवान् ।चकच्चकायमानाङ्गः शुद्धसत्त्वमुपाविशत् ॥ ३५॥

satyavratāya bahuśo vedānāṃ hārdamuktavān |cakaccakāyamānāṅgaḥ śuddhasattvamupāviśat || 35||

कदाचित् कच्छपाकारो मन्दराचलधारणात् ।ईषत्कण्डूतिसुखवाट् देवानां हितमाचरत् ॥ ३६॥

kadācit kacchapākāro mandarācaladhāraṇāt |īṣatkaṇḍūtisukhavāṭ devānāṃ hitamācarat || 36||

कदाचिद्दिव्यवाराहरूपभृत् सन्निवेशवान् ।कल्पान्तसमयाम्भोधिजलवृन्दं विनिर्धवन् ॥ ३७॥

kadāciddivyavārāharūpabhṛt sanniveśavān |kalpāntasamayāmbhodhijalavṛndaṃ vinirdhavan || 37||

उर्व्वीमुदवहद् भूरि सटामण्डितकन्धरः ।खुराघातैः कुलाद्रीणां कूटानि त्रोटयन् रुषा ॥ ३८॥

urvvīmudavahad bhūri saṭāmaṇḍitakandharaḥ |khurāghātaiḥ kulādrīṇāṃ kūṭāni troṭayan ruṣā || 38||

संवत्सरसहस्राणि हिरण्याक्षेण युद्धवान् ।विनयन् बाहुकण्डूतीः केवलं वीर्यसम्मदी ॥ ३९॥

saṃvatsarasahasrāṇi hiraṇyākṣeṇa yuddhavān |vinayan bāhukaṇḍūtīḥ kevalaṃ vīryasammadī || 39||

अपातयन्महेन्द्रस्य विद्वेष्टारं तमुद्धतम् ।साक्षाद्यज्ञस्वरूपेण दृष्टो ब्रह्मशिवादिभिः ॥ ४०॥

apātayanmahendrasya vidveṣṭāraṃ tamuddhatam |sākṣādyajñasvarūpeṇa dṛṣṭo brahmaśivādibhiḥ || 40||

व्यतनोत् कर्मणां संस्थाः स्वरूपेणैव तत्क्षणात् ।अथ भूयोऽपि देवोऽयं दिव्यकेवलरूपधृक् ॥ ४१॥

vyatanot karmaṇāṃ saṃsthāḥ svarūpeṇaiva tatkṣaṇāt |atha bhūyo'pi devo'yaṃ divyakevalarūpadhṛk || 41||

अरण्यादागतो रुष्टो दुर्दर्शः क्रूरविग्रहः ।षष्टिवर्षसहस्राणि दितिजेन्द्रमयोधयत् ॥ ४२॥

araṇyādāgato ruṣṭo durdarśaḥ krūravigrahaḥ |ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ditijendramayodhayat || 42||

प्रह्लादस्य हितार्थाय तथारूपो बभौ प्रभुः ।अथान्यदा बलिं नाम दैत्येन्द्रं त्रिजगत्प्रभुम् ॥ ४३॥

prahlādasya hitārthāya tathārūpo babhau prabhuḥ |athānyadā baliṃ nāma daityendraṃ trijagatprabhum || 43||

सुरेन्द्रलक्ष्मीहर्तारं प्रसभं छलमात्रतः ।पातालं वेशयामास वामनोऽथ त्रिविक्रमः ॥ ४४॥

surendralakṣmīhartāraṃ prasabhaṃ chalamātrataḥ |pātālaṃ veśayāmāsa vāmano'tha trivikramaḥ || 44||

देवैर्नरैर्मुनिगणैर्दृष्टोऽत्यद्भुतविक्रमी ।कोटिबिम्बार्कदुर्दर्शो रसनाबद्धतारकः ॥ ४५॥

devairnarairmunigaṇairdṛṣṭo'tyadbhutavikramī |koṭibimbārkadurdarśo rasanābaddhatārakaḥ || 45||

गणैर्जयेत्यभिहितस्त्रैलोक्येन विराजितः ।शुशुभे भगवान् साक्षादयमेव शुभाकृतिः ॥ ४६॥

gaṇairjayetyabhihitastrailokyena virājitaḥ |śuśubhe bhagavān sākṣādayameva śubhākṛtiḥ || 46||

अथ राजन्यवर्येषु विधर्माक्रान्तबुद्धिषु ।अब्रह्मण्येषु दुर्वृत्तेष्वात्मवीर्यविकासवान् ॥ ४७॥

atha rājanyavaryeṣu vidharmākrāntabuddhiṣu |abrahmaṇyeṣu durvṛtteṣvātmavīryavikāsavān || 47||

कुठारधारादुर्दर्शो विप्रः क्षत्रियघातकः ।दुःक्षत्ररहितां भूमि चक्रे वारैकविंशतिम् ॥ ४८॥

kuṭhāradhārādurdarśo vipraḥ kṣatriyaghātakaḥ |duḥkṣatrarahitāṃ bhūmi cakre vāraikaviṃśatim || 48||

अपोषयद् ब्राह्मणांश्च दानं कृत्वा महाद्भुतम् ।चकर्त कार्त्तवीर्यस्य दोर्दण्डद्रुममण्डलीम् ॥ ४९॥

apoṣayad brāhmaṇāṃśca dānaṃ kṛtvā mahādbhutam |cakarta kārttavīryasya dordaṇḍadrumamaṇḍalīm || 49||