रामरासवर्णनम् Rama Rasa Varnanam

ब्रह्मोवाच ।परार्द्धस्मरलावण्यं बिभ्रत् सुन्दरविग्रहः ।कामिनीनां कामरसं पोषयन् राघवो बभौ ॥ १॥

brahmovāca |parārddhasmaralāvaṇyaṃ bibhrat sundaravigrahaḥ |kāminīnāṃ kāmarasaṃ poṣayan rāghavo babhau || 1||

सीतयार्द्धाङ्गसङ्गिन्या सह केलिरसं दधत् ।ज्योत्स्नया चन्द्रवद्रामो रेजे नक्षत्रमण्डले ॥ २॥

sītayārddhāṅgasaṅginyā saha kelirasaṃ dadhat |jyotsnayā candravadrāmo reje nakṣatramaṇḍale || 2||

मुग्धानां गोकुलस्त्रीणां जानक्याविष्टचेतसाम् ।समूहं रसयन् रामो बभाराकृतिसौष्ठवम् ॥ ३॥

mugdhānāṃ gokulastrīṇāṃ jānakyāviṣṭacetasām |samūhaṃ rasayan rāmo babhārākṛtisauṣṭhavam || 3||

यन्नेति नेतीति वदन्ति वेदाःब्रह्मादयो यन्न लेभुस्तपोभिः ।तत्त्वं परं तच्छ्रुतिमूर्ध्वमृग्यंव्रजाङ्गनाभिः करयोर्गृहीतम् ॥ ४॥

yanneti netīti vadanti vedāḥbrahmādayo yanna lebhustapobhiḥ |tattvaṃ paraṃ tacchrutimūrdhvamṛgyaṃvrajāṅganābhiḥ karayorgṛhītam || 4||

गुञ्जाहारं दधदुरसिलसच्छीर्षमायूरचन्द्रोवेणुं बिम्बोष्ठदलकलितं बिभ्रदापूर्णनादम् ।स्निग्धा च श्रीर्नट इव लसद्वेश सौन्दर्यसारोबिभद्रामः प्रमुदविपिनं वल्लवीर्मोदयानः ॥ ५॥

guñjāhāraṃ dadhadurasilasacchīrṣamāyūracandroveṇuṃ bimboṣṭhadalakalitaṃ bibhradāpūrṇanādam |snigdhā ca śrīrnaṭa iva lasadveśa saundaryasārobibhadrāmaḥ pramudavipinaṃ vallavīrmodayānaḥ || 5||

द्विपरार्द्धावसानेऽपि नित्यं क्रीडति राघवः ।नान्तोऽस्य नित्यलीलानां स्वानन्दरसरूपिणः ॥ ६॥

dviparārddhāvasāne'pi nityaṃ krīḍati rāghavaḥ |nānto'sya nityalīlānāṃ svānandarasarūpiṇaḥ || 6||

राघवो मोदयन् गोपीस्ता एव सपरिच्छदाः ।एवं योगी वै रमते रामो रमयतां वरः ॥ ७॥

rāghavo modayan gopīstā eva saparicchadāḥ |evaṃ yogī vai ramate rāmo ramayatāṃ varaḥ || 7||

निर्विकारो ब्रह्मणोऽपि प्रतिष्ठा परमास्पदम् ।नास्य कामेन कोपेन लोभेन च महात्मनः ॥ ८॥

nirvikāro brahmaṇo'pi pratiṣṭhā paramāspadam |nāsya kāmena kopena lobhena ca mahātmanaḥ || 8||

मनोविकारः समभूद्यथा संसिद्धियोगिनः ।इत्येवं रामदेवस्य बाललीलां शृणोति यः ॥ ९॥

manovikāraḥ samabhūdyathā saṃsiddhiyoginaḥ |ityevaṃ rāmadevasya bālalīlāṃ śṛṇoti yaḥ || 9||

स याति रामसायुज्यं परमानन्दनिर्वृतिः (तिं ?)।अथाहमभिधास्यामि रामरासं मनोहरम् ॥ १०॥

sa yāti rāmasāyujyaṃ paramānandanirvṛtiḥ (tiṃ ?)|athāhamabhidhāsyāmi rāmarāsaṃ manoharam || 10||

अदृश्यं यत् सुरेन्द्राद्यैश्चकार रघुपुङ्गवः ।कोटिकन्दर्पलावण्यविजयी रघुपुङ्गवः ॥ ११॥

adṛśyaṃ yat surendrādyaiścakāra raghupuṅgavaḥ |koṭikandarpalāvaṇyavijayī raghupuṅgavaḥ || 11||

रामकण्टकरूपांश्च महादैत्यानजीहनत् ।तेषां वधेषु संविघ्नं सहसा विनिवारयन् ।महावीरो रामचन्द्रश्चकारातीव विक्रमम् ॥ १२॥

rāmakaṇṭakarūpāṃśca mahādaityānajīhanat |teṣāṃ vadheṣu saṃvighnaṃ sahasā vinivārayan |mahāvīro rāmacandraścakārātīva vikramam || 12||

रमणमनुदिनं यो रामचन्द्रस्य पूर्णंप्रणतमतिरधीते मानवो रामभक्तः ।स भवति शिवतुल्यो रामभक्त्या प्रपूर्णःपरमसुखनिमग्नश्चिन्मयानन्दरूपः ॥ १३॥

ramaṇamanudinaṃ yo rāmacandrasya pūrṇaṃpraṇatamatiradhīte mānavo rāmabhaktaḥ |sa bhavati śivatulyo rāmabhaktyā prapūrṇaḥparamasukhanimagnaścinmayānandarūpaḥ || 13||

इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे केलिवर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४॥

iti śrīmadādirāmāyaṇe brahmabhuśuṇḍasaṃvāde kelivarṇanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24||

भुशुण्ड उवाच ।श्रुत्वेदं रामचन्द्रस्य कौमारचरितं मम ।मनः शीतलतामेति यद्वत् पीयूषधारया ॥ १॥

bhuśuṇḍa uvāca |śrutvedaṃ rāmacandrasya kaumāracaritaṃ mama |manaḥ śītalatāmeti yadvat pīyūṣadhārayā || 1||

दत्त्वा वरं गोपिकानां नित्यमात्मप्रदं विधे ।यच्चकार रघुश्रेष्ठस्तन्नः शंसितुमर्हसि ॥ २॥

dattvā varaṃ gopikānāṃ nityamātmapradaṃ vidhe |yaccakāra raghuśreṣṭhastannaḥ śaṃsitumarhasi || 2||

चीर्णव्रतानां विप्राणां दण्डकारण्यवासिनाम् ।यथा वरं ददौ रामस्तथा मे वद विस्तरात् ॥ ३॥

cīrṇavratānāṃ viprāṇāṃ daṇḍakāraṇyavāsinām |yathā varaṃ dadau rāmastathā me vada vistarāt || 3||

द्विपरार्धान्तेऽपि नित्यं सहजानन्दलोकगः ।रासं चकार रामाभिः परमैश्वर्यभावितः ॥ ४॥

dviparārdhānte'pi nityaṃ sahajānandalokagaḥ |rāsaṃ cakāra rāmābhiḥ paramaiśvaryabhāvitaḥ || 4||

तत्रापि दिव्यरासे तु यानि यानि शुभानि च ।चक्रे रासचरित्राणि तानि मे कथय प्रभो ॥ ५॥

tatrāpi divyarāse tu yāni yāni śubhāni ca |cakre rāsacaritrāṇi tāni me kathaya prabho || 5||

एकपत्नीव्रते स्थित्वा सत्यं लोपितवान्न च ।बहुकान्तारतिं दृष्ट्वा तथा न द्वेष्टि जानकी ॥ ६॥

ekapatnīvrate sthitvā satyaṃ lopitavānna ca |bahukāntāratiṃ dṛṣṭvā tathā na dveṣṭi jānakī || 6||

तदेतत् कथयास्माकं रामचारित्रमद्भुतम् ।शृण्वतो मे महान् हर्षो रोमभेदश्च जायते ॥ ७॥

tadetat kathayāsmākaṃ rāmacāritramadbhutam |śṛṇvato me mahān harṣo romabhedaśca jāyate || 7||

गद्गदश्च तथा कण्ठे चित्तस्यैव च निर्वृतिः ।अहो धन्या अमी देवा मदङ्गविनिवासिनः ॥ ८॥

gadgadaśca tathā kaṇṭhe cittasyaiva ca nirvṛtiḥ |aho dhanyā amī devā madaṅgavinivāsinaḥ || 8||

ये पिबन्ति शुभं नित्यं रामचन्द्रकथामृतम् ।धन्योऽहं कृतकृत्यश्च तिर्यग्योनिगतोऽपि सन् ॥ ९॥

ye pibanti śubhaṃ nityaṃ rāmacandrakathāmṛtam |dhanyo'haṃ kṛtakṛtyaśca tiryagyonigato'pi san || 9||

यत्पिबाम्यमृतं ब्रह्मन् भवद्वदनविच्युतम् ।ब्रह्मोवाच ।अहो परिणता बुद्धिस्तव सम्यग्विभाति मे ॥ १०॥

yatpibāmyamṛtaṃ brahman bhavadvadanavicyutam |brahmovāca |aho pariṇatā buddhistava samyagvibhāti me || 10||

पुनः पुनः प्रश्नयसि यद्राराघवपतेः कथाम् ।वक्षाम्यहं तु वक्तव्यमवक्तव्यं कदाचन ॥ ११॥

punaḥ punaḥ praśnayasi yadrārāghavapateḥ kathām |vakṣāmyahaṃ tu vaktavyamavaktavyaṃ kadācana || 11||

गोपनीयं शुकेनापि यद् योगीन्द्रेण धीमता ।कथामृतैककुण्डस्य चत्वारो रक्षका वयम् ॥ १२॥

gopanīyaṃ śukenāpi yad yogīndreṇa dhīmatā |kathāmṛtaikakuṇḍasya catvāro rakṣakā vayam || 12||

अहं शुकश्च शेषश्च तथा देवी तु जानकी ।न ब्रूमः सकलं तत्तु गोपनीयं प्रयत्नतः ॥ १३॥

ahaṃ śukaśca śeṣaśca tathā devī tu jānakī |na brūmaḥ sakalaṃ tattu gopanīyaṃ prayatnataḥ || 13||

वाचकान् घातयिष्यामि मातृजारप्रसङ्गवत् ।अधिकारिणमालोक्य कथञ्चित् कथयामहे ॥ १४॥

vācakān ghātayiṣyāmi mātṛjāraprasaṅgavat |adhikāriṇamālokya kathañcit kathayāmahe || 14||

पञ्चाधिकारिणोऽप्यत्र षष्ठो नैवोपलभ्यते ।त्वमण्डजौत्तरेयश्च धरणी च पतिव्रता ॥ १५॥

pañcādhikāriṇo'pyatra ṣaṣṭho naivopalabhyate |tvamaṇḍajauttareyaśca dharaṇī ca pativratā || 15||

सौमित्रेयश्चोर्ध्वरेता तथा मारुतनन्दनः ।तुभ्यं मया समाख्याता कल्पेकल्पे युगे युगे ॥ १६॥

saumitreyaścordhvaretā tathā mārutanandanaḥ |tubhyaṃ mayā samākhyātā kalpekalpe yuge yuge || 16||

राममायाप्रभावेण पुनर्विस्मृतवानसि ।शुकेन चौत्तरेयाय रामचारित्रमीर्यते ॥ १७॥

rāmamāyāprabhāveṇa punarvismṛtavānasi |śukena cauttareyāya rāmacāritramīryate || 17||

इहैव शुद्धसत्त्वाय गोलोके प्रेमभागिने ।पुनश्च भगवान् शेषो व्याचष्टे धरणीं प्रति ॥ १८॥

ihaiva śuddhasattvāya goloke premabhāgine |punaśca bhagavān śeṣo vyācaṣṭe dharaṇīṃ prati || 18||

लक्ष्मणाय तथा देवी जानकी प्रत्युवाच ह ।तच्छ्रुत्वा सकलं प्रोक्तं लक्ष्मणेन हनूमते ॥ १९॥

lakṣmaṇāya tathā devī jānakī pratyuvāca ha |tacchrutvā sakalaṃ proktaṃ lakṣmaṇena hanūmate || 19||

पञ्चेमाः संहितास्तत्र सङ्क्षेपेण शृणु द्विज ।भौशुण्डी परमेयं षट्त्रिंशत्साहस्रमीरिता ॥ २०॥

pañcemāḥ saṃhitāstatra saṅkṣepeṇa śṛṇu dvija |bhauśuṇḍī parameyaṃ ṣaṭtriṃśatsāhasramīritā || 20||

चत्वारिंशत्सहस्रं तु लक्षमात्र मुदीरितम् ।हनुमत्संहितालक्षं वायुलोके विराजते ॥ २१॥

catvāriṃśatsahasraṃ tu lakṣamātra mudīritam |hanumatsaṃhitālakṣaṃ vāyuloke virājate || 21||

समुच्चयस्तु पञ्चानां मयोक्ता ब्रह्मसंहिता ।इत्येवं रामचरितं शतकोटिप्रविस्तरम् ॥ २२॥

samuccayastu pañcānāṃ mayoktā brahmasaṃhitā |ityevaṃ rāmacaritaṃ śatakoṭipravistaram || 22||

प्रतिकल्पं प्रतियुगं अन्यदन्यद् विभाव्यताम् ।नान्तस्तस्य चरित्राणां कल्पकोटिशतैरपि ॥ २३॥

pratikalpaṃ pratiyugaṃ anyadanyad vibhāvyatām |nāntastasya caritrāṇāṃ kalpakoṭiśatairapi || 23||

किञ्चित् समाधावालोक्य शृणु पुत्र निगद्यते ।यत्पृष्टं तु त्वया गोपीरामयोः क्रीडनं परम् ॥ २४॥

kiñcit samādhāvālokya śṛṇu putra nigadyate |yatpṛṣṭaṃ tu tvayā gopīrāmayoḥ krīḍanaṃ param || 24||

तत्सुगोप्यं कथं वाच्यं वक्तास्यान्नारकी ध्रुवम् ।अथापि शुद्धसत्त्वाय भक्ताय विमलात्मने ॥ २५॥

tatsugopyaṃ kathaṃ vācyaṃ vaktāsyānnārakī dhruvam |athāpi śuddhasattvāya bhaktāya vimalātmane || 25||

वाच्यमाचार्यवर्यैस्तु तच्छ्रुत्वा तत्परो भवेत् ।सत्यं सत्यं मया नित्यं चिन्त्यते मूलमन्त्रवत् ॥ २६॥

vācyamācāryavaryaistu tacchrutvā tatparo bhavet |satyaṃ satyaṃ mayā nityaṃ cintyate mūlamantravat || 26||

तद्।ह्ध्यानामृतयोगेन तिष्ठाम्याकल्पमण्डज ।तपस्तप्तं मया पूर्व तीव्रात्तीव्रतरं द्विज ॥ २७॥

tad|hdhyānāmṛtayogena tiṣṭhāmyākalpamaṇḍaja |tapastaptaṃ mayā pūrva tīvrāttīvrataraṃ dvija || 27||

तेन प्रसन्नः सीतेशः सदा मां दर्शनं ददौ ।स्वलोकं दर्शयामास गोलोकात् परतस्तु यत् ॥ २८॥

tena prasannaḥ sīteśaḥ sadā māṃ darśanaṃ dadau |svalokaṃ darśayāmāsa golokāt paratastu yat || 28||

तत्र रासविलासादि दृष्टवानहमद्भुतम् ।प्रमोदविपिने पूर्वं रामश्चक्रे सुक्रीडनम् ॥ २९॥

tatra rāsavilāsādi dṛṣṭavānahamadbhutam |pramodavipine pūrvaṃ rāmaścakre sukrīḍanam || 29||

तस्याप्यनुकृतिं कृष्णश्चक्रे वृन्दावने वने ।श्रीरामो भगवान् पूर्णः कलाभिः पुरुषोत्तमः ॥ ३०॥

tasyāpyanukṛtiṃ kṛṣṇaścakre vṛndāvane vane |śrīrāmo bhagavān pūrṇaḥ kalābhiḥ puruṣottamaḥ || 30||

कोटिलक्ष्मीसहस्राणामंशिनी जनकात्मजा ।एतयोरेव दिव्यांशौ राधाकृष्णात्मकौ व्रजे ॥ ३१॥

koṭilakṣmīsahasrāṇāmaṃśinī janakātmajā |etayoreva divyāṃśau rādhākṛṣṇātmakau vraje || 31||

कालेकाले समुद्भय कुरुतः शाश्वतीं रतिम् ।रामांशो भगवान् कृष्णः सीतांशो राधिकेश्वरी ॥ ३२॥

kālekāle samudbhaya kurutaḥ śāśvatīṃ ratim |rāmāṃśo bhagavān kṛṣṇaḥ sītāṃśo rādhikeśvarī || 32||

अन्याश्च सकला गोप्यस्तदंशांशा उदीरिताः ।द्वारिकायां रुक्मिणीयं महालक्ष्मी महेश्वरी ॥ ३३॥

anyāśca sakalā gopyastadaṃśāṃśā udīritāḥ |dvārikāyāṃ rukmiṇīyaṃ mahālakṣmī maheśvarī || 33||

अन्याश्च सत्यभामाद्यास्तदंशाः सहजात्मिकाः ।क्वचिदावेशरूपेण क्वचिदंशस्वरूपतः ॥ ३४॥

anyāśca satyabhāmādyāstadaṃśāḥ sahajātmikāḥ |kvacidāveśarūpeṇa kvacidaṃśasvarūpataḥ || 34||

क्वचित् साक्षात् स्वयं सीता रमते प्रभुणा सह ।सैव रासेश्वरी तेन रमते रासमण्डले ॥ ३५॥

kvacit sākṣāt svayaṃ sītā ramate prabhuṇā saha |saiva rāseśvarī tena ramate rāsamaṇḍale || 35||

एकधा शतधा चैव कृत्वा रूपाणि सन्ततम् ।तच्चरित्रं महागोप्यं मया ज्ञातुं न शक्यते ॥ ३६॥

ekadhā śatadhā caiva kṛtvā rūpāṇi santatam |taccaritraṃ mahāgopyaṃ mayā jñātuṃ na śakyate || 36||