शङ्कराचार्यशतकम् Shri Shankaracharya Shatakam

श्रीशिवदत्तशर्माचतुर्वेदःसाहित्यविभागाध्यक्षःकाशीहिन्दूविश्वविद्यालयस्य संस्कृतसङ्कायेशङ्करभगवत्पादं शिवाऽवतारं समाश्रये सुखदम् ।कल्याणाय जनानां ज्ञानामृतवर्षिणं मेघम् ॥ १॥

śrīśivadattaśarmācaturvedaḥsāhityavibhāgādhyakṣaḥkāśīhindūviśvavidyālayasya saṃskṛtasaṅkāyeśaṅkarabhagavatpādaṃ śivā'vatāraṃ samāśraye sukhadam |kalyāṇāya janānāṃ jñānāmṛtavarṣiṇaṃ megham || 1||

मानवतेयं धन्या सञ्जाता यत्कृपालेशैः ।आविर्भूतः प्रथमः स श्रीमान् शङ्कराचार्यः ॥ २॥

mānavateyaṃ dhanyā sañjātā yatkṛpāleśaiḥ |āvirbhūtaḥ prathamaḥ sa śrīmān śaṅkarācāryaḥ || 2||

भूवलये धन्यतमः सर्वोऽयं कालटीभागः ।यत्रत्यधूलिकणिका शङ्करपदसौरभं वहति ॥ ३॥

bhūvalaye dhanyatamaḥ sarvo'yaṃ kālaṭībhāgaḥ |yatratyadhūlikaṇikā śaṅkarapadasaurabhaṃ vahati || 3||

सा माता धन्यतमा यस्याः कुक्षौ समवतीर्णम् ।निखिलागमस्वतन्त्रं सत्यं सच्चिन्मयं ज्योतिः ॥ ४॥

sā mātā dhanyatamā yasyāḥ kukṣau samavatīrṇam |nikhilāgamasvatantraṃ satyaṃ saccinmayaṃ jyotiḥ || 4||

प्रणमामो गोविन्दं भगवन्तं सद्गुरुं नित्यम् ।यस्य च शिक्षा फलिता जगद्गुरुत्वे स्वयंवृता काचित् ॥ ५॥

praṇamāmo govindaṃ bhagavantaṃ sadguruṃ nityam |yasya ca śikṣā phalitā jagadgurutve svayaṃvṛtā kācit || 5||

वन्दितदिव्यचरित्रः परमपवित्रः प्रभास्फुरद्गात्रः ।भूतभविष्यन्मध्ये विभूतिरिव वर्तमानोऽयम् ॥ ६॥

vanditadivyacaritraḥ paramapavitraḥ prabhāsphuradgātraḥ |bhūtabhaviṣyanmadhye vibhūtiriva vartamāno'yam || 6||

ज्योतिः किञ्चन साक्षाद् भासितमासीत्तु भूवलये ।यच्चाऽनन्तं कालं सम्यक् संस्तम्भयामास ॥ ७॥

jyotiḥ kiñcana sākṣād bhāsitamāsīttu bhūvalaye |yaccā'nantaṃ kālaṃ samyak saṃstambhayāmāsa || 7||

कालोऽयं कलिरूपः सत्ययुगादपि समुन्नतो जातः ।यस्मिन् शङ्करभगवत्पादैराविष्कृतिः क्लृप्ता ॥ ८॥

kālo'yaṃ kalirūpaḥ satyayugādapi samunnato jātaḥ |yasmin śaṅkarabhagavatpādairāviṣkṛtiḥ klṛptā || 8||

धन्या मानवतेयं सञ्जाता शङ्कराचार्यः ।स्वयमवतीर्य समस्याः सर्वाः संसाधयामास ॥ ९॥

dhanyā mānavateyaṃ sañjātā śaṅkarācāryaḥ |svayamavatīrya samasyāḥ sarvāḥ saṃsādhayāmāsa || 9||

वेदानामथ मननं विधाय सद्यः समुन्नतं तत्त्वम् ।व्याप्तं परमनिगूढं वैशद्येनाथ घोषयामास ॥ १०॥

vedānāmatha mananaṃ vidhāya sadyaḥ samunnataṃ tattvam |vyāptaṃ paramanigūḍhaṃ vaiśadyenātha ghoṣayāmāsa || 10||

उपनिषदां व्याख्यानं विहितवता धीमता येन ।भाष्याणां सा सरणिः प्रणम्य भावं समानीता ॥ ११॥

upaniṣadāṃ vyākhyānaṃ vihitavatā dhīmatā yena |bhāṣyāṇāṃ sā saraṇiḥ praṇamya bhāvaṃ samānītā || 11||

तासामथ सर्वासामुपनिषदामुपरि भाष्यसंरचना ।या विहिताऽऽचार्यवरैः सुधेव सा जीवनोन्नतये ॥ १२॥

tāsāmatha sarvāsāmupaniṣadāmupari bhāṣyasaṃracanā |yā vihitā''cāryavaraiḥ sudheva sā jīvanonnataye || 12||

तदनन्तरमुपनिषदां महत्त्वमग्रे परिस्फुरितम् ।अद्वैततत्त्वमयता सर्वासां सुस्फुटा जाता ॥ १३॥

tadanantaramupaniṣadāṃ mahattvamagre parisphuritam |advaitatattvamayatā sarvāsāṃ susphuṭā jātā || 13||

तदिदं किञ्चन तावद्विलक्षणं दिव्यताभरितम् ।विज्ञानं विद्योतितमभवच्छ्रीशङ्कराचार्यैः ॥ १४॥

tadidaṃ kiñcana tāvadvilakṣaṇaṃ divyatābharitam |vijñānaṃ vidyotitamabhavacchrīśaṅkarācāryaiḥ || 14||

व्याख्या तावदियं सा गरीयसी शङ्कराचार्यैः ।उपनिषदां या रचिता संसारे निधिरयं कश्चित् ॥ १५॥

vyākhyā tāvadiyaṃ sā garīyasī śaṅkarācāryaiḥ |upaniṣadāṃ yā racitā saṃsāre nidhirayaṃ kaścit || 15||

पञ्चमवेदविवर्ते दिव्ये तस्मिन् महत्त्वसम्पूर्णे ।गीता सङ्ग्रथिताऽऽसीन्महितमहाभारते ग्रन्थे ॥ १६॥

pañcamavedavivarte divye tasmin mahattvasampūrṇe |gītā saṅgrathitā''sīnmahitamahābhārate granthe || 16||

वेदव्यासविरचना सेयं क्रोडीचकार तत्सर्वम् ।मानवजीवनमध्ये समुन्नतं यत् प्रकाम्यं वा ॥ १७॥

vedavyāsaviracanā seyaṃ kroḍīcakāra tatsarvam |mānavajīvanamadhye samunnataṃ yat prakāmyaṃ vā || 17||

तत्र च गीता दिव्या श्रीकृष्णेनार्जुनाय सन्दिष्टा ।शङ्करभगवत्पादव्याख्यानं संप्रतीक्षमाणाऽऽसीत् ॥ १८॥

tatra ca gītā divyā śrīkṛṣṇenārjunāya sandiṣṭā |śaṅkarabhagavatpādavyākhyānaṃ saṃpratīkṣamāṇā''sīt || 18||

तदुपरि भाष्यविरचना कृता समासीत्तु शङ्कराचार्यैः ।तदवधि गीता गीता जाता सर्वासु जनतासु ॥ १९॥

tadupari bhāṣyaviracanā kṛtā samāsīttu śaṅkarācāryaiḥ |tadavadhi gītā gītā jātā sarvāsu janatāsu || 19||

अद्वैतस्य समुद्रं तरङ्गितं वा न पश्यन्तः ।दिग्भ्रान्ता इव मूढा जन्मनि जन्मनि भजन्ति दुःखचयम् ॥ २०॥

advaitasya samudraṃ taraṅgitaṃ vā na paśyantaḥ |digbhrāntā iva mūḍhā janmani janmani bhajanti duḥkhacayam || 20||

अद्वैताख्यं तत्त्वं गीतायां गीतमेव कृष्णेन ।तत्सन्देशं लब्ध्वा पार्थो विजयी बभूव सङ्ग्रामे ॥ २१॥

advaitākhyaṃ tattvaṃ gītāyāṃ gītameva kṛṣṇena |tatsandeśaṃ labdhvā pārtho vijayī babhūva saṅgrāme || 21||

पार्थत्वं ननु जातिः काचन सर्वेषु देहेषु ।काले काले स्वीयं रूपं सम्यक् प्रकाशयत्येव ॥ २२॥

pārthatvaṃ nanu jātiḥ kācana sarveṣu deheṣu |kāle kāle svīyaṃ rūpaṃ samyak prakāśayatyeva || 22||

अद्यापि सैव गीता श्रीकृष्णस्यैव मुखकमलसञ्जाता ।सर्वविधं पार्थत्वं पदे पदे सन्दिशत्येव ॥ २३॥

adyāpi saiva gītā śrīkṛṣṇasyaiva mukhakamalasañjātā |sarvavidhaṃ pārthatvaṃ pade pade sandiśatyeva || 23||

सर्वमपीदं तत्त्वं गीताभाष्यस्य रचनायाम् ।शङ्करभगवत्पादैः प्रकाशितं सर्वदा जयति ॥ २४॥

sarvamapīdaṃ tattvaṃ gītābhāṣyasya racanāyām |śaṅkarabhagavatpādaiḥ prakāśitaṃ sarvadā jayati || 24||

यद्यप्यासीद् गीता महति महाभारते विमला ।किन्तु महत्त्वं तस्याः प्राथम्येन प्रकाशितं जातम् ॥ २५॥

yadyapyāsīd gītā mahati mahābhārate vimalā |kintu mahattvaṃ tasyāḥ prāthamyena prakāśitaṃ jātam || 25||

तावत्प्रभृति समेषामाचार्याणां च विदुषां च ।दृष्टौ गीता काचिद् विपुलज्ञाने गभीरनदी ॥ २६॥

tāvatprabhṛti sameṣāmācāryāṇāṃ ca viduṣāṃ ca |dṛṣṭau gītā kācid vipulajñāne gabhīranadī || 26||

यद्यपि शङ्करभगवत्पादैर्व्याख्यायिता गीता ।तत्रैव पूर्वभाष्याणामपि सङ्केत उल्लसति ॥ २७॥

yadyapi śaṅkarabhagavatpādairvyākhyāyitā gītā |tatraiva pūrvabhāṣyāṇāmapi saṅketa ullasati || 27||

किन्तु न मिलितान्येतान्यद्यावधि भाष्यरूपाणि ।शङ्करभगवत्पादैरारचितं भाष्यमेवाऽऽद्यम् ॥ २८॥

kintu na militānyetānyadyāvadhi bhāṣyarūpāṇi |śaṅkarabhagavatpādairāracitaṃ bhāṣyamevā''dyam || 28||

अग्रे तु प्रस्थानत्रयमध्ये सुप्रतिष्ठिता गीता ।नानाव्याख्यानानां केन्द्रीभूतैव सञ्जाता ॥ २९॥

agre tu prasthānatrayamadhye supratiṣṭhitā gītā |nānāvyākhyānānāṃ kendrībhūtaiva sañjātā || 29||

अद्वैतवादविमतैरप्याचार्यैर्मता गीता ।सर्वा सम्परिपीता कर्ममये जीवने सर्वैः ॥ ३०॥

advaitavādavimatairapyācāryairmatā gītā |sarvā samparipītā karmamaye jīvane sarvaiḥ || 30||

गीताऽमृतमिदमतुलं सूक्ष्मेक्षिकया विचारयन्वाचा ।नूनं निखिलं तेजो सम्भृतवांस्तद् विचारेषु ॥ ३१॥

gītā'mṛtamidamatulaṃ sūkṣmekṣikayā vicārayanvācā |nūnaṃ nikhilaṃ tejo sambhṛtavāṃstad vicāreṣu || 31||

योऽयं मर्यादाया गरिमा कश्चित् समुच्छलति ।सर्वोऽयं सन्देशः करुणापूर्णस्य शङ्कराचार्यस्य ॥ ३२॥

yo'yaṃ maryādāyā garimā kaścit samucchalati |sarvo'yaṃ sandeśaḥ karuṇāpūrṇasya śaṅkarācāryasya || 32||

श्रीव्यासेन विरचितं दिव्यतमं ब्रह्मसूत्रं तत् ।शारीरिकेण भाष्येणाऽसौ स्वच्छं प्रकल्पयामास ॥ ३३॥

śrīvyāsena viracitaṃ divyatamaṃ brahmasūtraṃ tat |śārīrikeṇa bhāṣyeṇā'sau svacchaṃ prakalpayāmāsa || 33||

वेदान्तडिण्डिमानां घोषश्चासीत् समुच्छलितः ।वैचारिकसङ्घर्षाणामप्येषा विलक्षणा सरणिः ॥ ३४॥

vedāntaḍiṇḍimānāṃ ghoṣaścāsīt samucchalitaḥ |vaicārikasaṅgharṣāṇāmapyeṣā vilakṣaṇā saraṇiḥ || 34||

उपनिषदामतिगहने ज्ञानवने सञ्चरन्नित्यम् ।दिव्यफलानामन्वेषणमथ दानश्रीगुरुर्विदधे ॥ ३५॥

upaniṣadāmatigahane jñānavane sañcarannityam |divyaphalānāmanveṣaṇamatha dānaśrīgururvidadhe || 35||

दर्शनसारैः सर्वैरोतप्रोतानि भिक्षुसूत्राणि ।श्रोबादरायणकृतानि व्याख्या रत्नैविभूषयामास ॥ ३६॥

darśanasāraiḥ sarvairotaprotāni bhikṣusūtrāṇi |śrobādarāyaṇakṛtāni vyākhyā ratnaivibhūṣayāmāsa || 36||

सर्वेषामथ तेषां तेषां विख्यातदर्शनानां वा ।सुगभीराणि मतानि तु नूनं विश्लेषयामास ॥ ३७॥

sarveṣāmatha teṣāṃ teṣāṃ vikhyātadarśanānāṃ vā |sugabhīrāṇi matāni tu nūnaṃ viśleṣayāmāsa || 37||

ज्ञानस्याद्याकाशे नूतनसूर्यायितं येन ।प्रातःस्मरणीयोऽसौ पुण्यश्लोकोऽस्ति शङ्कराचार्यः ॥ ३८॥

jñānasyādyākāśe nūtanasūryāyitaṃ yena |prātaḥsmaraṇīyo'sau puṇyaśloko'sti śaṅkarācāryaḥ || 38||

स्वयमेव श्रीव्यासश्छन्नतया यत्समीपमागत्य ।शास्त्रार्थं च वितन्वन् स्वात्मानं तोषयामास ॥ ३९॥

svayameva śrīvyāsaśchannatayā yatsamīpamāgatya |śāstrārthaṃ ca vitanvan svātmānaṃ toṣayāmāsa || 39||

विद्यारण्यविरचितं शङ्करदिग्विजयमालोच्य ।शङ्करभगवत्पादे जातं विनयोज्ज्वलं चेतः ॥ ४०॥

vidyāraṇyaviracitaṃ śaṅkaradigvijayamālocya |śaṅkarabhagavatpāde jātaṃ vinayojjvalaṃ cetaḥ || 40||

इतिहासानां मध्ये विभूतिसारैर्विभूषितस्वान्तः ।बुद्धादूर्ध्वं पुरुषो न दृष्टिपथगो विभात्यद्य ॥ ४१॥

itihāsānāṃ madhye vibhūtisārairvibhūṣitasvāntaḥ |buddhādūrdhvaṃ puruṣo na dṛṣṭipathago vibhātyadya || 41||

विमता येन ध्वस्ता वैदिकमार्गाः प्रकाशिताः सम्यक् ।सर्वो लोको नूनं नित्यं सच्छिष्यतां नीतः ॥ ४२॥

vimatā yena dhvastā vaidikamārgāḥ prakāśitāḥ samyak |sarvo loko nūnaṃ nityaṃ sacchiṣyatāṃ nītaḥ || 42||

दिव्यं जगद्गुरुपदं स्वयमेवोपायनीकृत्य ।भारतजनता तुष्टा मानवता चापि सम्पुष्टा ॥ ४३॥

divyaṃ jagadgurupadaṃ svayamevopāyanīkṛtya |bhāratajanatā tuṣṭā mānavatā cāpi sampuṣṭā || 43||

पोषितचारित्रचित्रैर्विभूषितं वा चराचरञ्चैतत् ।शङ्करभगवत्पादध्यानैरानन्दितं जातम् ॥ ४४॥

poṣitacāritracitrairvibhūṣitaṃ vā carācarañcaitat |śaṅkarabhagavatpādadhyānairānanditaṃ jātam || 44||

सर्वेषामपि तावद्देवानां चाऽथ देवीनाम् ।दिव्याः स्तुतयो रचिता विनिर्मलैश्छन्दसां निचयैः ॥ ४५॥

sarveṣāmapi tāvaddevānāṃ cā'tha devīnām |divyāḥ stutayo racitā vinirmalaiśchandasāṃ nicayaiḥ || 45||

सर्वेषामथ तेषां स्तुतिरूपश्च्छन्दसां महिमा ।सत्यं सत्यमनन्तं सुखसंसारं समानयति ॥ ४६॥

sarveṣāmatha teṣāṃ stutirūpaścchandasāṃ mahimā |satyaṃ satyamanantaṃ sukhasaṃsāraṃ samānayati || 46||

सौन्दर्यलहरिकायाः प्रवाहमाला निमग्नानाम् ।भक्तानां हृदयानां या भाषा साऽस्ति मन्त्रमयी ॥ ४७॥

saundaryalaharikāyāḥ pravāhamālā nimagnānām |bhaktānāṃ hṛdayānāṃ yā bhāṣā sā'sti mantramayī || 47||

भजगोविन्दस्तोत्रे जनजनमानसविराजिते दिव्ये ।कल्याणानां करुणां धारां विस्तारयाञ्चक्रे ॥ ४८॥

bhajagovindastotre janajanamānasavirājite divye |kalyāṇānāṃ karuṇāṃ dhārāṃ vistārayāñcakre || 48||

वाराणसीनिवासे लीलानां दिव्यचित्राणि ।सम्पश्यन् विचचार स्वच्छन्दं शङ्कराचार्यः ॥ ४९॥

vārāṇasīnivāse līlānāṃ divyacitrāṇi |sampaśyan vicacāra svacchandaṃ śaṅkarācāryaḥ || 49||

श्रीविश्वनाथपूजनजगदम्बार्चननिवेदनेन विश्वेशम् ।कोटीनपि तान्देवानावाहितवान् विभावना भरितः ॥ ५०॥

śrīviśvanāthapūjanajagadambārcananivedanena viśveśam |koṭīnapi tāndevānāvāhitavān vibhāvanā bharitaḥ || 50||

सर्वेषामथ तेषां देवानां तुष्टिमातन्वन् ।गाङ्गं पयः पिबन्नथ विरजोरूपे विराजितो जातः ॥ ५१॥

sarveṣāmatha teṣāṃ devānāṃ tuṣṭimātanvan |gāṅgaṃ payaḥ pibannatha virajorūpe virājito jātaḥ || 51||

नास्तिकतासिद्धान्तान् विवादमध्ये समाहुत्य ।ज्ञानाऽग्निकुण्डमध्ये यज्ञे स्वाहाचकार विक्षिप्तान् ॥ ५२॥

nāstikatāsiddhāntān vivādamadhye samāhutya |jñānā'gnikuṇḍamadhye yajñe svāhācakāra vikṣiptān || 52||

बुद्धो योऽसौ जातोऽवताररूपस्तदुपदेशान् ।धूर्ता विपरीततया काले विस्तारयामासुः ॥ ५३॥

buddho yo'sau jāto'vatārarūpastadupadeśān |dhūrtā viparītatayā kāle vistārayāmāsuḥ || 53||

आसीद् धूर्तैरेभिस्तादृशमाच्छादितं सर्वम् ।ज्ञानस्य गगनमेतत् कालाऽऽवरणैर्यथा मेघैः ॥ ५४॥

āsīd dhūrtairebhistādṛśamācchāditaṃ sarvam |jñānasya gaganametat kālā''varaṇairyathā meghaiḥ || 54||

वेदान्तपवनवेगैर्विच्छिन्ना बौद्धमेघा ये ।भारतवर्षाऽऽकाशं विहाय दूरं प्रयातास्ते ॥ ५५॥

vedāntapavanavegairvicchinnā bauddhameghā ye |bhāratavarṣā''kāśaṃ vihāya dūraṃ prayātāste || 55||

वाग्युद्धानि वितन्वन् बौद्धाचार्यैः सहैव सहसैव ।तेषां पराजयानामितिहासे लेखनं चक्रे ॥ ५६॥

vāgyuddhāni vitanvan bauddhācāryaiḥ sahaiva sahasaiva |teṣāṃ parājayānāmitihāse lekhanaṃ cakre || 56||

मीमांसकान् विवादे सम्यक् सच्छिष्यतां नीत्वा ।नानाशास्त्रार्थानां जनतायां संप्रवर्तनं चक्रे ॥ ५७॥

mīmāṃsakān vivāde samyak sacchiṣyatāṃ nītvā |nānāśāstrārthānāṃ janatāyāṃ saṃpravartanaṃ cakre || 57||

आसेतुराहिमाचलमथाटकात् कटकपर्यन्तम् ।पदभ्यां विचरन् नित्यं जनजनसन्दर्शनं चक्रे ॥ ५८॥

āseturāhimācalamathāṭakāt kaṭakaparyantam |padabhyāṃ vicaran nityaṃ janajanasandarśanaṃ cakre || 58||

दिव्यानथ तान्देवान्दिक्कोणेषु प्रतिष्ठितानपि वा ।सम्पूजयन्निकामं सन्तुष्टः शङ्करस्वामी ॥ ५९॥

divyānatha tāndevāndikkoṇeṣu pratiṣṭhitānapi vā |sampūjayannikāmaṃ santuṣṭaḥ śaṅkarasvāmī || 59||

यत्र हि जगाम जनता कोटिशतैः प्राप तं द्रष्टुम् ।दर्शनवन्दनभाषणविनिमयरूपेण धन्यतां भेजे ॥ ६०॥

yatra hi jagāma janatā koṭiśataiḥ prāpa taṃ draṣṭum |darśanavandanabhāṣaṇavinimayarūpeṇa dhanyatāṃ bheje || 60||

राजानो येऽप्यासंस्तस्मिन् कालेऽथ संसारे ।वैभवमतुलं स्वीयं तच्चरणे प्रार्पयामासुः ॥ ६१॥

rājāno ye'pyāsaṃstasmin kāle'tha saṃsāre |vaibhavamatulaṃ svīyaṃ taccaraṇe prārpayāmāsuḥ || 61||

स्तोत्राणां या काचिद्दिव्या रचनावलिर्जयति ।तस्या उद्भवसंस्था आचार्यस्तोत्रमालेयम् ॥ ६२॥

stotrāṇāṃ yā kāciddivyā racanāvalirjayati |tasyā udbhavasaṃsthā ācāryastotramāleyam || 62||

जीवेश्वरयोर्मिलने बिन्दुत्वं संप्रयातानि ।स्तोत्राक्षराणि शाश्वतभावैर्नित्यं प्रपूर्णानि ॥ ६३॥

jīveśvarayormilane bindutvaṃ saṃprayātāni |stotrākṣarāṇi śāśvatabhāvairnityaṃ prapūrṇāni || 63||

यत्राऽस्माकं श्रद्धाधाराऽसौ संप्रवहन्नास्ते ।तत्रैव स्तुतिकाले चेतो नित्यं निबद्धत्तां याति ॥ ६४॥

yatrā'smākaṃ śraddhādhārā'sau saṃpravahannāste |tatraiva stutikāle ceto nityaṃ nibaddhattāṃ yāti || 64||

अद्वैतदर्शनस्याऽऽविर्भावे यन्मनोलग्नम् ।तेन कथं देवानां स्तोत्राणीमानि रचितानि ॥ ६५॥

advaitadarśanasyā''virbhāve yanmanolagnam |tena kathaṃ devānāṃ stotrāṇīmāni racitāni || 65||

द्वैते त्वेतत्सर्व स्तोत्रं प्रक्रम्यतां नाम ।कथमद्वैते स्तोत्रं तत्र द्वैतत्वमायातम् ॥ ६६॥

dvaite tvetatsarva stotraṃ prakramyatāṃ nāma |kathamadvaite stotraṃ tatra dvaitatvamāyātam || 66||

सन्देहोऽयं तावदद्वैते नैव साधुतां याति ।अज्ञाने तु द्वैताऽवस्थैवाऽत्रानुभूयमानाऽऽस्ते ॥ ६७॥

sandeho'yaṃ tāvadadvaite naiva sādhutāṃ yāti |ajñāne tu dvaitā'vasthaivā'trānubhūyamānā''ste || 67||

अज्ञानावस्थतो ज्ञानावस्थं मनो यथा भूयात् ।तस्यार्थे सात्त्विकता सङ्गतिरावश्यकी कथिता ॥ ६८॥

ajñānāvasthato jñānāvasthaṃ mano yathā bhūyāt |tasyārthe sāttvikatā saṅgatirāvaśyakī kathitā || 68||

अज्ञानावस्थायां द्वैते बुद्धौ प्रजातायाम् ।अद्वैतभावनार्थं स्तोत्राणीमानि रचितानि ॥ ६९॥

ajñānāvasthāyāṃ dvaite buddhau prajātāyām |advaitabhāvanārthaṃ stotrāṇīmāni racitāni || 69||

अद्वैते तु तदेकं दृश्यं द्रष्टा च नो किञ्चित् ।रूपं मृग्यं जातं केवलमेकं हि तत्त्वं तत् ॥ ७०॥

advaite tu tadekaṃ dṛśyaṃ draṣṭā ca no kiñcit |rūpaṃ mṛgyaṃ jātaṃ kevalamekaṃ hi tattvaṃ tat || 70||

नूनं तस्या एवोच्चाया भूमेरवाप्त्यर्थम् ।नानाजन्म गृहीतं नानारूपाणि चाप्तानि ॥ ७१॥

nūnaṃ tasyā evoccāyā bhūmeravāptyartham |nānājanma gṛhītaṃ nānārūpāṇi cāptāni || 71||

नानाभावविलोपोऽपि च नानात्वेनैव सम्भाव्यः ।एतत्तत्त्वं मत्वा स्तोत्राणां पद्धतिः सेयम् ॥ ७२॥

nānābhāvavilopo'pi ca nānātvenaiva sambhāvyaḥ |etattattvaṃ matvā stotrāṇāṃ paddhatiḥ seyam || 72||

द्वैताऽवस्थास्थितिरप्येषा निर्मलतां यायात् ।तस्मिन्नर्थे चैते देवा एवोपकुर्वन्ति ॥ ७३॥

dvaitā'vasthāsthitirapyeṣā nirmalatāṃ yāyāt |tasminnarthe caite devā evopakurvanti || 73||

अद्वैताऽवस्थायां यदा स्थितिर्जायते नाम ।नूनं तदा न संस्तुतिरप्येषा चादृता भवति ॥ ७४॥

advaitā'vasthāyāṃ yadā sthitirjāyate nāma |nūnaṃ tadā na saṃstutirapyeṣā cādṛtā bhavati || 74||

या साहित्ये सेवा विहिता श्रीशङ्कराचार्यैः ।नैकशताब्दीं यावत्साऽद्याप्यायात्यविच्छिन्ना ॥ ७५॥

yā sāhitye sevā vihitā śrīśaṅkarācāryaiḥ |naikaśatābdīṃ yāvatsā'dyāpyāyātyavicchinnā || 75||

पुनः समाजदृष्टिर्याता श्रीशङ्कराचार्याणाम् ।वैदिकमार्गविलोपस्तेषां क्षणमपि न सह्यतां यातः ॥ ७६॥

punaḥ samājadṛṣṭiryātā śrīśaṅkarācāryāṇām |vaidikamārgavilopasteṣāṃ kṣaṇamapi na sahyatāṃ yātaḥ || 76||

वैचारिकसङ्घर्षे बौद्धान् सम्यक् पराजित्य ।वैदिकविश्वासानां दीप्तिः स्थानं परं लेभे ॥ ७७॥

vaicārikasaṅgharṣe bauddhān samyak parājitya |vaidikaviśvāsānāṃ dīptiḥ sthānaṃ paraṃ lebhe || 77||

आस्तिकताया घोषो नूनं तैरेव तादृशो विहितः ।भूमण्डलमिदमखिलं दिव्यैर्भावैर्विमण्डितं येन ॥ ७८॥

āstikatāyā ghoṣo nūnaṃ taireva tādṛśo vihitaḥ |bhūmaṇḍalamidamakhilaṃ divyairbhāvairvimaṇḍitaṃ yena || 78||

नानावतारचर्चा परमेश्वररूपचित्रेषु ।जनतायां हृन्मन्दिरमध्यस्थेयं पुनर्जाता ॥ ७९॥

nānāvatāracarcā parameśvararūpacitreṣu |janatāyāṃ hṛnmandiramadhyastheyaṃ punarjātā || 79||

वर्णाश्रममर्यादा देशे संस्थापिता जाता ।शान्तिः काऽप्यवतीर्णा समृद्धिमयता समायाता ॥ ८०॥

varṇāśramamaryādā deśe saṃsthāpitā jātā |śāntiḥ kā'pyavatīrṇā samṛddhimayatā samāyātā || 80||

वैराग्याविष्कारे नूनं तैर्यन्मनो दत्तम् ।संन्यासाश्रमधारा नवावतारा स्थितिं प्राप ॥ ८१॥

vairāgyāviṣkāre nūnaṃ tairyanmano dattam |saṃnyāsāśramadhārā navāvatārā sthitiṃ prāpa || 81||

दशनाम्नां संन्यासाश्रमनिष्ठानां विभूतिरूपाणाम् ।आविर्भावे जाते लोको वैराग्यमापेदे ॥ ८२॥

daśanāmnāṃ saṃnyāsāśramaniṣṭhānāṃ vibhūtirūpāṇām |āvirbhāve jāte loko vairāgyamāpede || 82||

वैराग्यमयी धारा नतमां साधारणी काचित् ।नैवेयं सङ्घर्षात्पलायने कापि सरणिः स्यात् ॥ ८३॥

vairāgyamayī dhārā natamāṃ sādhāraṇī kācit |naiveyaṃ saṅgharṣātpalāyane kāpi saraṇiḥ syāt || 83||

जीवनसफलीकरणे वैराग्यस्यैव धारेयम् ।पूर्णतमं स्वाराज्यं जीवनमध्ये समादिशति ॥ ८४॥

jīvanasaphalīkaraṇe vairāgyasyaiva dhāreyam |pūrṇatamaṃ svārājyaṃ jīvanamadhye samādiśati || 84||

सर्वासां सिद्धीनां साम्राज्ये संस्थितो भूत्वा ।दूरे संस्थित आसीन्मुक्तो मुक्तिप्रदाताऽयम् ॥ ८५॥

sarvāsāṃ siddhīnāṃ sāmrājye saṃsthito bhūtvā |dūre saṃsthita āsīnmukto muktipradātā'yam || 85||

देशस्य चतुष्कोणे पीठानां स्थापनां कृत्वा ।धार्मिकमर्यादानां परिपालनभावमातेने ॥ ८६॥

deśasya catuṣkoṇe pīṭhānāṃ sthāpanāṃ kṛtvā |dhārmikamaryādānāṃ paripālanabhāvamātene || 86||

अद्यापि तेषु पीठेष्वासीनाः शङ्कराचार्याः ।धार्मिकसद्भावानां प्रचारकार्येषु सज्जन्ते ॥ ८७॥

adyāpi teṣu pīṭheṣvāsīnāḥ śaṅkarācāryāḥ |dhārmikasadbhāvānāṃ pracārakāryeṣu sajjante || 87||

शङ्करभगवत्पादैर्या या सरणिः प्रवर्तिता दिव्या ।सा सैवाऽद्य समस्ते देशे परिपाल्यते सकलैः ॥ ८८॥

śaṅkarabhagavatpādairyā yā saraṇiḥ pravartitā divyā |sā saivā'dya samaste deśe paripālyate sakalaiḥ || 88||

सोऽयं भारतदेशोऽद्यत्वे तद्दिष्टमार्गाणाम् ।अवलम्बनमथ कृत्वा जगद्गुरुत्वं वहन् जयति ॥ ८९॥

so'yaṃ bhāratadeśo'dyatve taddiṣṭamārgāṇām |avalambanamatha kṛtvā jagadgurutvaṃ vahan jayati || 89||

इतिहासे स्वर्णमये लिखितं कालेन करुणारम्यम् ।नानाऽसङ्ख्यैश्चरितैस्तदिदं विभ्राजते ज्योतिः ॥ ९०॥

itihāse svarṇamaye likhitaṃ kālena karuṇāramyam |nānā'saṅkhyaiścaritaistadidaṃ vibhrājate jyotiḥ || 90||

दर्शनविचारसरणौ शाङ्करसिद्धान्तमुज्झित्वा ।कोऽपि विचारः कर्तुन्नतमामद्याऽस्ति शक्यसम्पादः ॥ ९१॥

darśanavicārasaraṇau śāṅkarasiddhāntamujjhitvā |ko'pi vicāraḥ kartunnatamāmadyā'sti śakyasampādaḥ || 91||

स्तोत्राणां साहित्ये शङ्करवाक्यावलिः सेयम् ।सन्तर्पयति नितान्तं मानसमद्यापि सहृदयावल्याः ॥ ९२॥

stotrāṇāṃ sāhitye śaṅkaravākyāvaliḥ seyam |santarpayati nitāntaṃ mānasamadyāpi sahṛdayāvalyāḥ || 92||

शङ्करचरितसमर्चनविधया नूनं महाकवयः ।छन्दोवितानमसमं नूनं विस्तारयन्त्यद्य ॥ ९३॥

śaṅkaracaritasamarcanavidhayā nūnaṃ mahākavayaḥ |chandovitānamasamaṃ nūnaṃ vistārayantyadya || 93||

शास्त्रविचारावसरे शीर्षस्थः शङ्कराचार्यः ।सर्वैरेवोद्ध्रियते नास्तिकहास्तिकपञ्चाननः सद्यः ॥ ९४॥

śāstravicārāvasare śīrṣasthaḥ śaṅkarācāryaḥ |sarvairevoddhriyate nāstikahāstikapañcānanaḥ sadyaḥ || 94||

खण्डनमण्डनसरणिः काऽपि समायोज्यतां नाम ।शङ्करभगवत्पादा नो विस्मरणीयतां यान्ति ॥ ९५॥

khaṇḍanamaṇḍanasaraṇiḥ kā'pi samāyojyatāṃ nāma |śaṅkarabhagavatpādā no vismaraṇīyatāṃ yānti || 95||

संन्यासैमण्डलानां सर्वस्वं शङ्कराचार्याः ।संन्यासैनां समाजे श्रेष्ठत्वं सर्वसम्मतं चाऽस्ते ॥ ९६॥

saṃnyāsaimaṇḍalānāṃ sarvasvaṃ śaṅkarācāryāḥ |saṃnyāsaināṃ samāje śreṣṭhatvaṃ sarvasammataṃ cā'ste || 96||

ग्रन्थाऽगारे तावद् विलोक्यते ग्रन्थनिचयेषु ।शाङ्करसिद्धान्तानां ग्रन्थानां सा महीयसी सङ्ख्या ९७॥उत्तरदक्षिणभेदं विलोपयन्नूनमाचार्यः ।दक्षिणदेशोत्पन्नश्चोत्तरदेशेषु बभ्राम ॥ ९८॥

granthā'gāre tāvad vilokyate granthanicayeṣu |śāṅkarasiddhāntānāṃ granthānāṃ sā mahīyasī saṅkhyā 97||uttaradakṣiṇabhedaṃ vilopayannūnamācāryaḥ |dakṣiṇadeśotpannaścottaradeśeṣu babhrāma || 98||

जडजङ्गमजगतामथ सिद्धान्तेऽद्वैतमास्थाय ।ननु देशकालभेदे का भाषा शङ्कराचार्ये ॥ ९९॥

jaḍajaṅgamajagatāmatha siddhānte'dvaitamāsthāya |nanu deśakālabhede kā bhāṣā śaṅkarācārye || 99||

गङ्गारेवामज्जनव्यत्यन्तेनादरेण संसाध्य ।नूनं पूतचरित्रो नेताऽऽसीच्छङ्कराचार्यः ॥ १००॥

gaṅgārevāmajjanavyatyantenādareṇa saṃsādhya |nūnaṃ pūtacaritro netā''sīcchaṅkarācāryaḥ || 100||

इति तावच्छीगिरिधरशर्मचतुर्वेदतनुजन्मा ।शिवदत्तचतुर्वेदः शङ्करशतकं निवेदयति ॥ १०१॥

iti tāvacchīgiridharaśarmacaturvedatanujanmā |śivadattacaturvedaḥ śaṅkaraśatakaṃ nivedayati || 101||