गुरुशिष्यलक्षणम् Gurushishya Lakshanam Qualities of Guru and Disciple

श्रीगणेशाय नमः ।अथ गुरुशिष्यलक्षणम् ।अतः परं प्रवक्ष्यामि गुरोः शिष्यस्य लक्षणम् ।शुश्रूषायाः क्रमञ्चाथ श्रुणुष्व चतुरानन ॥ १॥

śrīgaṇeśāya namaḥ |atha guruśiṣyalakṣaṇam |ataḥ paraṃ pravakṣyāmi guroḥ śiṣyasya lakṣaṇam |śuśrūṣāyāḥ kramañcātha śruṇuṣva caturānana || 1||

सद्वंशजः सुपूर्णाङ्गः प्रशान्तः प्रियभाषणः ।गम्भीरः सत्यवाग्वाग्मी सन्तुष्टः करुणास्पदः ॥ २॥

sadvaṃśajaḥ supūrṇāṅgaḥ praśāntaḥ priyabhāṣaṇaḥ |gambhīraḥ satyavāgvāgmī santuṣṭaḥ karuṇāspadaḥ || 2||

स्निग्धस्मितमुखो रागी प्रगल्भो निरहङ्कृतिः ।शुचिः सुशीलो धर्मिष्ठः सदाक्षिण्यो बृहद्ध्वनिः ॥ ३॥

snigdhasmitamukho rāgī pragalbho nirahaṅkṛtiḥ |śuciḥ suśīlo dharmiṣṭhaḥ sadākṣiṇyo bṛhaddhvaniḥ || 3||

निर्मत्सरो गुणग्राही सुशान्तो विजितेन्द्रियः ।वेदाङ्गेषु कृताभ्यासः पुराणस्मृतिवित्तमः ॥ ४॥

nirmatsaro guṇagrāhī suśānto vijitendriyaḥ |vedāṅgeṣu kṛtābhyāsaḥ purāṇasmṛtivittamaḥ || 4||

सर्वागमेषु कुशलः कुलीनश्च महामतिः ।मन्त्रोद्धारप्रवीणश्च मन्त्रार्थप्रतिपादकः ॥ ५॥

sarvāgameṣu kuśalaḥ kulīnaśca mahāmatiḥ |mantroddhārapravīṇaśca mantrārthapratipādakaḥ || 5||

शिवस्य च गुरोर्भक्तः शिवैकाहितमानसः ।शिवार्चनासक्तचित्तः शिवध्यानैकतत्परः ॥ ६॥

śivasya ca gurorbhaktaḥ śivaikāhitamānasaḥ |śivārcanāsaktacittaḥ śivadhyānaikatatparaḥ || 6||

एतल्लक्षणसंयुक्तो गुरुरित्यभिधीयते ।निराकारं निरालम्बं निर्मलं निर्विकल्पकम् ॥ ७॥

etallakṣaṇasaṃyukto gururityabhidhīyate |nirākāraṃ nirālambaṃ nirmalaṃ nirvikalpakam || 7||

निर्गुणं निश्चलं नित्यं परात्परपदं गुरुः ।आधाराधेयस्वाधिष्ठानाद्यन्तरहितो गुरुः ॥ ८॥

nirguṇaṃ niścalaṃ nityaṃ parātparapadaṃ guruḥ |ādhārādheyasvādhiṣṭhānādyantarahito guruḥ || 8||

मनसो वाचकस्यैव गुरोर्भावस्य गोचरः ।गुरुमूर्तिः शिवः साक्षान्नान्यथा च सुरेश्वर ॥ ९॥

manaso vācakasyaiva gurorbhāvasya gocaraḥ |gurumūrtiḥ śivaḥ sākṣānnānyathā ca sureśvara || 9||

वसते पादयुग्मे तु त्रैलोक्यं सचराचरम् ।अङ्गुष्ठाग्रे चाष्टषष्ठि तीर्थानि निवसन्ति वै ॥ १०॥

vasate pādayugme tu trailokyaṃ sacarācaram |aṅguṣṭhāgre cāṣṭaṣaṣṭhi tīrthāni nivasanti vai || 10||

नक्षत्रग्रहवृन्दानि गुल्फे तस्य वसन्ति वै ।सप्ताब्धयश्च पादाधस्तदूर्ध्वेऽष्टकुलानगाः ॥ ११॥

nakṣatragrahavṛndāni gulphe tasya vasanti vai |saptābdhayaśca pādādhastadūrdhve'ṣṭakulānagāḥ || 11||

जङ्घयोर्वसते नित्यं षट्त्रिंशत्तत्वरूपधृक् ।स्मर्तव्यः पठितव्यश्च गुरुः परमकारणम् ॥ १२॥

jaṅghayorvasate nityaṃ ṣaṭtriṃśattatvarūpadhṛk |smartavyaḥ paṭhitavyaśca guruḥ paramakāraṇam || 12||

गुरुदेवं महादेवमेकीभावेन भाविताः ।त्रिषु लोकेषु पूज्यन्ते ते नरा गुरुभक्तितः ॥ १३॥

gurudevaṃ mahādevamekībhāvena bhāvitāḥ |triṣu lokeṣu pūjyante te narā gurubhaktitaḥ || 13||

हररूपं समादाय पूजां गृण्हाति सर्वदा ।गुरुरूपं समादाय भवपाशं निकृन्तति ॥ १४॥

hararūpaṃ samādāya pūjāṃ gṛṇhāti sarvadā |gururūpaṃ samādāya bhavapāśaṃ nikṛntati || 14||

पशुनाथः शिवस्तस्मात्पशूनां पतिरित्यभूत् ।पशुपाशविनिर्मुक्तो गुरोराज्ञां निरीक्षयेत् ॥ १५॥

paśunāthaḥ śivastasmātpaśūnāṃ patirityabhūt |paśupāśavinirmukto gurorājñāṃ nirīkṣayet || 15||

त्रिसन्ध्यं तु गुरोः पूजा कर्तव्या हितमिच्छता ।यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः ॥ १६॥

trisandhyaṃ tu guroḥ pūjā kartavyā hitamicchatā |yo guruḥ sa śivaḥ prokto yaḥ śivaḥ sa guruḥ smṛtaḥ || 16||

यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः ।शिवविद्यागुरूणां च पूजया सदृशं फलम् ॥ १७॥

yathā śivastathā vidyā yathā vidyā tathā guruḥ |śivavidyāgurūṇāṃ ca pūjayā sadṛśaṃ phalam || 17||

एषां चतुर्णां वर्णानां गृहस्थानां च योषिताम् ।गुरुर्गृहस्थ एव स्यान्न कदाचिद्यतिर्गुरुः ॥ १८॥

eṣāṃ caturṇāṃ varṇānāṃ gṛhasthānāṃ ca yoṣitām |gururgṛhastha eva syānna kadācidyatirguruḥ || 18||

अयमेव यतीनां स्याद्यतिर्गुरुरथापि वा ।यथाहं सर्वलोकानां गुरुरम्बिकया सह ॥ १९॥

ayameva yatīnāṃ syādyatirgururathāpi vā |yathāhaṃ sarvalokānāṃ gururambikayā saha || 19||

तस्मादयं समस्तानां गुरुराश्रमिणामज ।अनेन याः प्रतिष्ठाद्याः किं याः स्युः सफलाः स्मृताः ॥ २०॥

tasmādayaṃ samastānāṃ gururāśramiṇāmaja |anena yāḥ pratiṣṭhādyāḥ kiṃ yāḥ syuḥ saphalāḥ smṛtāḥ || 20||

एक एव गुरुर्ब्रह्मन् भ्रातृभार्यात्मजन्मनाम् ।इत्थं तेषां च सर्वेषां यथाहं जगतां तथा ॥ २१॥

eka eva gururbrahman bhrātṛbhāryātmajanmanām |itthaṃ teṣāṃ ca sarveṣāṃ yathāhaṃ jagatāṃ tathā || 21||

हायनैरधिको बालो गुरुराख्यातलक्षणैः ।समस्तैः सहितः सम्यग्यः स एव गुरुर्भवेत् ॥ २२॥

hāyanairadhiko bālo gururākhyātalakṣaṇaiḥ |samastaiḥ sahitaḥ samyagyaḥ sa eva gururbhavet || 22||

वयसैव किमाधिक्यमाधिक्यं ज्ञानमेव हि ।तस्मात् ज्ञानाधिकं शिष्यो गुरुमेव समाश्रयेत् ॥ २३॥

vayasaiva kimādhikyamādhikyaṃ jñānameva hi |tasmāt jñānādhikaṃ śiṣyo gurumeva samāśrayet || 23||

शिष्यस्तु शिक्षणीयत्वाद्गुरुर्गौरवकारणात् ।तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरुर्गौरवमाचरेत् ॥ २४॥

śiṣyastu śikṣaṇīyatvādgururgauravakāraṇāt |tasmātsarvaprayatnena gururgauravamācaret || 24||

द्विजातिर्वा च सच्छूद्रः स्वस्वोक्ताचारवान् शुचिः ।सत्यवाग्गुरुभक्तश्च दम्भाहङ्कारवर्जितः ॥ २५॥

dvijātirvā ca sacchūdraḥ svasvoktācāravān śuciḥ |satyavāggurubhaktaśca dambhāhaṅkāravarjitaḥ || 25||

रागद्वेषविनिर्मुक्तः शान्तःसर्वजनप्रियः ।गुर्वाज्ञाचकितः सौम्यः शिष्य इत्यभिधीयते ॥ २६॥

rāgadveṣavinirmuktaḥ śāntaḥsarvajanapriyaḥ |gurvājñācakitaḥ saumyaḥ śiṣya ityabhidhīyate || 26||

उक्तलक्षणसम्पन्नो यस्मिन्देशे गुरुः स्थितः ।तत्र शिष्यः स्वयं गत्वा प्रणमेद्दण्डवद्गुरुम् ॥ २७॥

uktalakṣaṇasampanno yasmindeśe guruḥ sthitaḥ |tatra śiṣyaḥ svayaṃ gatvā praṇameddaṇḍavadgurum || 27||

ततः कुर्वीत शुश्रूषां सम्यगहरहर्गुरोः ।अब्दास्त्रयो वैकोऽब्दौ वा मासषट्कमथापि वा ॥ २८॥

tataḥ kurvīta śuśrūṣāṃ samyagaharaharguroḥ |abdāstrayo vaiko'bdau vā māsaṣaṭkamathāpi vā || 28||

अथवा त्रिदशश्रेष्ठ गुरुर्यावत्प्रसीदति ।तावच्छुश्रूषयेच्छिष्यो हृद्वाक्कायक्रियाधनैः ॥ २९॥

athavā tridaśaśreṣṭha gururyāvatprasīdati |tāvacchuśrūṣayecchiṣyo hṛdvākkāyakriyādhanaiḥ || 29||

मनस्यनारतं सम्यग्गुरोराकारचिन्तनम् ।शुश्रूषोपायचिन्ता च हृच्छुश्रूषेत्युदाहृता ॥ ३०॥

manasyanārataṃ samyaggurorākāracintanam |śuśrūṣopāyacintā ca hṛcchuśrūṣetyudāhṛtā || 30||

देव किं कर्म कर्तव्यं तथैवेत्युत्तरं पुनः ।एवमादिक्रियोक्तिश्च सा वाक्च्छुश्रूषिका स्मृता ॥ ३१॥

deva kiṃ karma kartavyaṃ tathaivetyuttaraṃ punaḥ |evamādikriyoktiśca sā vākcchuśrūṣikā smṛtā || 31||

समीपे वातिदूरे वा स्वशरीरनिवेदनम् ।गत्यागत्यादिका या सा स्वभार्यानन्दनैस्तथा ॥ ३२॥

samīpe vātidūre vā svaśarīranivedanam |gatyāgatyādikā yā sā svabhāryānandanaistathā || 32||

प्रदक्षिणनमस्कारं सम्यक्पादाब्जसेवनम् ।पयसाज्येन दध्ना वा शुद्धेनाङ्घ्रिप्रलेपनम् ॥ ३३॥

pradakṣiṇanamaskāraṃ samyakpādābjasevanam |payasājyena dadhnā vā śuddhenāṅghripralepanam || 33||

ततः श्लक्ष्णैर्मुद्गचूर्णैश्चोष्णेन सलिलेन च ।प्रक्षाल्याथ च वस्त्रेण तथार्द्रत्वप्रमार्जनम् ॥ ३४॥

tataḥ ślakṣṇairmudgacūrṇaiścoṣṇena salilena ca |prakṣālyātha ca vastreṇa tathārdratvapramārjanam || 34||

शय्यासंस्तरणं सम्यक्केशसम्मार्जनं नखैः ।तैलाभ्यङ्गक्रिया चाथ स्नानकर्म यथा शुभम् ॥ ३५॥

śayyāsaṃstaraṇaṃ samyakkeśasammārjanaṃ nakhaiḥ |tailābhyaṅgakriyā cātha snānakarma yathā śubham || 35||

श्रीखण्डं घर्षणं पुष्पमालिका चारुचन्दनम् ।शौचार्थं मृज्जलानीति तत्र योग्यप्रदेशनम् ॥ ३६॥

śrīkhaṇḍaṃ gharṣaṇaṃ puṣpamālikā cārucandanam |śaucārthaṃ mṛjjalānīti tatra yogyapradeśanam || 36||

पूजास्थानानुलेपं च गोमयेन स वारिणा ।पूजापुष्पजलानीति तत्र योग्यप्रदेशनम् ॥ ३७॥

pūjāsthānānulepaṃ ca gomayena sa vāriṇā |pūjāpuṣpajalānīti tatra yogyapradeśanam || 37||

एवमादीनि चान्यानि गृहकर्माणि यानि वै ।तेषामहरहः कर्म कायशुश्रूषिका स्मृता ॥ ३८॥

evamādīni cānyāni gṛhakarmāṇi yāni vai |teṣāmaharahaḥ karma kāyaśuśrūṣikā smṛtā || 38||

धान्यस्वर्णपशुक्षेत्रदासीदासाम्बराणि च ।पर्यङ्कभूषणापात्रत्रिपादिचषकादयः ॥ ३९॥

dhānyasvarṇapaśukṣetradāsīdāsāmbarāṇi ca |paryaṅkabhūṣaṇāpātratripādicaṣakādayaḥ || 39||

चन्दनाद्यनुलेपोक्तद्रव्याणि सुरभीणि च ।केशानुलेपद्रव्याणि कस्तूर्यादीनि यानि च ॥ ४०॥

candanādyanulepoktadravyāṇi surabhīṇi ca |keśānulepadravyāṇi kastūryādīni yāni ca || 40||

तुरङ्गमगजान्दोलस्यन्दनानि शुभानि च ।तेषां प्रदानं सद्भक्त्या धनशुश्रूषिका स्मृता ॥ ४१॥

turaṅgamagajāndolasyandanāni śubhāni ca |teṣāṃ pradānaṃ sadbhaktyā dhanaśuśrūṣikā smṛtā || 41||

द्रव्यसामर्थ्यसम्पन्नो यः कश्चिच्छिष्यकः सदा ।सर्वशुश्रूषिकां कुर्यात् स्वगुरोरेव भक्तितः ॥ ४२॥

dravyasāmarthyasampanno yaḥ kaścicchiṣyakaḥ sadā |sarvaśuśrūṣikāṃ kuryāt svaguroreva bhaktitaḥ || 42||

शुश्रूषां कायकीमेकां विना नास्ति त्रिधा सदा ।कुर्यान्नृपोऽन्याः शुश्रूषाः सर्वाः कुर्युः स्त्रियो भृशम् ॥ ४३॥

śuśrūṣāṃ kāyakīmekāṃ vinā nāsti tridhā sadā |kuryānnṛpo'nyāḥ śuśrūṣāḥ sarvāḥ kuryuḥ striyo bhṛśam || 43||

हीनवत्यपि ये जाता भक्ताश्चेदीश्वरे यदि ।तेऽपि स्वयोग्यशुश्रूषां कुर्युरिष्टार्थसिद्धये ॥ ४४॥

hīnavatyapi ye jātā bhaktāścedīśvare yadi |te'pi svayogyaśuśrūṣāṃ kuryuriṣṭārthasiddhaye || 44||

आनीय भूपतिर्भक्त्या गुरुं देशान्तरे स्थितम् ।स्वस्थाने स्थाप्य शुश्रूषां त्रिविधां कारयेत् सदा ॥ ४५॥

ānīya bhūpatirbhaktyā guruṃ deśāntare sthitam |svasthāne sthāpya śuśrūṣāṃ trividhāṃ kārayet sadā || 45||

गुरोः प्रियाणि द्रव्याणि यानि कानि चिदन्वहम् ।तानि भक्त्या प्रदेयानि शिष्येण सुलभानि च ॥ ४६॥

guroḥ priyāṇi dravyāṇi yāni kāni cidanvaham |tāni bhaktyā pradeyāni śiṣyeṇa sulabhāni ca || 46||

गुरुं दिदृक्षुर्यः शिष्यः सद्भक्त्यानुदिनं सदा ।रिक्तपाणिर्न तं पश्येद्यथा राजा तथा गुरुः ॥ ४७॥

guruṃ didṛkṣuryaḥ śiṣyaḥ sadbhaktyānudinaṃ sadā |riktapāṇirna taṃ paśyedyathā rājā tathā guruḥ || 47||

फलं प्रसूनं ताम्बूलमन्यत्किमपि वस्तु च ।एष्वेकं गुरवे दत्त्वा नमस्कार्यस्ततो गुरुः ॥ ४८॥

phalaṃ prasūnaṃ tāmbūlamanyatkimapi vastu ca |eṣvekaṃ gurave dattvā namaskāryastato guruḥ || 48||

गुरुं स्वगृहमायातं दृष्ट्वा भक्तिरतो नृपः ।गत्वोन्नतासनं चाथ दत्वासीत्तदनुज्ञया ॥ ४९॥

guruṃ svagṛhamāyātaṃ dṛṣṭvā bhaktirato nṛpaḥ |gatvonnatāsanaṃ cātha datvāsīttadanujñayā || 49||

ताम्बूलमुत्तमं तस्मै ततः पात्रेण दापयेत् ।पश्चादिष्टानि वस्तूनि दत्वा नत्वा विसर्जयेत् ॥ ५०॥

tāmbūlamuttamaṃ tasmai tataḥ pātreṇa dāpayet |paścādiṣṭāni vastūni datvā natvā visarjayet || 50||