गणेशपुराणम् १ पूर्वखण्डं अथवा उपासनाखण्डम् Shri Ganesha Puranam 1: Purvakhandam (Upasanakhandam)

अथ श्रीगणेशपुराणम् ।आरम्भ नमस्काराः ।श्रीगणेशाय नमः ।

atha śrīgaṇeśapurāṇam |ārambha namaskārāḥ |śrīgaṇeśāya namaḥ |

श्रीस्वानन्देशाय ब्रह्मणस्पतये नमः ।

śrīsvānandeśāya brahmaṇaspataye namaḥ |

श्रीमहासिद्ध्यै नमः ।

śrīmahāsiddhyai namaḥ |

श्रीमहाबुद्ध्यै नमः ।

śrīmahābuddhyai namaḥ |

श्रीलक्षाय नमः ।

śrīlakṣāya namaḥ |

श्रीलाभाय नमः ।

śrīlābhāya namaḥ |

श्रीनग्नभैरवराजाय नमः ।

śrīnagnabhairavarājāya namaḥ |

श्रीमद्गणकाय परब्रह्मगुरवे नमः ।

śrīmadgaṇakāya parabrahmagurave namaḥ |

श्रीमन् मुद्गलाय परमाचार्याय नमः ।

śrīman mudgalāya paramācāryāya namaḥ |

श्री भृशूण्डी गार्ग्य गृत्समद, भृगु, व्यासाय नमः ।

śrī bhṛśūṇḍī gārgya gṛtsamada, bhṛgu, vyāsāya namaḥ |

श्रीमत् सकलगाणेशगुरुभ्यो आचार्येभ्यश्च नमो नमः ।

śrīmat sakalagāṇeśagurubhyo ācāryebhyaśca namo namaḥ |

श्रीब्रह्मभूय महासिद्धिपीठाधीश्वर श्रीमद्गिरिजासुत योगीन्द्राय नमः ।

śrībrahmabhūya mahāsiddhipīṭhādhīśvara śrīmadgirijāsuta yogīndrāya namaḥ |

श्रीमद्गाणेश जगद्गुरवे श्रीमद्गणेशयोगीन्द्राचार्याय नमः ।

śrīmadgāṇeśa jagadgurave śrīmadgaṇeśayogīndrācāryāya namaḥ |

श्रीमदङ्कुशधारिणे सद्गुरवे योगीन्द्राय नमः ।

śrīmadaṅkuśadhāriṇe sadgurave yogīndrāya namaḥ |

श्रीसद्गुरू हेरम्बराजाय नमः ।

śrīsadgurū herambarājāya namaḥ |

अध्यायाः विषयाः१ राजासोमकान्तस्य कथा२ सोमकान्तस्य अङ्गेभ्य गलितकुष्ठरोगस्य उद्भवः, वन गन्तुं च विचारः३ सोमकान्तस्य पुत्रेभ्य उपदेशः, आचारादि निरूपणम्४ राजा वनं प्रविष्टः५ भृगुपुत्रच्यवनेन सहसमीपगमनम्६ भृगो आश्रमे सोमकान्तस्य निवासः७ सोमकान्तस्य पूर्वजन्मनः कथा८ भृगोर्हुङ्कारेण नानाशङ्कानां निवारणम्९ भृगोर्राजानं प्रति उपदेशः१० गणेशमङ्गलाभावे व्यासस्य भ्रान्तिः, ब्रह्मदेवसमीपगमनञ्च११ ब्रह्मदेवेन व्यासाय गणेशमन्त्रोपदेशः१२ देवैर्गजाननस्य दर्शनम्१३ गजाननस्योदरात् सृष्टिप्रभवाय ब्रह्मदेवेनं स्तुतिः१४ विघ्नैर्व्याकुलो ब्रह्मदेव तपः कुरु इति आकाशवाणीं शृणोति१५ ब्रह्मदेवस्य तपः, गणेशदर्शनं, तस्य पूजाविधिश्च१६ मधुकैटभदैत्ययोरूत्पत्तिः, ब्रह्मदेवो देवीं प्रार्थयते१७ महाविष्णुना शङ्करं प्रति गजाननस्य षडक्षरीमन्त्रोपदेशः१८ महाविष्णुना गणेशाय दर्शनं वरप्रदानञ्च, सिद्धक्षेत्रस्योत्पत्तिः१९ राजाभीमस्य राज्ञ्याकमलया पुत्रप्राप्तिः, पुत्रस्य वर्णनम्२० कमलापुत्रेण दक्षेण गणेशदर्शनम्२१ मुद्गलदक्षेण गणेशमन्त्रस्य जापः२२ गणेशभक्तबल्लालेन गणेशदर्शनम्२३ वैश्यकल्याणस्य अवस्था२४ दक्षेन कृतमनुष्ठानं शुभस्वपनञ्च२५ राजा चन्द्रसेनस्य मृत्युः, राज्ञ्यः सुलभायाः शोकः२६ दक्षस्य राज्यप्राप्तिः, वंशविस्तारश्च२७ रुक्मागदाभिषेक वर्णनम्२८ मुकुन्देन रुक्माङ्गदं प्रतिशापः नारददर्शनञ्च२९ रुक्माङ्गदं प्रति नारदकृतोपदेशः३० अहिल्यायाः पातिव्रत्यभङ्गम्३१ गौतमेन इन्द्रं प्रति शापः३२ गौतमेन षडाक्षरीमन्त्रेण देवानां स्तुतिः३३ षडक्षरमन्त्रप्रभावात् इन्द्रस्य दिव्यदेहधारणम्३४ इन्द्रेण तपः गणेशदर्शनम्, चिन्तामणितीर्थस्यवर्णनम्३५ रुक्माङ्गदेन दिव्यदेहप्राप्तिः, गजाननस्य लोकं प्रतिप्रयाणञ्च३६ मुकुन्दाइन्द्रसंयोगेन गृत्समदस्योत्पत्तिः तस्य गर्वमानयोश्च खण्डनम्, मात्रा पुत्रेण च परस्परं शापः३७ गृत्समदो तपस्तपति गजाननदर्शनं वरप्राप्तिश्च३८ गृत्समदस्याद्भुत (त्रिपुरासुरस्य) त्रिपुरस्य तपः, गणेशेन दत्तं वरदानञ्च३९ त्रिपुरासुरेण इन्द्रस्य पराभवः४० त्रिपुरासुरेण ब्रह्मदेवस्य पराजयः, देवैश्च तपः४१ गजाननेन ब्राह्मणरूपेण त्रिपुरं पुरतः समर्पणम्४२ शङ्करत्रिपुरयोर्युद्धम्४३ शङ्करस्य पराजय, पार्वत्याश्च हिमालयसमीप गमनम्४४ शङ्करेण तपः, गजाननेन दर्शनम्, शङ्करेण वरप्राप्तिः४५ शङ्कराय गणेशेन गणेशसहस्रनाम स्तुतिं कर्त्तुमुपदशेयः४६ गणेशसहस्रनाम४७ शङ्करत्रिपुरयोर्युद्धम्, त्रिपुरदहनञ्च४८ पार्वत्यारागमनम्, पार्थिवपूजा (भाद्रपदस्य शुद्धचतुर्थीपर्यन्तम्) महात्म्यम्४९ गणेशस्य पार्थिवपूजायां वर्णनम्५० पार्थिवपूजा, पार्वतीहिमालययोर्सम्वादः५१ पार्थिव गणेश व्रते हिमालयस्यपार्वत्याश्च सहागमनम्५२ पार्थिव गणेश व्रते नृपचन्द्राङ्गदस्य कथा५३ पार्थिव गणेश व्रते नृपचन्द्राङ्गदस्य कथा५४ पार्थिव गणेश व्रते राज्ञीन्दुमत्यै नारदेन व्रतं कर्त्तुमुपदेशः पकोटा५५ पार्थिव गणेश व्रते पूजाव्रतप्रभावात् पार्वतीशङ्करयोर्मेलनम्५६ गणेशनामस्मरणप्रभावेण पापात्मना तन्तुवायेन भ्रुशुण्डीरूपधारणम्५७ सङ्कष्टचतुर्थीव्रतेन कृतवीर्यस्योपलब्धिः५८ शूरसेनस्य राजधान्यां इन्द्रविमानस्य पतनम्५९ सङ्कष्टचतुर्थीव्रतमहिमा, कृतवीर्यस्य कथा६० अङ्गारकचतुर्थ्याः व्रतस्य माहात्म्यम्६१ सङ्कष्टचतुर्थीव्रतमहिमा, चन्द्रस्य शापोऽनुग्रहश्च, दूर्वायार्माहात्म्यम्६२ सुलभक्षत्रियपत्नीसमुद्रया ब्राह्मणेन मधुसूदनेन च अन्योऽन्यं प्रतिशापः६३ दूर्वायाः प्रशस्तिः, कालानसासुरस्य कथा६४ कौण्डिन्यमुनेराख्यानम्६५ राजा जनकस्य सत्वहरणम्६६ विरोचना त्रिशिराभ्यां प्रदत्तयार्वया गजाननस्य तृप्तिः६७ एकस्यापि दूर्वाङ्कुरस्य कौण्डिन्यपत्न्यै आश्रयप्रदाने सामर्थ्यम्६८ कृतवीर्येण सङ्कष्टचतुर्थीव्रताचरणम्६९ सङ्कष्टचतुर्थीव्रतस्य साङ्गोपाङ्गमहिमा७० पूर्वकाले सङ्कष्टचतुर्थीव्रतं केन केन कृतम्७१ सङ्कष्टचतुर्थीव्रतोद्यापनाविधिः७२ कृतवीर्येणाङ्गहीनस्य पुत्रस्य प्राप्तिः७३ कृतवीर्यपुत्राय प्रवालक्षेत्रानुष्ठानं गणेशदर्शनं, (कृतवीर्येण) सहस्रभुजानां च प्राप्तिः७४ सङ्कष्टचतुर्थीव्रतबोधकस्य चाण्डालस्य कथा७५ राजा शूरसेनेन चतुर्थीव्रताचरणं तत्फलञ्च७६ दूर्वापुत्रषुधस्य कथा, चतुर्थीव्रतस्य दूर्वानाम्नश्च महिमा७७ सहस्रार्जुनस्य जमदग्नेराश्रममागमनम्, भोजन प्रसङ्गश्च७८ कार्तवीर्येण (सहस्रार्जुनेन) कामधेनुं नेतुं प्रयत्नः७९ कामधेनुनोत्पन्नेन सैन्येन कार्तवीर्यस्य पराभवः जमदग्नेश्च हत्या८० रेणुकया देहत्यागः८१ दत्तात्रेयस्य स्तुत्या पितराणामौद्ध्र्वदैहिकम्८२ रामेण मयूरेशक्षेत्रे तपः, मयूरेशेदर्शनम्, परशुप्राप्तिश्च८३ तारकासुरोत्पत्तिः८४ शङ्करस्य समीपं कामदेवस्य भस्मीभवनम्८५ स्कन्दोपत्तेरितिहासः८६ शङ्करेण स्कन्दाय गणेशव्रतकथनम्८७ एलापुरक्षेत्रे स्कन्देन तपः, लक्षविनायकप्रभुना वरदानम् तारकासुर वधश्च८८ नारदस्योपदेशानुसारं शेषेन कृतं तपः, गणेशप्रसादनञ्च८९ कामेन कृतं तपः, गणेशेन वरप्रदानम्९० कामस्य पुनर्जन्म, शेषस्य कथा९१ गजाननस्य स्तुतिः९२ गजाननस्य सुमुखे त्यादिद्वादशनाम्नां महत्त्वम्

adhyāyāḥ viṣayāḥ1 rājāsomakāntasya kathā2 somakāntasya aṅgebhya galitakuṣṭharogasya udbhavaḥ, vana gantuṃ ca vicāraḥ3 somakāntasya putrebhya upadeśaḥ, ācārādi nirūpaṇam4 rājā vanaṃ praviṣṭaḥ5 bhṛguputracyavanena sahasamīpagamanam6 bhṛgo āśrame somakāntasya nivāsaḥ7 somakāntasya pūrvajanmanaḥ kathā8 bhṛgorhuṅkāreṇa nānāśaṅkānāṃ nivāraṇam9 bhṛgorrājānaṃ prati upadeśaḥ10 gaṇeśamaṅgalābhāve vyāsasya bhrāntiḥ, brahmadevasamīpagamanañca11 brahmadevena vyāsāya gaṇeśamantropadeśaḥ12 devairgajānanasya darśanam13 gajānanasyodarāt sṛṣṭiprabhavāya brahmadevenaṃ stutiḥ14 vighnairvyākulo brahmadeva tapaḥ kuru iti ākāśavāṇīṃ śṛṇoti15 brahmadevasya tapaḥ, gaṇeśadarśanaṃ, tasya pūjāvidhiśca16 madhukaiṭabhadaityayorūtpattiḥ, brahmadevo devīṃ prārthayate17 mahāviṣṇunā śaṅkaraṃ prati gajānanasya ṣaḍakṣarīmantropadeśaḥ18 mahāviṣṇunā gaṇeśāya darśanaṃ varapradānañca, siddhakṣetrasyotpattiḥ19 rājābhīmasya rājñyākamalayā putraprāptiḥ, putrasya varṇanam20 kamalāputreṇa dakṣeṇa gaṇeśadarśanam21 mudgaladakṣeṇa gaṇeśamantrasya jāpaḥ22 gaṇeśabhaktaballālena gaṇeśadarśanam23 vaiśyakalyāṇasya avasthā24 dakṣena kṛtamanuṣṭhānaṃ śubhasvapanañca25 rājā candrasenasya mṛtyuḥ, rājñyaḥ sulabhāyāḥ śokaḥ26 dakṣasya rājyaprāptiḥ, vaṃśavistāraśca27 rukmāgadābhiṣeka varṇanam28 mukundena rukmāṅgadaṃ pratiśāpaḥ nāradadarśanañca29 rukmāṅgadaṃ prati nāradakṛtopadeśaḥ30 ahilyāyāḥ pātivratyabhaṅgam31 gautamena indraṃ prati śāpaḥ32 gautamena ṣaḍākṣarīmantreṇa devānāṃ stutiḥ33 ṣaḍakṣaramantraprabhāvāt indrasya divyadehadhāraṇam34 indreṇa tapaḥ gaṇeśadarśanam, cintāmaṇitīrthasyavarṇanam35 rukmāṅgadena divyadehaprāptiḥ, gajānanasya lokaṃ pratiprayāṇañca36 mukundāindrasaṃyogena gṛtsamadasyotpattiḥ tasya garvamānayośca khaṇḍanam, mātrā putreṇa ca parasparaṃ śāpaḥ37 gṛtsamado tapastapati gajānanadarśanaṃ varaprāptiśca38 gṛtsamadasyādbhuta (tripurāsurasya) tripurasya tapaḥ, gaṇeśena dattaṃ varadānañca39 tripurāsureṇa indrasya parābhavaḥ40 tripurāsureṇa brahmadevasya parājayaḥ, devaiśca tapaḥ41 gajānanena brāhmaṇarūpeṇa tripuraṃ purataḥ samarpaṇam42 śaṅkaratripurayoryuddham43 śaṅkarasya parājaya, pārvatyāśca himālayasamīpa gamanam44 śaṅkareṇa tapaḥ, gajānanena darśanam, śaṅkareṇa varaprāptiḥ45 śaṅkarāya gaṇeśena gaṇeśasahasranāma stutiṃ karttumupadaśeyaḥ46 gaṇeśasahasranāma47 śaṅkaratripurayoryuddham, tripuradahanañca48 pārvatyārāgamanam, pārthivapūjā (bhādrapadasya śuddhacaturthīparyantam) mahātmyam49 gaṇeśasya pārthivapūjāyāṃ varṇanam50 pārthivapūjā, pārvatīhimālayayorsamvādaḥ51 pārthiva gaṇeśa vrate himālayasyapārvatyāśca sahāgamanam52 pārthiva gaṇeśa vrate nṛpacandrāṅgadasya kathā53 pārthiva gaṇeśa vrate nṛpacandrāṅgadasya kathā54 pārthiva gaṇeśa vrate rājñīndumatyai nāradena vrataṃ karttumupadeśaḥ pakoṭā55 pārthiva gaṇeśa vrate pūjāvrataprabhāvāt pārvatīśaṅkarayormelanam56 gaṇeśanāmasmaraṇaprabhāveṇa pāpātmanā tantuvāyena bhruśuṇḍīrūpadhāraṇam57 saṅkaṣṭacaturthīvratena kṛtavīryasyopalabdhiḥ58 śūrasenasya rājadhānyāṃ indravimānasya patanam59 saṅkaṣṭacaturthīvratamahimā, kṛtavīryasya kathā60 aṅgārakacaturthyāḥ vratasya māhātmyam61 saṅkaṣṭacaturthīvratamahimā, candrasya śāpo'nugrahaśca, dūrvāyārmāhātmyam62 sulabhakṣatriyapatnīsamudrayā brāhmaṇena madhusūdanena ca anyo'nyaṃ pratiśāpaḥ63 dūrvāyāḥ praśastiḥ, kālānasāsurasya kathā64 kauṇḍinyamunerākhyānam65 rājā janakasya satvaharaṇam66 virocanā triśirābhyāṃ pradattayārvayā gajānanasya tṛptiḥ67 ekasyāpi dūrvāṅkurasya kauṇḍinyapatnyai āśrayapradāne sāmarthyam68 kṛtavīryeṇa saṅkaṣṭacaturthīvratācaraṇam69 saṅkaṣṭacaturthīvratasya sāṅgopāṅgamahimā70 pūrvakāle saṅkaṣṭacaturthīvrataṃ kena kena kṛtam71 saṅkaṣṭacaturthīvratodyāpanāvidhiḥ72 kṛtavīryeṇāṅgahīnasya putrasya prāptiḥ73 kṛtavīryaputrāya pravālakṣetrānuṣṭhānaṃ gaṇeśadarśanaṃ, (kṛtavīryeṇa) sahasrabhujānāṃ ca prāptiḥ74 saṅkaṣṭacaturthīvratabodhakasya cāṇḍālasya kathā75 rājā śūrasenena caturthīvratācaraṇaṃ tatphalañca76 dūrvāputraṣudhasya kathā, caturthīvratasya dūrvānāmnaśca mahimā77 sahasrārjunasya jamadagnerāśramamāgamanam, bhojana prasaṅgaśca78 kārtavīryeṇa (sahasrārjunena) kāmadhenuṃ netuṃ prayatnaḥ79 kāmadhenunotpannena sainyena kārtavīryasya parābhavaḥ jamadagneśca hatyā80 reṇukayā dehatyāgaḥ81 dattātreyasya stutyā pitarāṇāmauddhrvadaihikam82 rāmeṇa mayūreśakṣetre tapaḥ, mayūreśedarśanam, paraśuprāptiśca83 tārakāsurotpattiḥ84 śaṅkarasya samīpaṃ kāmadevasya bhasmībhavanam85 skandopatteritihāsaḥ86 śaṅkareṇa skandāya gaṇeśavratakathanam87 elāpurakṣetre skandena tapaḥ, lakṣavināyakaprabhunā varadānam tārakāsura vadhaśca88 nāradasyopadeśānusāraṃ śeṣena kṛtaṃ tapaḥ, gaṇeśaprasādanañca89 kāmena kṛtaṃ tapaḥ, gaṇeśena varapradānam90 kāmasya punarjanma, śeṣasya kathā91 gajānanasya stutiḥ92 gajānanasya sumukhe tyādidvādaśanāmnāṃ mahattvam

ॐ नमस्तस्मै गणेशाय ब्रह्मविद्याप्रदायिने ।यस्यागस्त्यायते नाम विघ्नसागरशोषणे ॥ऋषय ऊचुः ।सूत सूत महाप्राज्ञ ! वेदशास्त्रविशारद ! ।सर्वविद्यानिधे त्वत्तो वक्ताऽन्यो नोपलभ्यते ॥ १॥

oṃ namastasmai gaṇeśāya brahmavidyāpradāyine |yasyāgastyāyate nāma vighnasāgaraśoṣaṇe ||ṛṣaya ūcuḥ |sūta sūta mahāprājña ! vedaśāstraviśārada ! |sarvavidyānidhe tvatto vaktā'nyo nopalabhyate || 1||

जन्मजन्मान्तरीयं नः स्थितं पुण्यं महत्तरम् ।तेन सन्दर्शनं जातं सर्वज्ञस्य सतस्तव ॥ २॥

janmajanmāntarīyaṃ naḥ sthitaṃ puṇyaṃ mahattaram |tena sandarśanaṃ jātaṃ sarvajñasya satastava || 2||

वयं धन्यतमा लोके जीवितं नः सुजीवितम् ।पितरो वेदशास्त्राणि तपांस्याश्रम एव च ॥ ३॥

vayaṃ dhanyatamā loke jīvitaṃ naḥ sujīvitam |pitaro vedaśāstrāṇi tapāṃsyāśrama eva ca || 3||

अष्टादशपुराणानि विस्तराच्छ्रावितानि नः ।अन्यान्यपि हिनः श्रोतुमिच्छास्ति द्विजसत्तम ॥ ४॥

aṣṭādaśapurāṇāni vistarācchrāvitāni naḥ |anyānyapi hinaḥ śrotumicchāsti dvijasattama || 4||

शौनकेये महासत्रे सक्ता द्वादशवार्षिके ।त्वत्कथामृतपानान्नो नान्यद्विश्रामकारणम् ॥ ५॥

śaunakeye mahāsatre saktā dvādaśavārṣike |tvatkathāmṛtapānānno nānyadviśrāmakāraṇam || 5||

सूत उवाच ।साधु पृष्टं महाभागा भवद्भिः पुण्यकर्मभिः ।साधूनां समचित्तानां मतिर्लोकोपकारिणी ॥ ६॥

sūta uvāca |sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāgā bhavadbhiḥ puṇyakarmabhiḥ |sādhūnāṃ samacittānāṃ matirlokopakāriṇī || 6||

ममापि परितोषोऽस्ति कथानां कथने द्विजाः ।अतोऽहं साधुवृत्तेभ्यः कथयिष्ये विशेषतः ॥ ७॥

mamāpi paritoṣo'sti kathānāṃ kathane dvijāḥ |ato'haṃ sādhuvṛttebhyaḥ kathayiṣye viśeṣataḥ || 7||

अन्यान्युपपुराणानि वर्ततेऽष्टादशैव च ।गाणेशं नारदीयं च नृसिंहादिन्यथापि च ॥ ८॥

anyānyupapurāṇāni vartate'ṣṭādaśaiva ca |gāṇeśaṃ nāradīyaṃ ca nṛsiṃhādinyathāpi ca || 8||

गणेशस्य पुराणं यत्तत्रादौ कथयाम्यहम् ।दुर्लभं श्रवणं यस्य मर्त्यलोके विशेषतः ॥ ९॥

gaṇeśasya purāṇaṃ yattatrādau kathayāmyaham |durlabhaṃ śravaṇaṃ yasya martyaloke viśeṣataḥ || 9||

यस्य स्मरणमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः ।प्रभावमस्य गदितुं नेशः शेषश्चतुर्मुखः ॥ १०॥

yasya smaraṇamātreṇa kṛtakṛtyo bhavennaraḥ |prabhāvamasya gadituṃ neśaḥ śeṣaścaturmukhaḥ || 10||

सङ्क्षेपतो ब्रवीम्येतत्तथापि भवदाज्ञया ।बहुजन्मार्जितैः पुण्यैरस्य तु श्रवणं भवेत् ॥ ११॥

saṅkṣepato bravīmyetattathāpi bhavadājñayā |bahujanmārjitaiḥ puṇyairasya tu śravaṇaṃ bhavet || 11||

पाखण्डिनां नास्तिकानां न भवेत् पापकर्मिणाम् ।नित्यत्त्वान्निर्गुणत्वाच्च अनादित्वाच्च तत्त्वतः ॥ १२॥

pākhaṇḍināṃ nāstikānāṃ na bhavet pāpakarmiṇām |nityattvānnirguṇatvācca anāditvācca tattvataḥ || 12||

गणेशस्य स्वरूपं न वक्तुं केनापि शक्यते ।तथाप्युपासनासक्तैर्निर्गुणं तन्निरूप्यते ॥ १३॥

gaṇeśasya svarūpaṃ na vaktuṃ kenāpi śakyate |tathāpyupāsanāsaktairnirguṇaṃ tannirūpyate || 13||

ॐकाररूपी भगवान् यो वेदादौ प्रतिष्ठितः ।यं सदा मुनयो देवाः स्मरन्तीद्रादयो हृदि ॥ १४॥

oṃkārarūpī bhagavān yo vedādau pratiṣṭhitaḥ |yaṃ sadā munayo devāḥ smarantīdrādayo hṛdi || 14||

यं पूजयन्ति सततं ब्रह्मेशानेन्द्रविष्णवः ।यो हेतुः सर्वजगतां सर्वकारणकारणम् ॥ १५॥

yaṃ pūjayanti satataṃ brahmeśānendraviṣṇavaḥ |yo hetuḥ sarvajagatāṃ sarvakāraṇakāraṇam || 15||

यदाज्ञया कः सृजतेऽथ विष्णुर्यदाज्ञया पालनमातनोति ।यदाज्ञया संहरते हरोऽपि यदाज्ञया सञ्चरते दिनेशः ॥ १६॥

yadājñayā kaḥ sṛjate'tha viṣṇuryadājñayā pālanamātanoti |yadājñayā saṃharate haro'pi yadājñayā sañcarate dineśaḥ || 16||

यदाज्ञया वाति समीरणोऽपि यदाज्ञयापः प्रवहन्ति दिक्षु ।यदाज्ञया भानि पतन्ति भूमौ यदाज्ञयाऽग्निर्ज्वलति त्रिलोके ॥ १७॥

yadājñayā vāti samīraṇo'pi yadājñayāpaḥ pravahanti dikṣu |yadājñayā bhāni patanti bhūmau yadājñayā'gnirjvalati triloke || 17||

तस्य यच्चरितं गुप्तं कस्यापि न निवेदितम् ।तदहं वः प्रवक्ष्यामि सादरं श्रूयतां द्विजाः ॥ १८॥

tasya yaccaritaṃ guptaṃ kasyāpi na niveditam |tadahaṃ vaḥ pravakṣyāmi sādaraṃ śrūyatāṃ dvijāḥ || 18||

ब्रह्मणा कथितं पूर्वं व्यासायामिततेजसे ।भृगवे कथितं तेन सोमकान्ताय तेन च ॥ १९॥

brahmaṇā kathitaṃ pūrvaṃ vyāsāyāmitatejase |bhṛgave kathitaṃ tena somakāntāya tena ca || 19||

व्रतैर्यज्ञैस्तपोभिश्च दानैस्तीर्थैश्च कोटयः ।भवन्ति येषां पुण्यानां तेषां बुद्धिः प्रजायते ॥ २०॥

vratairyajñaistapobhiśca dānaistīrthaiśca koṭayaḥ |bhavanti yeṣāṃ puṇyānāṃ teṣāṃ buddhiḥ prajāyate || 20||

गणेशाख्यपुराणस्य श्रवणे द्विजसत्तमाः ।माया येषां न संसारे न दारापत्यभूमिषु ॥ २१॥

gaṇeśākhyapurāṇasya śravaṇe dvijasattamāḥ |māyā yeṣāṃ na saṃsāre na dārāpatyabhūmiṣu || 21||

मयूरेशकथायां ते सादरा मुनिसत्तमाः ।श्रूयतामस्य महिमा सोमकान्तप्रसङ्गतः ॥ २२॥

mayūreśakathāyāṃ te sādarā munisattamāḥ |śrūyatāmasya mahimā somakāntaprasaṅgataḥ || 22||

सौराष्ट्र देवनगरे सोमकान्तोऽभवन्नृपः ।वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो धर्मशास्त्रार्थतत्परः ॥ २३॥

saurāṣṭra devanagare somakānto'bhavannṛpaḥ |vedaśāstrārthatattvajño dharmaśāstrārthatatparaḥ || 23||

दशनागसहस्राणि हयानां द्विगुणानि च ।रथिनां षट्सहस्राणि प्रयान्तमनुयान्ति च ॥ २४॥

daśanāgasahasrāṇi hayānāṃ dviguṇāni ca |rathināṃ ṣaṭsahasrāṇi prayāntamanuyānti ca || 24||

पदातयोऽप्यसङ्ख्याता अग्निशस्त्रधरास्तथा ।कोदण्डधारिणश्चान्ये निषङ्गद्वयधारिणः ॥ २५॥

padātayo'pyasaṅkhyātā agniśastradharāstathā |kodaṇḍadhāriṇaścānye niṣaṅgadvayadhāriṇaḥ || 25||

बुद्ध्या बृहस्पतिं जिग्ये सम्पदा धनदञ्च यः ।क्षमया पृथिवीं जिग्ये गाम्भीर्येण महोदधिम् ॥ २६॥

buddhyā bṛhaspatiṃ jigye sampadā dhanadañca yaḥ |kṣamayā pṛthivīṃ jigye gāmbhīryeṇa mahodadhim || 26||

सूर्याचन्द्रमसौ जिग्ये भासा कान्त्याच यो नृपः ।प्रतापेनाऽनलं जिग्ये सौन्दर्येण मनोभवम् ॥ २७॥

sūryācandramasau jigye bhāsā kāntyāca yo nṛpaḥ |pratāpenā'nalaṃ jigye saundaryeṇa manobhavam || 27||

यस्यामात्याः प्रबलिनः पञ्चासन् दृढविक्रमाः ।नीतिशास्त्रार्थतत्त्वज्ञाः परराष्ट्रविमर्दिनः ॥ २८॥

yasyāmātyāḥ prabalinaḥ pañcāsan dṛḍhavikramāḥ |nītiśāstrārthatattvajñāḥ pararāṣṭravimardinaḥ || 28||

रूपवान्प्रथमस्तत्र विद्याधीशस्तथाऽपरः ।क्षेमङ्करो ज्ञानगम्यः सुबलः पञ्चमः स्मृतः ॥ २९॥

rūpavānprathamastatra vidyādhīśastathā'paraḥ |kṣemaṅkaro jñānagamyaḥ subalaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ || 29||

एतैर्नानाविधा देशा आक्रान्ताः स्वपराक्रमात् ।एतेऽति सुन्दरा नाना भूषावस्त्रैरलङ्कृताः ॥ ३०॥

etairnānāvidhā deśā ākrāntāḥ svaparākramāt |ete'ti sundarā nānā bhūṣāvastrairalaṅkṛtāḥ || 30||

राजकार्य करानित्यं राज्ञः प्रियतमाभृशम् ।तस्य राज्ञोऽभवद्भार्या सुधर्मा गुणशालिनी ॥ ३१॥

rājakārya karānityaṃ rājñaḥ priyatamābhṛśam |tasya rājño'bhavadbhāryā sudharmā guṇaśālinī || 31||

तद्रूपमवलोक्यैव रतिरम्भातिलोत्तमाः ।लज्जिता न सुखं क्वापि लेभिरे न च मेनिरे ॥ ३२॥

tadrūpamavalokyaiva ratirambhātilottamāḥ |lajjitā na sukhaṃ kvāpi lebhire na ca menire || 32||

अनेकरत्नरचिते ताटङ्के काञ्चने शुभे ।बिभ्रतीकर्णयोः कण्ठे निष्कं मुक्ताफलानि च ॥ ३३॥

anekaratnaracite tāṭaṅke kāñcane śubhe |bibhratīkarṇayoḥ kaṇṭhe niṣkaṃ muktāphalāni ca || 33||

कटौरत्नमयींकाञ्ची तादृशे नूपूरेंऽङ्घ्रिगे ।अङ्गुलीयान्युत्तमानि च करपादाङ्गुलीषु च ॥ ३४॥

kaṭauratnamayīṃkāñcī tādṛśe nūpūreṃ'ṅghrige |aṅgulīyānyuttamāni ca karapādāṅgulīṣu ca || 34||