गुरुगीता (2) Guru Gita – Long Version

अचिन्त्याव्यक्तरूपाय निर्गुणाय गुणात्मने ।समस्तजगदाधारमूर्तये ब्रह्मणे नमः ॥ १॥

acintyāvyaktarūpāya nirguṇāya guṇātmane |samastajagadādhāramūrtaye brahmaṇe namaḥ || 1||

ऋषय ऊचुः ।सूत सूत महाप्राज्ञ निगमागमपारग ।गुरुस्वरूपमस्माकं ब्रूहि सर्वमलापहम् ॥ २॥

ṛṣaya ūcuḥ |sūta sūta mahāprājña nigamāgamapāraga |gurusvarūpamasmākaṃ brūhi sarvamalāpaham || 2||

यस्य श्रवणमात्रेण देही दुःखाद्विमुच्यते ।येन मार्गेण मुनयः सर्वज्ञत्वं प्रपेदिरे ॥ ३॥

yasya śravaṇamātreṇa dehī duḥkhādvimucyate |yena mārgeṇa munayaḥ sarvajñatvaṃ prapedire || 3||

यत्प्राप्य न पुनर्याति नरः संसारबन्धनम् ।तथाविधं परं तत्त्वं वक्तव्यमधुना त्वया ॥ ४॥

yatprāpya na punaryāti naraḥ saṃsārabandhanam |tathāvidhaṃ paraṃ tattvaṃ vaktavyamadhunā tvayā || 4||

गुह्याद्गुह्यतमं सारं गुरुगीता विशेषतः ।त्वत्प्रसादाच्च श्रोतव्या तत्सर्वं ब्रूहि सूत नः ॥ ५॥

guhyādguhyatamaṃ sāraṃ gurugītā viśeṣataḥ |tvatprasādācca śrotavyā tatsarvaṃ brūhi sūta naḥ || 5||

इति सम्प्रार्थितः सूतो मुनिसङ्घैर्मुहुर्मुहुः ॥कुतूहलेन महता प्रोवाच मधुरं वचः ॥ ६॥

iti samprārthitaḥ sūto munisaṅghairmuhurmuhuḥ ||kutūhalena mahatā provāca madhuraṃ vacaḥ || 6||

सूत उवाच ।श्रुणुध्वं मुनयः सर्वे श्रद्धया परया मुदा ।वदामि भवरोगघ्नीं गीतामातृस्वरूपिणीम् ॥ ७॥

sūta uvāca |śruṇudhvaṃ munayaḥ sarve śraddhayā parayā mudā |vadāmi bhavarogaghnīṃ gītāmātṛsvarūpiṇīm || 7||

पुरा कैलासशिखरे सिद्धगन्धर्वसेविते ।तत्र कल्पलतापुष्पमन्दिरेऽत्यन्तसुन्दरे ॥ ८॥

purā kailāsaśikhare siddhagandharvasevite |tatra kalpalatāpuṣpamandire'tyantasundare || 8||

व्याघ्राजिने समासीनं शुकादिमुनिवन्दितम् ।बोधयन्तं परं तत्त्वं मध्ये मुनिगणे क्वचित् ॥ ९॥ (मध्येमुनिगणं)

vyāghrājine samāsīnaṃ śukādimunivanditam |bodhayantaṃ paraṃ tattvaṃ madhye munigaṇe kvacit || 9|| (madhyemunigaṇaṃ)

प्रणम्रवदना शश्वन्नमस्कुर्वन्तमादरात् ।दृष्ट्वा विस्मयमापन्ना पार्वती परिपृच्छति ॥ १०॥

praṇamravadanā śaśvannamaskurvantamādarāt |dṛṣṭvā vismayamāpannā pārvatī paripṛcchati || 10||

पार्वत्युवाच ।ॐ नमो देव देवेश परात्पर जगद्गुरो ।त्वां नमस्कुर्वते भक्त्या सुरासुरनराः सदा ॥ ११॥

pārvatyuvāca |oṃ namo deva deveśa parātpara jagadguro |tvāṃ namaskurvate bhaktyā surāsuranarāḥ sadā || 11||

विधिविष्णुमहेन्द्राद्यैर्वन्द्यः खलु सदा भवान् ।नमस्करोषि कस्मै त्वं नमस्काराश्रयः किलः ॥ १२॥

vidhiviṣṇumahendrādyairvandyaḥ khalu sadā bhavān |namaskaroṣi kasmai tvaṃ namaskārāśrayaḥ kilaḥ || 12||

दृष्ट्वैतत्कर्म विपुलमाश्चर्य प्रतिभाति मे ।किमेतन्न विजानेऽहं कृपया वद मे प्रभो ॥ १३॥

dṛṣṭvaitatkarma vipulamāścarya pratibhāti me |kimetanna vijāne'haṃ kṛpayā vada me prabho || 13||

भगवन् सर्वधर्मज्ञ व्रतानां व्रतनायकम् ।ब्रूहि मे कृपया शम्भो गुरुमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ १४॥

bhagavan sarvadharmajña vratānāṃ vratanāyakam |brūhi me kṛpayā śambho gurumāhātmyamuttamam || 14||

केन मार्गेण भो स्वामिन् देही ब्रह्ममयो भवेत् ।तत्कृपां कुरु मे स्वामिन्नमामि चरणौ तव ॥ १५॥

kena mārgeṇa bho svāmin dehī brahmamayo bhavet |tatkṛpāṃ kuru me svāminnamāmi caraṇau tava || 15||

इति सम्प्रार्थितः शश्वन्महादेवो महेश्वरः ।आनन्दभरितः स्वान्ते पार्वतीमिदमब्रवीत् ॥ १६॥

iti samprārthitaḥ śaśvanmahādevo maheśvaraḥ |ānandabharitaḥ svānte pārvatīmidamabravīt || 16||

श्री महादेव उवाच ।न वक्तव्यमिदं देवि रहस्यातिरहस्यकम् ।न कस्यापि पुरा प्रोक्तं त्वद्भक्त्यर्थं वदामि तत् ॥ १७॥

śrī mahādeva uvāca |na vaktavyamidaṃ devi rahasyātirahasyakam |na kasyāpi purā proktaṃ tvadbhaktyarthaṃ vadāmi tat || 17||

मम रूपासि देवि त्वमतस्तत्कथयामि ते ।लोकोपकारकः प्रश्नो न केनापि कृतः पुरा ॥ १८॥

mama rūpāsi devi tvamatastatkathayāmi te |lokopakārakaḥ praśno na kenāpi kṛtaḥ purā || 18||

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ।तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ १९॥

yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau |tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ || 19||

यो गुरु स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरु स्मृतः ।विकल्पं यस्तु कुर्वीत स नरो गुरुतल्पगः ॥ २०॥

yo guru sa śivaḥ prokto yaḥ śivaḥ sa guru smṛtaḥ |vikalpaṃ yastu kurvīta sa naro gurutalpagaḥ || 20||

दुर्लभं त्रिषु लोकेषु तच्छृणुश्व वदाम्यहम् ।गुरुब्रह्म विना नान्यः सत्यं सत्यं वरानने ॥ २१॥

durlabhaṃ triṣu lokeṣu tacchṛṇuśva vadāmyaham |gurubrahma vinā nānyaḥ satyaṃ satyaṃ varānane || 21||

वेदशास्त्रपुराणानि चेतिहासादिकानि च ।मन्त्रयन्त्रादिविद्यानां मोहनोच्चाटनादिकम् ॥ २२॥

vedaśāstrapurāṇāni cetihāsādikāni ca |mantrayantrādividyānāṃ mohanoccāṭanādikam || 22||

शैवशाक्तागमादीनि ह्यन्ये च बहवो मताः ।अपभ्रंशाः समस्तानां जीवानां भ्रान्तचेतसाम् ॥ २३॥

śaivaśāktāgamādīni hyanye ca bahavo matāḥ |apabhraṃśāḥ samastānāṃ jīvānāṃ bhrāntacetasām || 23||

जपस्तपो व्रतं तीर्थं यज्ञो दानं तथैव च ।गुरुतत्त्वमविज्ञाय सर्वं व्यर्थं भवेत्प्रिये ॥ २४॥

japastapo vrataṃ tīrthaṃ yajño dānaṃ tathaiva ca |gurutattvamavijñāya sarvaṃ vyarthaṃ bhavetpriye || 24||

गुरुबुद्ध्यात्मनो नान्यत् सत्यं सत्यं वरानने ।तल्लाभार्थं प्रयत्नस्तु कर्तव्यश्च मनीषिभिः ॥ २५॥

gurubuddhyātmano nānyat satyaṃ satyaṃ varānane |tallābhārthaṃ prayatnastu kartavyaśca manīṣibhiḥ || 25||

गूढाविद्या जगन्माया देहश्चाज्ञानसम्भवः ।विज्ञानं यत्प्रसादेन गुरुशब्देन कथयते ॥ २६॥

gūḍhāvidyā jaganmāyā dehaścājñānasambhavaḥ |vijñānaṃ yatprasādena guruśabdena kathayate || 26||

यदङ्घ्रिकमलद्वन्द्वं द्वन्द्वतापनिवारकम् ।तारकं भवसिन्धोश्च तं गुरुं प्रणमाम्यहम् ॥ २७॥

yadaṅghrikamaladvandvaṃ dvandvatāpanivārakam |tārakaṃ bhavasindhośca taṃ guruṃ praṇamāmyaham || 27||

देही ब्रह्म भवेद्यस्मात् त्वत्कृपार्थं वदामि तत् ।सर्वपापविशुद्धात्मा श्रीगुरोः पादसेवनात् ॥ २८॥

dehī brahma bhavedyasmāt tvatkṛpārthaṃ vadāmi tat |sarvapāpaviśuddhātmā śrīguroḥ pādasevanāt || 28||

सर्वतीर्थावगाहस्य सम्प्राप्नोति फलं नरः ।गुरोः पादोदकं पीत्वा शेषं शिरसि धारयन् ॥ २९॥

sarvatīrthāvagāhasya samprāpnoti phalaṃ naraḥ |guroḥ pādodakaṃ pītvā śeṣaṃ śirasi dhārayan || 29||

शोषणं पापपङ्कस्य दीपनं ज्ञानतेजसः ।गुरोः पादोदकं सम्यक् संसारार्णवतारकम् ॥ ३०॥

śoṣaṇaṃ pāpapaṅkasya dīpanaṃ jñānatejasaḥ |guroḥ pādodakaṃ samyak saṃsārārṇavatārakam || 30||

अज्ञानमूलहरणं जन्मकर्मनिवारकम् ।ज्ञानविज्ञानसिद्ध्यर्थं गुरुपादोदकं पिबेत् ॥ ३१॥ (ज्ञानवैराग्य)

ajñānamūlaharaṇaṃ janmakarmanivārakam |jñānavijñānasiddhyarthaṃ gurupādodakaṃ pibet || 31|| (jñānavairāgya)

गुरुपादोदकं पानं गुरोरुच्छिष्टभोजनम् ।गुरुर्मूर्तेः सदा ध्यानं गुरोर्नाम्नः सदा जपः ॥ ३२॥

gurupādodakaṃ pānaṃ gurorucchiṣṭabhojanam |gururmūrteḥ sadā dhyānaṃ gurornāmnaḥ sadā japaḥ || 32||

स्वदेशिकस्यैव च नामकीर्तनंभवेदनन्तस्य शिवस्य कीर्तनम् ।स्वदेशिकस्यैव च नामचिन्तनंभवेदनन्तस्य शिवस्य चिन्तनम् ॥ ३३॥

svadeśikasyaiva ca nāmakīrtanaṃbhavedanantasya śivasya kīrtanam |svadeśikasyaiva ca nāmacintanaṃbhavedanantasya śivasya cintanam || 33||

यत्पादरेणुर्वै नित्यं कोऽपि संसारवारिधौ ।सेतुबन्धायते नाथं देशिकं तमुपास्महे ॥ ३४॥

yatpādareṇurvai nityaṃ ko'pi saṃsāravāridhau |setubandhāyate nāthaṃ deśikaṃ tamupāsmahe || 34||

यदनुग्रहमात्रेण शोकमोहौ विनश्यतः ।तस्मै श्रीदेशिकेन्द्राय नमोऽस्तु परमात्मने ॥ ३५॥

yadanugrahamātreṇa śokamohau vinaśyataḥ |tasmai śrīdeśikendrāya namo'stu paramātmane || 35||

यस्मादनुग्रहं लब्ध्वा महदज्ञान्मुत्सृजेत् ।तस्मै श्रीदेशिकेन्द्राय नमश्चाभीष्टसिद्धये ॥ ३६॥

yasmādanugrahaṃ labdhvā mahadajñānmutsṛjet |tasmai śrīdeśikendrāya namaścābhīṣṭasiddhaye || 36||

काशीक्षेत्रं निवासश्च जाह्नवी चरणोदकम् ।गुरुविश्वेश्वरः साक्षात् तारकं ब्रह्मनिश्चयः ॥ ३७॥

kāśīkṣetraṃ nivāsaśca jāhnavī caraṇodakam |guruviśveśvaraḥ sākṣāt tārakaṃ brahmaniścayaḥ || 37||

गुरुसेवा गया प्रोक्ता देहः स्यादक्षयो वटः ।तत्पादं विष्णुपादं स्यात् तत्र दत्तमनन्तकम् ॥ ३८॥ (दत्त मनस् ततम्)

gurusevā gayā proktā dehaḥ syādakṣayo vaṭaḥ |tatpādaṃ viṣṇupādaṃ syāt tatra dattamanantakam || 38|| (datta manas tatam)

गुरुमूर्ति स्मरेन्नित्यं गुरुर्नाम सदा जपेत् ।गुरोराज्ञां प्रकुर्वीत गुरोरन्यं न भावयेत् ॥ ३९॥

gurumūrti smarennityaṃ gururnāma sadā japet |gurorājñāṃ prakurvīta guroranyaṃ na bhāvayet || 39||

गुरुवक्त्रे स्थितं ब्रह्म प्राप्यते तत्प्रसादतः ।गुरोर्ध्यानं सदा कुर्यात् कुलस्त्री स्वपतिं यथा ॥ ४०॥ (पुरुषं स्वैरिणी यथा)

guruvaktre sthitaṃ brahma prāpyate tatprasādataḥ |gurordhyānaṃ sadā kuryāt kulastrī svapatiṃ yathā || 40|| (puruṣaṃ svairiṇī yathā)

स्वाश्रमं च स्वजातिं च स्वकीर्तिं पुष्टिवर्धनम् ।एतत्सर्वं परित्यज्य गुरुमेव समाश्रयेत् ॥ ४१॥

svāśramaṃ ca svajātiṃ ca svakīrtiṃ puṣṭivardhanam |etatsarvaṃ parityajya gurumeva samāśrayet || 41||

अनन्याश्चिन्तयन्तो ये सुलभं परमं सुखम् ।तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरोराराधनं कुरु ॥ ४२॥

ananyāścintayanto ye sulabhaṃ paramaṃ sukham |tasmātsarvaprayatnena gurorārādhanaṃ kuru || 42||

गुरुवक्त्रे स्थिता विद्या गुरुभक्त्या च लभ्यते ।त्रैलोक्ये स्फुटवक्तारो देवर्षिपितृमानवाः ॥ ४३॥

guruvaktre sthitā vidyā gurubhaktyā ca labhyate |trailokye sphuṭavaktāro devarṣipitṛmānavāḥ || 43||

गुकारश्चान्धकारो हि रुकारस्तेज उच्यते ।अज्ञानग्रासकं ब्रह्म गुरुरेव न संशयः ॥ ४४॥

gukāraścāndhakāro hi rukārasteja ucyate |ajñānagrāsakaṃ brahma gurureva na saṃśayaḥ || 44||

गुकारो भवरोगः स्यात् रुकारस्तन्निरोधकृत् । (गुकारो चान्धकारस्तु)भवरोगहरत्याच्च गुरुरित्यभिधीयते ॥ ४५॥ (अन्धकारा विनाशित्वात् गुरुरित्यभिधीयते)

gukāro bhavarogaḥ syāt rukārastannirodhakṛt | (gukāro cāndhakārastu)bhavarogaharatyācca gururityabhidhīyate || 45|| (andhakārā vināśitvāt gururityabhidhīyate)

गुकारश्च गुणातीतो रूपातीतो रुकारकः ।गुणरूपविहीनत्वात् गुरुरित्यभिधीयते ॥ ४६॥

gukāraśca guṇātīto rūpātīto rukārakaḥ |guṇarūpavihīnatvāt gururityabhidhīyate || 46||

गुकारः प्रथमो वर्णो मायादिगुणभासकः ।रुकारोऽस्ति परं ब्रह्म मायाभ्रान्तिविमोचनम् ॥ ४७॥

gukāraḥ prathamo varṇo māyādiguṇabhāsakaḥ |rukāro'sti paraṃ brahma māyābhrāntivimocanam || 47||

एवं गुरुपदं श्रेष्ठं देवानामपि दुर्लभम् ।गरुडोरगगन्धर्वसिद्धादिसुरपूजितम् ॥ ४८॥

evaṃ gurupadaṃ śreṣṭhaṃ devānāmapi durlabham |garuḍoragagandharvasiddhādisurapūjitam || 48||

ध्रुवं देहि मुमुक्षूणां नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ।गुरोराराधनं कुर्यात् स्वजीवत्वं निवेदयेत् ॥ ४९॥

dhruvaṃ dehi mumukṣūṇāṃ nāsti tattvaṃ guroḥ param |gurorārādhanaṃ kuryāt svajīvatvaṃ nivedayet || 49||

आसनं शयनं वस्त्रं वाहनं भूषणादिकम् ।साधकेन प्रदातव्यं गुरुसन्तोषकारणम् ॥ ५०॥

āsanaṃ śayanaṃ vastraṃ vāhanaṃ bhūṣaṇādikam |sādhakena pradātavyaṃ gurusantoṣakāraṇam || 50||