अवधूतोपनिषत् Avadhuta Upanishad

गौणमुख्यावधूतालिहृदयाम्बुजवर्ति यत् ।तत्त्रैपदं ब्रह्मतत्त्वं स्वमात्रमवशिष्यते ॥ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥हरिः ॐ अथ ह सांकृतिर्भगवन्तमवधूतं दत्तात्रेयंपरिसमेत्य पप्रच्छ भगवन्कोऽवधूतस्य का स्थितिः किंलक्ष्म किं संसरणमिति । तं होवाच भगवो दत्तात्रेयःपरमकारुणिकः ॥अक्षरत्वाद्वरेण्यत्वाद्धृतसंसारबन्धनात् ।तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वादवधूत इतीर्यते ॥ १॥यो विलङ्घ्याश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः सदा ।अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स कथ्यते ॥ २॥तस्य प्रियं शिरः कृत्वा मोदो दक्षिणपक्षकः ।प्रमोद उत्तरः पक्ष आनन्दो गोष्पदायते ॥ ३॥गोपालसदृशां शीर्षे नापि मध्ये न चाप्यधः ।ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति पुच्छाकारेण कारयेत् ॥ ४॥एवं चतुष्पथं कृत्वा ते यान्ति परमां गतिम् ।न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ॥ ५॥स्वैरं स्वैरविहरणं तत्संसरणम् । सांबरा वा दिगंबरा वा ।न तेषां धर्माधर्मौ न मेध्यामेधौ । सदासांग्रहण्येष्ट्याश्वमेधमन्तयागं यजते ।स महामखो महायोगः । कृत्स्नमेतच्चित्रं कर्म।स्वैरं न विगायेत्तन्महाव्रतम् । न स मूढवल्लिप्यते ।यथा रविः सर्वरसान्प्रभुङ्क्तेहुताशनश्चापि हि सर्वभक्षः ।तथैव योगी विषयान्प्रभुङ्क्तेन लिप्यते पुण्यपापैश्च शुद्धः ॥ ६॥आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठंसमुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वेस शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ ७॥न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ ८॥ऐहिकामुष्मिकव्रातसिद्धै मुक्तेश्च सिद्धये ।बहुकृत्यं पुरा स्यान्मे तत्सर्वमधुना कृतम् ॥ ९॥तदेव कृतकृत्यत्वं प्रतियोगिपुरःसरम् ।अनुसन्दधदेवायमेवं तृप्यति नित्यशः ॥ १०॥दुःखिनोऽज्ञाः संसरन्तु कामं पुत्राद्यपेक्षया ।परमानन्दपूर्णोऽहं संसरामि किमिच्छया ॥ ११॥अनुतिष्ठन्तु कर्माणि परलोकयियासवः ।सर्वलोकात्मकः कस्मादनुतिष्ठामि किं कथम् ॥ १२॥व्याचक्षतां ते शास्त्राणि वेदानध्यापयन्तु वा ।येऽत्राधिकारिणो मे तु नाधिकारोऽक्रियत्वतः ॥ १३॥निद्राभिक्षे स्नानशौचे नेच्छामि न करोमि च ।द्रष्टारश्चेत्कल्पयन्तु किं मे स्यादन्यकल्पनात् ॥ १४॥गुञ्जापुञ्जादि दह्येत नान्यारोपितवह्निना ।नान्यारोपितसंसारधर्मा नैवमहं भजे ॥ १५॥शृण्वन्त्वज्ञाततत्त्वास्ते जानन्कस्माञ्छृणोम्यहम् ।मन्यन्तां संशयापन्ना न मन्येऽहमसंशयः ॥ १६॥विपर्यस्तो निदिध्यासे किं ध्यानमविपर्यये ।देहात्मत्वविपर्यासं न कदाचिद्भजाम्यहम् ॥ १७॥अहं मनुष्य इत्यादिव्यवहारो विनाप्यमुम् ।विपर्यासं चिराभ्यस्तवासनातोऽवकल्पते ॥ १८॥आरब्धकर्मणि क्षीणे व्यवहारो निवर्तते ।कर्मक्षये त्वसौ नैव शामेद्ध्यानसहस्रतः ॥ १९॥विरलत्वं व्यवहृतेरिष्टं चेद्ध्यानमस्तु ते ।बाधिकर्मव्यवहृतिं पश्यन्ध्यायाम्यहं कुतः ॥ २०॥विक्षेपो नास्ति यस्मान्मे न समाधिस्ततो मम ।विक्षेपो वा समाधिर्वा मनसः स्याद्विकारिणः ।नित्यानुभवरूपस्य को मेऽत्रानुभवः पृथक् ॥ २१॥कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः ।व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा ।ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम् ॥ २२॥अथवा कृतकृत्येऽपि लोकानुग्रहकाम्यया ।शास्त्रीयेणैव मार्गेन वर्तेऽहं मम का क्षतिः ॥ २३॥देवार्चनस्नानशौचभिक्षादौ वर्ततां वपुः ।तारं जपतु वाक्तद्वत्पठत्वाम्नायमस्तकम् ॥ २४॥विष्णुं ध्यायतु धीर्यद्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् ।साक्ष्यहं किंचिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये ॥ २५॥कृतकृत्यतया तृप्तः प्राप्तप्राप्यतया पुनः ।तृप्यन्नेवं स्वमनसा मन्यतेसौ निरन्तरम् ॥ २६॥धन्योऽहं धन्योऽहं नित्यं स्वात्मानमञ्जसा वेद्मि ।धन्योऽहं धन्योऽहं ब्रह्मानन्दो विभाति मे स्पष्टम् ॥ २७॥धन्योऽहं धन्योऽहं दुःखं सांसारिकं न वीक्षेऽद्य ।धन्योऽहं धन्योऽहं स्वस्याज्ञानं पलायितं क्वापि ॥ २८॥धन्योऽहं धन्योऽहं कर्तव्यं मे न विद्यते किंचित् ।धन्योऽहं धन्योऽहं प्राप्तव्यं सर्वमत्र सम्पन्नम् ॥ २९॥धन्योऽहं धन्योऽहं तृप्तेर्मे कोपमा भवेल्लोके ।धन्योऽहं धन्योऽहं धन्यो धन्यः पुनः पुनर्धन्यः ॥ ३०॥अहो पुण्यमहो पुण्यं फलितं फलितं दृढम् ।अस्य पुण्यस्य सम्पत्तेरहो वयमहो वयम् ॥ ३१॥अहो ज्ञानमहो ज्ञानमहो सुखमहो सुखम् ।अहो शास्त्रमहो शास्त्रमहो गुरुरहो गुरुः ॥ ३२॥इति य इदमधीते सोऽपि कृतकृत्यो भवति । सुरापानात्पूतो भवति ।स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति । ब्रह्महत्यात्पूतो भवति ।कृत्याकृत्यात्पूतो भवति । एवं विदित्वा स्वेच्छाचारपरोभूयादोंसत्यमित्युपनिषत् ॥ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥इत्यवधूतोपनिषत्समाप्ता ॥

gauṇamukhyāvadhūtālihṛdayāmbujavarti yat |tattraipadaṃ brahmatattvaṃ svamātramavaśiṣyate ||oṃ saha nāvavatu || saha nau bhunaktu || saha vīryaṃ karavāvahai ||tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||hariḥ oṃ atha ha sāṃkṛtirbhagavantamavadhūtaṃ dattātreyaṃparisametya papraccha bhagavanko'vadhūtasya kā sthitiḥ kiṃlakṣma kiṃ saṃsaraṇamiti | taṃ hovāca bhagavo dattātreyaḥparamakāruṇikaḥ ||akṣaratvādvareṇyatvāddhṛtasaṃsārabandhanāt |tattvamasyādilakṣyatvādavadhūta itīryate || 1||yo vilaṅghyāśramānvarṇānātmanyeva sthitaḥ sadā |ativarṇāśramī yogī avadhūtaḥ sa kathyate || 2||tasya priyaṃ śiraḥ kṛtvā modo dakṣiṇapakṣakaḥ |pramoda uttaraḥ pakṣa ānando goṣpadāyate || 3||gopālasadṛśāṃ śīrṣe nāpi madhye na cāpyadhaḥ |brahmapucchaṃ pratiṣṭheti pucchākāreṇa kārayet || 4||evaṃ catuṣpathaṃ kṛtvā te yānti paramāṃ gatim |na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ || 5||svairaṃ svairaviharaṇaṃ tatsaṃsaraṇam | sāṃbarā vā digaṃbarā vā |na teṣāṃ dharmādharmau na medhyāmedhau | sadāsāṃgrahaṇyeṣṭyāśvamedhamantayāgaṃ yajate |sa mahāmakho mahāyogaḥ | kṛtsnametaccitraṃ karma|svairaṃ na vigāyettanmahāvratam | na sa mūḍhavallipyate |yathā raviḥ sarvarasānprabhuṅktehutāśanaścāpi hi sarvabhakṣaḥ |tathaiva yogī viṣayānprabhuṅktena lipyate puṇyapāpaiśca śuddhaḥ || 6||āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃsamudramāpaḥ praviśanti yadvat |tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarvesa śāntimāpnoti na kāmakāmī || 7||na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 8||aihikāmuṣmikavrātasiddhai mukteśca siddhaye |bahukṛtyaṃ purā syānme tatsarvamadhunā kṛtam || 9||tadeva kṛtakṛtyatvaṃ pratiyogipuraḥsaram |anusandadhadevāyamevaṃ tṛpyati nityaśaḥ || 10||duḥkhino'jñāḥ saṃsarantu kāmaṃ putrādyapekṣayā |paramānandapūrṇo'haṃ saṃsarāmi kimicchayā || 11||anutiṣṭhantu karmāṇi paralokayiyāsavaḥ |sarvalokātmakaḥ kasmādanutiṣṭhāmi kiṃ katham || 12||vyācakṣatāṃ te śāstrāṇi vedānadhyāpayantu vā |ye'trādhikāriṇo me tu nādhikāro'kriyatvataḥ || 13||nidrābhikṣe snānaśauce necchāmi na karomi ca |draṣṭāraścetkalpayantu kiṃ me syādanyakalpanāt || 14||guñjāpuñjādi dahyeta nānyāropitavahninā |nānyāropitasaṃsāradharmā naivamahaṃ bhaje || 15||śṛṇvantvajñātatattvāste jānankasmāñchṛṇomyaham |manyantāṃ saṃśayāpannā na manye'hamasaṃśayaḥ || 16||viparyasto nididhyāse kiṃ dhyānamaviparyaye |dehātmatvaviparyāsaṃ na kadācidbhajāmyaham || 17||ahaṃ manuṣya ityādivyavahāro vināpyamum |viparyāsaṃ cirābhyastavāsanāto'vakalpate || 18||ārabdhakarmaṇi kṣīṇe vyavahāro nivartate |karmakṣaye tvasau naiva śāmeddhyānasahasrataḥ || 19||viralatvaṃ vyavahṛteriṣṭaṃ ceddhyānamastu te |bādhikarmavyavahṛtiṃ paśyandhyāyāmyahaṃ kutaḥ || 20||vikṣepo nāsti yasmānme na samādhistato mama |vikṣepo vā samādhirvā manasaḥ syādvikāriṇaḥ |nityānubhavarūpasya ko me'trānubhavaḥ pṛthak || 21||kṛtaṃ kṛtyaṃ prāpaṇīyaṃ prāptamityeva nityaśaḥ |vyavahāro laukiko vā śāstrīyo vānyathāpi vā |mamākarturalepasya yathārabdhaṃ pravartatām || 22||athavā kṛtakṛtye'pi lokānugrahakāmyayā |śāstrīyeṇaiva mārgena varte'haṃ mama kā kṣatiḥ || 23||devārcanasnānaśaucabhikṣādau vartatāṃ vapuḥ |tāraṃ japatu vāktadvatpaṭhatvāmnāyamastakam || 24||viṣṇuṃ dhyāyatu dhīryadvā brahmānande vilīyatām |sākṣyahaṃ kiṃcidapyatra na kurve nāpi kāraye || 25||kṛtakṛtyatayā tṛptaḥ prāptaprāpyatayā punaḥ |tṛpyannevaṃ svamanasā manyatesau nirantaram || 26||dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ nityaṃ svātmānamañjasā vedmi |dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ brahmānando vibhāti me spaṣṭam || 27||dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ duḥkhaṃ sāṃsārikaṃ na vīkṣe'dya |dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ svasyājñānaṃ palāyitaṃ kvāpi || 28||dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ kartavyaṃ me na vidyate kiṃcit |dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ prāptavyaṃ sarvamatra sampannam || 29||dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ tṛpterme kopamā bhavelloke |dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ dhanyo dhanyaḥ punaḥ punardhanyaḥ || 30||aho puṇyamaho puṇyaṃ phalitaṃ phalitaṃ dṛḍham |asya puṇyasya sampatteraho vayamaho vayam || 31||aho jñānamaho jñānamaho sukhamaho sukham |aho śāstramaho śāstramaho gururaho guruḥ || 32||iti ya idamadhīte so'pi kṛtakṛtyo bhavati | surāpānātpūto bhavati |svarṇasteyātpūto bhavati | brahmahatyātpūto bhavati |kṛtyākṛtyātpūto bhavati | evaṃ viditvā svecchācāraparobhūyādoṃsatyamityupaniṣat ||oṃ saha nāvavatu || saha nau bhunaktu || saha vīryaṃ karavāvahai ||tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||ityavadhūtopaniṣatsamāptā ||