अवतारबोधः Avatara Bodhah

रामनवम्यां मेषे पुनर्वसौचैत्रमासे सिते पक्षे नवम्यां च पुनर्वसौ ।मध्याह्ने कर्कटे लग्ने जातो रामः स्वयं हरिः ॥ १॥

rāmanavamyāṃ meṣe punarvasaucaitramāse site pakṣe navamyāṃ ca punarvasau |madhyāhne karkaṭe lagne jāto rāmaḥ svayaṃ hariḥ || 1||

कृष्णजयन्ती सिंहे रोहिण्यांसिंहमासेऽसिते पक्षे रोहिण्यामष्टमीतिथौ ।चरमार्थप्रदातारं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥ २॥

kṛṣṇajayantī siṃhe rohiṇyāṃsiṃhamāse'site pakṣe rohiṇyāmaṣṭamītithau |caramārthapradātāraṃ kṛṣṇaṃ vande jagadgurum || 2||

सिंहजयन्ती वृषे स्वात्यांवृषभे स्वातिनक्षत्रे चतुर्दश्यां शुभे दिने ।सन्ध्याकालेऽनुजे युक्ते स्तम्भोद्भूतो नृकेसरी ॥ ३॥

siṃhajayantī vṛṣe svātyāṃvṛṣabhe svātinakṣatre caturdaśyāṃ śubhe dine |sandhyākāle'nuje yukte stambhodbhūto nṛkesarī || 3||

श्रीमन्नृसिंह विभवे गरुडध्वजायतापत्रयोपशमनाय भवौषधाय ।तृष्णारिवृश्चिकजलाग्निभुजङ्गरोगक्लेशव्ययायहरये गुरवे नमस्ते ॥ ४॥

śrīmannṛsiṃha vibhave garuḍadhvajāyatāpatrayopaśamanāya bhavauṣadhāya |tṛṣṇārivṛścikajalāgnibhujaṅgarogakleśavyayāyaharaye gurave namaste || 4||

श्रीरङ्गनाथाविर्भावः कुम्भ रोहिण्यांतपस्ये मासि रौहिण्यां तटे सह्य भुवः स्थितम् । (तटे कावेर्याः)श्रीरङ्गशायिनं वन्दे सेवितं सर्वदेशिकैः ॥ ५॥

śrīraṅganāthāvirbhāvaḥ kumbha rohiṇyāṃtapasye māsi rauhiṇyāṃ taṭe sahya bhuvaḥ sthitam | (taṭe kāveryāḥ)śrīraṅgaśāyinaṃ vande sevitaṃ sarvadeśikaiḥ || 5||

श्रीस्तनाभरणं तेजः श्रीरङ्गेशयमाश्रये ।चिन्तामणिमिवोद्भ्रान्तमुत्सङ्गेऽनन्तभोगिनः ॥ ६॥

śrīstanābharaṇaṃ tejaḥ śrīraṅgeśayamāśraye |cintāmaṇimivodbhrāntamutsaṅge'nantabhoginaḥ || 6||

काञ्चीदेवराजाविर्भावः मेषे हस्तेचैत्रमासे सिते पक्षे चतुर्दश्यां तिथौ मुने ।शोभते हस्तनक्षत्रे रविवारसमन्विते ॥ ७॥

kāñcīdevarājāvirbhāvaḥ meṣe hastecaitramāse site pakṣe caturdaśyāṃ tithau mune |śobhate hastanakṣatre ravivārasamanvite || 7||

वपाहोमे प्रवृत्ते तु प्रातः सवनकालिके ।धातुरुतरवेद्यां तु प्रादुरासीज्जनार्दनः ॥ ८॥

vapāhome pravṛtte tu prātaḥ savanakālike |dhāturutaravedyāṃ tu prādurāsījjanārdanaḥ || 8||

वपापरिमलोल्लासलासिताधरपल्लवम् ।मुखं वरदराजस्य मुग्धस्मितमुपास्महे ॥ ९॥

vapāparimalollāsalāsitādharapallavam |mukhaṃ varadarājasya mugdhasmitamupāsmahe || 9||

तिरुनारायणाविर्भावः मीने हस्तेसनत्कुमाररक्षार्थमागतं ब्रह्मणः पदात् ।यदुशैलस्थितं मीने हस्ते नारायणं भजे ॥ १०॥

tirunārāyaṇāvirbhāvaḥ mīne hastesanatkumārarakṣārthamāgataṃ brahmaṇaḥ padāt |yaduśailasthitaṃ mīne haste nārāyaṇaṃ bhaje || 10||

श्रीवेङ्कटेशाविर्भावः कन्यायां श्रवणेकन्याश्रवणसञ्जातं श्रीशेषाचलवासिनम् ।सर्वेषां प्रथमाचार्य श्रीनिवासमहं भजे ॥ ११॥

śrīveṅkaṭeśāvirbhāvaḥ kanyāyāṃ śravaṇekanyāśravaṇasañjātaṃ śrīśeṣācalavāsinam |sarveṣāṃ prathamācārya śrīnivāsamahaṃ bhaje || 11||

श्रीवेङ्कटाचलाधीशं श्रीयाध्यासितवक्षतम् ।श्रितचेतनमन्दारं श्रीनिवासमहं भजे ॥ १२॥

śrīveṅkaṭācalādhīśaṃ śrīyādhyāsitavakṣatam |śritacetanamandāraṃ śrīnivāsamahaṃ bhaje || 12||

लक्ष्म्याविर्भावः मीने उत्तराफाल्गुन्यांफाल्गुनोत्तरफाल्गुन्यां सम्भूतां श्रियमाश्रये ।विष्णोर्दिव्यपदाम्भोजघटकां तत्पदाश्रिताम् ॥ १३॥

lakṣmyāvirbhāvaḥ mīne uttarāphālgunyāṃphālgunottaraphālgunyāṃ sambhūtāṃ śriyamāśraye |viṣṇordivyapadāmbhojaghaṭakāṃ tatpadāśritām || 13||

नमः श्रीरङ्गनायक्यै यद्भूविभ्रमभेदतः ।ईशेशितव्यवैषम्यनिम्नोन्नतमिदं जगत् ॥ १४॥

namaḥ śrīraṅganāyakyai yadbhūvibhramabhedataḥ |īśeśitavyavaiṣamyanimnonnatamidaṃ jagat || 14||

गोदाविर्भावः कर्के पूर्वाफाल्गुन्यांकर्कटे पूर्वफाल्गुन्यां तुलसीकाननोद्भवाम् ।पाण्ड्ये विश्वम्भरं गोदां वन्दे श्रीरङ्गनायकीम् ॥ १५॥

godāvirbhāvaḥ karke pūrvāphālgunyāṃkarkaṭe pūrvaphālgunyāṃ tulasīkānanodbhavām |pāṇḍye viśvambharaṃ godāṃ vande śrīraṅganāyakīm || 15||

नीलातुङ्गस्तनगिरितटीसुप्तमुद्वोध्य कृष्णंपारार्थ्यं स्वयं श्रुतिशतशिरःसिद्धमध्यापयन्ती ।स्वोच्छिष्टायां स्रजिनिगलितं या बलात्कृत्य भुङ्क्तेगोदा तस्यै नम इदमिदं भूय एवास्तु भूयः ॥ १६॥

nīlātuṅgastanagiritaṭīsuptamudvodhya kṛṣṇaṃpārārthyaṃ svayaṃ śrutiśataśiraḥsiddhamadhyāpayantī |svocchiṣṭāyāṃ srajinigalitaṃ yā balātkṛtya bhuṅktegodā tasyai nama idamidaṃ bhūya evāstu bhūyaḥ || 16||

सरोयोगिस्वाम्याविर्भावःतुलायां श्रवणे जातं काञ्च्यां काञ्चनवारिजात् ।द्वापरे पाञ्चजन्यांशं सरोयोगिनमाश्रये ॥ १७॥

saroyogisvāmyāvirbhāvaḥtulāyāṃ śravaṇe jātaṃ kāñcyāṃ kāñcanavārijāt |dvāpare pāñcajanyāṃśaṃ saroyoginamāśraye || 17||

भूतयोग्याविर्भावःतुलाधनिष्ठासम्भूतं भूतं कल्लोलमालिनः ।तीरे फुल्लोत्पले मल्ल्यां पुर्यामीडे गदांशकम् ॥ १८॥

bhūtayogyāvirbhāvaḥtulādhaniṣṭhāsambhūtaṃ bhūtaṃ kallolamālinaḥ |tīre phullotpale mallyāṃ puryāmīḍe gadāṃśakam || 18||

महदाह्वयाविर्भावःतुलाशतभिषाजातं मयूरायुरकैरवात् ।महान्तं महदाख्यातं वन्दे श्रीनन्दकांशकम् ॥ १९॥

mahadāhvayāvirbhāvaḥtulāśatabhiṣājātaṃ mayūrāyurakairavāt |mahāntaṃ mahadākhyātaṃ vande śrīnandakāṃśakam || 19||

योगिवाहनाविर्भावःवृश्चिके रोहिणीजातं श्रीपाणं निचुलापुरे ।श्रीवत्सांशं गायकेन्द्रं मुनिवाहनमाश्रये ॥ २०॥

yogivāhanāvirbhāvaḥvṛścike rohiṇījātaṃ śrīpāṇaṃ niculāpure |śrīvatsāṃśaṃ gāyakendraṃ munivāhanamāśraye || 20||

भक्ताङ्घ्रिरेण्वाविर्भावःकोदण्डज्येष्ठानक्षत्रे मण्डं गुडिपुरोद्भवम् ।चोलोर्व्यांवनमालांशं भक्ताङ्घ्रिरेणुमाश्रये ॥ २१॥

bhaktāṅghrireṇvāvirbhāvaḥkodaṇḍajyeṣṭhānakṣatre maṇḍaṃ guḍipurodbhavam |colorvyāṃvanamālāṃśaṃ bhaktāṅghrireṇumāśraye || 21||

श्रीभक्तिसाराविर्भावःमघायां मकरे मासे चक्रांशं भार्गवोद्भवम् ।महीसारपुराधीशं भक्तिसारमहं भजे ॥ २२॥

śrībhaktisārāvirbhāvaḥmaghāyāṃ makare māse cakrāṃśaṃ bhārgavodbhavam |mahīsārapurādhīśaṃ bhaktisāramahaṃ bhaje || 22||

श्रीकुलशेखराविर्भावःकुम्भे पुनर्वसौ जातं केरले चोलपट्टने ।कौस्तुभांशन्धराधीशं कुलशेखरमाश्रये ॥ २३॥

śrīkulaśekharāvirbhāvaḥkumbhe punarvasau jātaṃ kerale colapaṭṭane |kaustubhāṃśandharādhīśaṃ kulaśekharamāśraye || 23||

श्रीमधुरकव्याविर्भावःमेषे चित्रसमुद्भूतं पाण्ड्यदेशे गदांशकम् ।श्रीपराङ्कुशसद्भक्तं मधुरं कविमाश्रये ॥ २४॥

śrīmadhurakavyāvirbhāvaḥmeṣe citrasamudbhūtaṃ pāṇḍyadeśe gadāṃśakam |śrīparāṅkuśasadbhaktaṃ madhuraṃ kavimāśraye || 24||

शठकोपावतारः वृषभे विशाखायांवृषभे तु विशाखायां कुरुकापुरिकारिजम् ।पाण्ड्यदेशे कलेरादौ शठारिं सैन्यपं भजे ॥ २५॥

śaṭhakopāvatāraḥ vṛṣabhe viśākhāyāṃvṛṣabhe tu viśākhāyāṃ kurukāpurikārijam |pāṇḍyadeśe kalerādau śaṭhāriṃ sainyapaṃ bhaje || 25||

माता पिता युवतयस्तनया विभूतिःसर्वं यदेव नियमेन यदन्वयानाम् ॥आद्यस्य नः कुलपतेर्बकुलाभिरामंश्रीमत्तदङ्घ्रियुगलं प्रणमामि मूर्ध्ना ॥ २६॥

mātā pitā yuvatayastanayā vibhūtiḥsarvaṃ yadeva niyamena yadanvayānām ||ādyasya naḥ kulapaterbakulābhirāmaṃśrīmattadaṅghriyugalaṃ praṇamāmi mūrdhnā || 26||

परकालावतारः वृश्चिके कृत्तिकायांवृश्चिके कृत्तिकाजातं चतुष्कविशिखामणिम् ।(चतुष्कविशिखामणिम् चत्वारः कवयः तेषां शिखामणिम्)षट्प्रबन्धकृतं शार्ङ्गमूर्तिं कलिहमाश्रये ॥ २७॥

parakālāvatāraḥ vṛścike kṛttikāyāṃvṛścike kṛttikājātaṃ catuṣkaviśikhāmaṇim |(catuṣkaviśikhāmaṇim catvāraḥ kavayaḥ teṣāṃ śikhāmaṇim)ṣaṭprabandhakṛtaṃ śārṅgamūrtiṃ kalihamāśraye || 27||

कलयामि कलिध्वंसं विकलोकदिवाकरम् ।यस्य गोभिः प्रकाशाभिराविद्यं निहतं तमः ॥ २८॥ (आविद्यं अविद्याया भवम्)

kalayāmi kalidhvaṃsaṃ vikalokadivākaram |yasya gobhiḥ prakāśābhirāvidyaṃ nihataṃ tamaḥ || 28|| (āvidyaṃ avidyāyā bhavam)

रामानुजाचार्यावतारः मेषे आजयांआर्द्रामेषभवं विष्णोर्दर्शनस्थापनोत्सुकम् ।तुण्डीरमण्डले शेषमूर्ति रामानुजं भजे ॥ २९॥

rāmānujācāryāvatāraḥ meṣe ājayāṃārdrāmeṣabhavaṃ viṣṇordarśanasthāpanotsukam |tuṇḍīramaṇḍale śeṣamūrti rāmānujaṃ bhaje || 29||

यो नित्यमच्युतपदाम्बुजयुग्मरुक्मव्यामोहतस्तदितराणि तृणाय मेने ।अस्मद्गुरोर्भगवतोऽस्यदयैकसिन्धोरामानुजस्य चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ३०॥

yo nityamacyutapadāmbujayugmarukmavyāmohatastaditarāṇi tṛṇāya mene |asmadgurorbhagavato'syadayaikasindhorāmānujasya caraṇau śaraṇaṃ prapadye || 30||

दाशरथ्यवतारः मेषे पुनर्वसौमेषे पुनर्वसुदिने पाञ्चजन्यांशसम्भवम् ।यतीन्द्रपादुकाभिख्यं वन्दे दाशरथिं गुरुम् ॥ ३१॥

dāśarathyavatāraḥ meṣe punarvasaumeṣe punarvasudine pāñcajanyāṃśasambhavam |yatīndrapādukābhikhyaṃ vande dāśarathiṃ gurum || 31||

पादुके यतिराजस्य कथयन्ति यदाख्यया ।तस्य दाशरथेः पादौ शिरसा धारयाम्यहम् ॥ ३२॥

pāduke yatirājasya kathayanti yadākhyayā |tasya dāśaratheḥ pādau śirasā dhārayāmyaham || 32||

कूरेशावतारः मकरे हस्तेमकरे हस्तनक्षत्रे सर्पनेत्रांशसम्भवम् ।श्रीमत्कूरकुलाधीशं श्रीवत्साङ्कमहं भजे ॥ ३३॥

kūreśāvatāraḥ makare hastemakare hastanakṣatre sarpanetrāṃśasambhavam |śrīmatkūrakulādhīśaṃ śrīvatsāṅkamahaṃ bhaje || 33||

श्रीवत्सचिह्नमिश्रेभ्यो नम उक्तिमधीमहि ।यदुक्तयस्त्रयीकण्ठे यान्ति मङ्गलसूत्रताम् ॥ ३४॥

śrīvatsacihnamiśrebhyo nama uktimadhīmahi |yaduktayastrayīkaṇṭhe yānti maṅgalasūtratām || 34||

रम्यजामातृमुन्यवतारः तुलायां मूलेतुलायामतुले मूले पाण्ड्ये कुन्तीपुरे वरे ।श्रीशेषांशोद्भवं वन्दे रम्यजामातरं मुनिम् ॥ ३५॥

ramyajāmātṛmunyavatāraḥ tulāyāṃ mūletulāyāmatule mūle pāṇḍye kuntīpure vare |śrīśeṣāṃśodbhavaṃ vande ramyajāmātaraṃ munim || 35||

श्रीशैलेशदयापात्रं धीभक्त्याहिगुणार्णवम् ।यन्तीन्द्रप्रवणं वन्दे रम्यजामातरं मुनिम् ॥ ३६॥

śrīśaileśadayāpātraṃ dhībhaktyāhiguṇārṇavam |yantīndrapravaṇaṃ vande ramyajāmātaraṃ munim || 36||

इति प्रोक्ता समासेन(१) विष्णोभक्तजनस्य च ।आविर्भावावतारेषु पठनीया गुणावली ॥ ३७॥

iti proktā samāsena(1) viṣṇobhaktajanasya ca |āvirbhāvāvatāreṣu paṭhanīyā guṇāvalī || 37||

इति अवतारबोधः समाप्तः ॥(१) विस्तरेण तु स्वस्वगुरुसकाशादधिगन्तव्या ।ग्रन्थविस्तरभयान्नात्र लिखिता । अधिकमासे प्राप्ते तु सिंहसङ्क्रमेभाद्रपदेऽपि यदि जन्माष्टमी भवेत्तदा तावत्पर्यन्तं दोलोत्साहंकुर्वीतेति केषाञ्चिन्मतम् ।

iti avatārabodhaḥ samāptaḥ ||(1) vistareṇa tu svasvagurusakāśādadhigantavyā |granthavistarabhayānnātra likhitā | adhikamāse prāpte tu siṃhasaṅkramebhādrapade'pi yadi janmāṣṭamī bhavettadā tāvatparyantaṃ dolotsāhaṃkurvīteti keṣāñcinmatam |